چهره عناد در شاهنامه
مهدی افشار . پژوهشگر
شاهنامه با آنکه حماسهای در بزرگداشت قوم ایرانی است و میکوشد تا گذشته اسطورهای شکوهمند ایران را به تصویر بکشد، کتاب زندگی یک قوم نیز هست با همه پست و بلند آن و در یک کلام میتوان گفت شاهنامه صورتگر راستین چهره ایرانی در درازنای حیات خویش است و توس یکی از آن ناساز چهرههاست.توس، فرزند نوذر است و نوذر خود پادشاهی خردورز نیست و سرانجام در نبردی خونین، گرفتار پشنگ، پدر افراسیاب میشود و به دستور او به قتل میرسد؛ ولی بزرگان کشور پس از کشتهشدن نوذر، هیچیک از دو فرزند او یعنی توس و گستهم را زیبنده شهریاری نمیدانند و بههمینروی در اندیشه گزینش فردی برمیآیند از خاندان کیانی که دارای فرّ ایزدی باشد و بهاينترتيب پيرمردى 80ساله به نام زوتهماسب جانشين نوذر میشود.توس شاهزاده بود و طبعا در صف بزرگان و سرداران ايران جاى داشت و صاحب كوس و درفش و زرينه كفش.پس از آنكه گيو به فرمان پدرش راهى تورانزمين شد و در پی هفت سال جستوجو سرانجام كيخسرو را يافت و با رنج بسيار او و مادرش، فرنگيس را به ايران رساند و بر اورنگ شهریاری بنشاند؛ همه بزرگان كشور به ستايش نزد شاه جوان، فرزند سياوش و نواده كاووس رفتند؛ اما توس از
پذيرفتن شاه نو سر باز زد و حتی در جشنى كه به مناسبت ورود كيخسرو به ايران برگزار شده بود، شركت نكرد.
همى رفت گودرز با شهريار
چو آمد بدان گلشن زرنگار
بر اورنگ زرينش بنشاندند
بر او بر بسى آفرين خواندند
ببستند گردان ايران كمر
به جز توس نوذر كه پيچيد سر
از اين سرپيچى و بىاحترامى، گودرز خردمند سخت آزرده شد و با مهربانى گيو را نزد توس فرستاد كه روزگار اندوه به سر رسيده، اكنون ايرانيان ديگر دلنگران نبود جانشينى براى كاووس پير نيستند و همه ما خاطر آسوده داريم كه اورنگ شهريارى بدون شاهی از خاندان كيانى نخواهد ماند.
بدو گفت با توسِ نوذر بگوى
كه هنگام شادى بهانه مجوى
چرا سركشی تو به فرمان ديو
نبينى همى فرّ كيهان خديو
و سرانجام توس را تهديد كرد كه اگر با سرى به فرمانبرى و دلى به ستايش نزد شاه جوان نيايد، از او كينه به دل میگيرد و كارشان به ستيزه خواهد كشيد.توس چون اين پيام را دريافت داشت، گفت: «من مرد فسوس و چاپلوسى نيستم، بعد از رستم پيلتن در ايران كسى سرافرازتر از من نيست، من فرزند نوذر و نواده منوچهر شاه دلير هستم كه جهان را به شمشير تحت فرمان خود درآورد، من كيخسرو را به پادشاهى نمىپذيرم، بدون من هر آيينى را كه مىخواهيد، برگزار كنيد و با شما همداستان نمىشوم. اين جوانى كه بر اورنگ شهريارى نشاندهايد، از تخمه افراسياب است (اشارهاش به فرنگيس، دخت افراسياب و مادر كيخسرو است) و من نمىخواهم از نژاد پشنگ كسى در ايران شهريارى كند، كسى كه قرار است جانشين كاووس شود، بايد داراى فرّ و گوهر شهريارى باشد. چرا فريبرز را كه فرزند كاووس است، جانشین او نمىكنيد؟».گيو آزرده و خشمگين از پاسخ توس به نزد پدر خويش، گودرز آمد و گفت فرّ و خرد با توس بدرود گفته است و بههيچروى نرمى نشان نمىدهد.
گودرز خشمگين گفت: «چه نيكو مىبود كه از ميان مهان اين يك توس را نمىداشتيم» و تصميم گرفت توس را بر جاى خود بنشاند و با 12 هزار سپاهى به سوى توس شتافت. گودرز، كيخسرو را بر تختى فيروزهنگار نشاند و آن تخت را بر كوه هفيلی قرار داده، به سوى توس حركت كرد و توس نيز با اندك سپاهى به پيشواز گودرز آمد.توس زمانی که به سپاه كيخسرو نگريست، غمى در دلش جاى گرفت كه اگر با گودرز و خسرو بجنگد، بسيار كسان كشته شوند و هر دو سوى سپاه، ايرانيان هستند و آن كه در اين ميان خشنود و شادمان خواهد شد، تنها افراسياب است.
غمى شد دل توس و انديشه كرد/كه امروز اگر من بسازم نبرد/بسى كشته آيد ز هر دو سپاه/ز ايران نه برخيزد اين كينهگاه/نباشد جز از كام افراسياب/سر بخت تركان برآيد ز خواب/آنگاه كاووس را به ميانجيگرى خواستند. توس در محضر كاووس گفت: «زمانى كه شاه از شهريارى خسته مىشود، اورنگ خويش را به فرزندش مىسپارد و وقتى فرزند حضور دارد و زنده است، چرا بايد نواده را جانشين گرداند؟».
چنين گفت توس سپهبد به شاه/كه گر شاه سير آيد از تخت و گاه/به فرزند بايد كه ماند جهان/بزرگى و ديهيم و تخت مهان/چو فرزند باشد نبيره كلاه/چرا برنهد برنشيند به گاه
گودرز در پاسخ گفت: «اى بىخرد، تو را خرد از مردمان نشمرد. در تمام گيتى كسى چون سياوش آزاده و بزرگوار نبوده و كيخسرو نيز فرزند و چون خود اوست».كاووس چون سخنان آن دو را بشنید، گفت: «اينکه یکی از این دو را برگزینم، رسم و راه خرد نیست. بر آنم تا به آن دو مأموريتى دهم كه هر يك از عهده برآید، پادشاهى او را سزاوار است. در ناحيه اردبيل دژى وجود دارد كه هر چند گاه، سواران آن، مردم آتشپرست را به غارت بكُشند و مردم، سخت از آنان در رنجند، هر يك از آن دو بتواند آن دژ را فراچنگ گيرد و غارتگران را سركوب كند، اورنگ پادشاهى از آن او خواهد بود».
دو فرزند ما را كنون بر دو خیل / ببايد شدن تا درِ اردبيل/ به مرزى كه آنجا دژ بهمن است/ همهساله پرخاش و اهرمنست/ از ايشان يكى كان بگيرد به تيغ/ ندارم از او تخت شاهي دريغ
هر دو سوى دعوى اين پيشنهاد را پذيرفتند.
روز ديگر فريبرز همراه با توس با سپاهى گران و با پيل و كوس درحالىكه درفش كاويانى را پيشاروى داشتند، به سوى دژ بهمن حركت كردند. چون به آن دژ رسيدند، هوا آنچنان گرم شد كه گویی نيزهها از كوره آهنگران بيرون آورده شده بود و سواران ايرانى در آن زرههاى فولادين توان ماندن را نداشتند و باروى دژ را سر به آسمان ساييده يافتند، بسيار جستوجو كردند و راهى براى ورود به دژ نيافتند و تاب ماندن را نيز از دست بدادند كه تن در ميان جوشن مىجوشيد. سرانجام پس از يك هفته با نوميدى بازگشتند.
جهان سر به سر گفتى از آتش است/ هوا دام اهرمن سركش است/ ميان زير جوشن بسوزد همى/ تن باركش برفروزد همى/ بگشتند يك هفته گرد اندرش/ به ديده نديدند جاى درش/ به نوميدى از جنگ گشتند باز/ نيامد بر از رنج راه دراز
آنگاه نوبت به كيخسرو و گودرز رسيد. سپاهيان كيخسرو تا به باروى دژ رسيدند، خسرو دبیرى را فراخواند و نامهاى بدين مضمون نگاشت: «اين نامه از سوى بنده خداوند، جهانجوى كيخسرو است. اگر اين دژ جايگاه اهريمنان و دشمنان يزدان پاك است، من آن را با خاك يكسان خواهم كرد و اگر جادو شده است، بىنياز از سپاه، آن را بگشايم و با كمند خويش سر جادوان را به بند كشم و اگر يزدانباوران در آنجا هستند، بايد از سپاهى كه پيام يزدانى آورده، پيروى كنند».آنگاه اين نامه را به دست گيو داد و گیو نامه را با نيزهاى بر ديوار دژ نشاند. به ناگاه تندبادى برخاست و در ديوار دژشكاف افتاد و خروشى در دشت و كوهسار طنینافکن شد كه گويى رعد بهاري بود و در ديوار شكافی پدید آمد، خسرو به سپاه خود فرمان داد كه دژ را تيرباران كنند و بسيار ديوان و جادوان كشته شدند. آنگاه از ميان آسمان تاريك، پرتو روشنى گرفت و آن تيرگى ناپديد شد و سپس نسيمى خنك به وزش آمد و هوالطيف و خندان شد.ديوان از وحشت در دژ را بگشودند و گودرز كشوادگان در آن دژ، شهرى بزرگ و فراخ پر از باغ و ميدان و كاخ و ايوان ديد. آنگاه خسرو فرمان داد كه در دژ آتشگاهى بر پا دارند و مردمان دژ را به
دين بهى دعوت كرد و پس از يك سال اقامت در آن دژ و خوگردانيدن مردمان به آيين نو، به نزد نياى خويش بازگشت.
و چون كاووس آگاه شد كه خسرو كامگار و پيروز بازگشته است، همه بزرگان از جمله فريبرز به پيشواز او رفتند و کاووس روى كيخسرو را ببوسيد و او را بر اورنگ شهريارى بنشاند.توس نيز پشيمان و شرمگين درفش كاويانى و كوس و كفش زرين را به حضور شاه آورد و همه را تقديم خسرو كرد و گفت: «اينها نشانههاى سرورى من بوده است، اكنون تقديم شهريار ایران مىكنم تا هر آن كس را كه در سپاه شايسته مىدانند، به او بسپارند».اما خسرو با بزرگوارى درفش كاويانى و كوس و كفش زرين را به او بازگرداند و گفت: «كسى را سزاوارتر از تو در سپاه نمىبينم و تنها تو را اين نشانههاى بزرگى برازنده است».دريغا كه توس اين همه بزرگوارى را پاس نداشت و بر اثر بىخردى و با سرشت لجوج خویش فاجعهاى را رقم زد كه تاريخ پيوسته به تلخى و نفرين از او ياد مىكند و در مقالى ديگر هفته آینده در صفحه اول پى گرفته خواهد شد.
شاهنامه با آنکه حماسهای در بزرگداشت قوم ایرانی است و میکوشد تا گذشته اسطورهای شکوهمند ایران را به تصویر بکشد، کتاب زندگی یک قوم نیز هست با همه پست و بلند آن و در یک کلام میتوان گفت شاهنامه صورتگر راستین چهره ایرانی در درازنای حیات خویش است و توس یکی از آن ناساز چهرههاست.توس، فرزند نوذر است و نوذر خود پادشاهی خردورز نیست و سرانجام در نبردی خونین، گرفتار پشنگ، پدر افراسیاب میشود و به دستور او به قتل میرسد؛ ولی بزرگان کشور پس از کشتهشدن نوذر، هیچیک از دو فرزند او یعنی توس و گستهم را زیبنده شهریاری نمیدانند و بههمینروی در اندیشه گزینش فردی برمیآیند از خاندان کیانی که دارای فرّ ایزدی باشد و بهاينترتيب پيرمردى 80ساله به نام زوتهماسب جانشين نوذر میشود.توس شاهزاده بود و طبعا در صف بزرگان و سرداران ايران جاى داشت و صاحب كوس و درفش و زرينه كفش.پس از آنكه گيو به فرمان پدرش راهى تورانزمين شد و در پی هفت سال جستوجو سرانجام كيخسرو را يافت و با رنج بسيار او و مادرش، فرنگيس را به ايران رساند و بر اورنگ شهریاری بنشاند؛ همه بزرگان كشور به ستايش نزد شاه جوان، فرزند سياوش و نواده كاووس رفتند؛ اما توس از
پذيرفتن شاه نو سر باز زد و حتی در جشنى كه به مناسبت ورود كيخسرو به ايران برگزار شده بود، شركت نكرد.
همى رفت گودرز با شهريار
چو آمد بدان گلشن زرنگار
بر اورنگ زرينش بنشاندند
بر او بر بسى آفرين خواندند
ببستند گردان ايران كمر
به جز توس نوذر كه پيچيد سر
از اين سرپيچى و بىاحترامى، گودرز خردمند سخت آزرده شد و با مهربانى گيو را نزد توس فرستاد كه روزگار اندوه به سر رسيده، اكنون ايرانيان ديگر دلنگران نبود جانشينى براى كاووس پير نيستند و همه ما خاطر آسوده داريم كه اورنگ شهريارى بدون شاهی از خاندان كيانى نخواهد ماند.
بدو گفت با توسِ نوذر بگوى
كه هنگام شادى بهانه مجوى
چرا سركشی تو به فرمان ديو
نبينى همى فرّ كيهان خديو
و سرانجام توس را تهديد كرد كه اگر با سرى به فرمانبرى و دلى به ستايش نزد شاه جوان نيايد، از او كينه به دل میگيرد و كارشان به ستيزه خواهد كشيد.توس چون اين پيام را دريافت داشت، گفت: «من مرد فسوس و چاپلوسى نيستم، بعد از رستم پيلتن در ايران كسى سرافرازتر از من نيست، من فرزند نوذر و نواده منوچهر شاه دلير هستم كه جهان را به شمشير تحت فرمان خود درآورد، من كيخسرو را به پادشاهى نمىپذيرم، بدون من هر آيينى را كه مىخواهيد، برگزار كنيد و با شما همداستان نمىشوم. اين جوانى كه بر اورنگ شهريارى نشاندهايد، از تخمه افراسياب است (اشارهاش به فرنگيس، دخت افراسياب و مادر كيخسرو است) و من نمىخواهم از نژاد پشنگ كسى در ايران شهريارى كند، كسى كه قرار است جانشين كاووس شود، بايد داراى فرّ و گوهر شهريارى باشد. چرا فريبرز را كه فرزند كاووس است، جانشین او نمىكنيد؟».گيو آزرده و خشمگين از پاسخ توس به نزد پدر خويش، گودرز آمد و گفت فرّ و خرد با توس بدرود گفته است و بههيچروى نرمى نشان نمىدهد.
گودرز خشمگين گفت: «چه نيكو مىبود كه از ميان مهان اين يك توس را نمىداشتيم» و تصميم گرفت توس را بر جاى خود بنشاند و با 12 هزار سپاهى به سوى توس شتافت. گودرز، كيخسرو را بر تختى فيروزهنگار نشاند و آن تخت را بر كوه هفيلی قرار داده، به سوى توس حركت كرد و توس نيز با اندك سپاهى به پيشواز گودرز آمد.توس زمانی که به سپاه كيخسرو نگريست، غمى در دلش جاى گرفت كه اگر با گودرز و خسرو بجنگد، بسيار كسان كشته شوند و هر دو سوى سپاه، ايرانيان هستند و آن كه در اين ميان خشنود و شادمان خواهد شد، تنها افراسياب است.
غمى شد دل توس و انديشه كرد/كه امروز اگر من بسازم نبرد/بسى كشته آيد ز هر دو سپاه/ز ايران نه برخيزد اين كينهگاه/نباشد جز از كام افراسياب/سر بخت تركان برآيد ز خواب/آنگاه كاووس را به ميانجيگرى خواستند. توس در محضر كاووس گفت: «زمانى كه شاه از شهريارى خسته مىشود، اورنگ خويش را به فرزندش مىسپارد و وقتى فرزند حضور دارد و زنده است، چرا بايد نواده را جانشين گرداند؟».
چنين گفت توس سپهبد به شاه/كه گر شاه سير آيد از تخت و گاه/به فرزند بايد كه ماند جهان/بزرگى و ديهيم و تخت مهان/چو فرزند باشد نبيره كلاه/چرا برنهد برنشيند به گاه
گودرز در پاسخ گفت: «اى بىخرد، تو را خرد از مردمان نشمرد. در تمام گيتى كسى چون سياوش آزاده و بزرگوار نبوده و كيخسرو نيز فرزند و چون خود اوست».كاووس چون سخنان آن دو را بشنید، گفت: «اينکه یکی از این دو را برگزینم، رسم و راه خرد نیست. بر آنم تا به آن دو مأموريتى دهم كه هر يك از عهده برآید، پادشاهى او را سزاوار است. در ناحيه اردبيل دژى وجود دارد كه هر چند گاه، سواران آن، مردم آتشپرست را به غارت بكُشند و مردم، سخت از آنان در رنجند، هر يك از آن دو بتواند آن دژ را فراچنگ گيرد و غارتگران را سركوب كند، اورنگ پادشاهى از آن او خواهد بود».
دو فرزند ما را كنون بر دو خیل / ببايد شدن تا درِ اردبيل/ به مرزى كه آنجا دژ بهمن است/ همهساله پرخاش و اهرمنست/ از ايشان يكى كان بگيرد به تيغ/ ندارم از او تخت شاهي دريغ
هر دو سوى دعوى اين پيشنهاد را پذيرفتند.
روز ديگر فريبرز همراه با توس با سپاهى گران و با پيل و كوس درحالىكه درفش كاويانى را پيشاروى داشتند، به سوى دژ بهمن حركت كردند. چون به آن دژ رسيدند، هوا آنچنان گرم شد كه گویی نيزهها از كوره آهنگران بيرون آورده شده بود و سواران ايرانى در آن زرههاى فولادين توان ماندن را نداشتند و باروى دژ را سر به آسمان ساييده يافتند، بسيار جستوجو كردند و راهى براى ورود به دژ نيافتند و تاب ماندن را نيز از دست بدادند كه تن در ميان جوشن مىجوشيد. سرانجام پس از يك هفته با نوميدى بازگشتند.
جهان سر به سر گفتى از آتش است/ هوا دام اهرمن سركش است/ ميان زير جوشن بسوزد همى/ تن باركش برفروزد همى/ بگشتند يك هفته گرد اندرش/ به ديده نديدند جاى درش/ به نوميدى از جنگ گشتند باز/ نيامد بر از رنج راه دراز
آنگاه نوبت به كيخسرو و گودرز رسيد. سپاهيان كيخسرو تا به باروى دژ رسيدند، خسرو دبیرى را فراخواند و نامهاى بدين مضمون نگاشت: «اين نامه از سوى بنده خداوند، جهانجوى كيخسرو است. اگر اين دژ جايگاه اهريمنان و دشمنان يزدان پاك است، من آن را با خاك يكسان خواهم كرد و اگر جادو شده است، بىنياز از سپاه، آن را بگشايم و با كمند خويش سر جادوان را به بند كشم و اگر يزدانباوران در آنجا هستند، بايد از سپاهى كه پيام يزدانى آورده، پيروى كنند».آنگاه اين نامه را به دست گيو داد و گیو نامه را با نيزهاى بر ديوار دژ نشاند. به ناگاه تندبادى برخاست و در ديوار دژشكاف افتاد و خروشى در دشت و كوهسار طنینافکن شد كه گويى رعد بهاري بود و در ديوار شكافی پدید آمد، خسرو به سپاه خود فرمان داد كه دژ را تيرباران كنند و بسيار ديوان و جادوان كشته شدند. آنگاه از ميان آسمان تاريك، پرتو روشنى گرفت و آن تيرگى ناپديد شد و سپس نسيمى خنك به وزش آمد و هوالطيف و خندان شد.ديوان از وحشت در دژ را بگشودند و گودرز كشوادگان در آن دژ، شهرى بزرگ و فراخ پر از باغ و ميدان و كاخ و ايوان ديد. آنگاه خسرو فرمان داد كه در دژ آتشگاهى بر پا دارند و مردمان دژ را به
دين بهى دعوت كرد و پس از يك سال اقامت در آن دژ و خوگردانيدن مردمان به آيين نو، به نزد نياى خويش بازگشت.
و چون كاووس آگاه شد كه خسرو كامگار و پيروز بازگشته است، همه بزرگان از جمله فريبرز به پيشواز او رفتند و کاووس روى كيخسرو را ببوسيد و او را بر اورنگ شهريارى بنشاند.توس نيز پشيمان و شرمگين درفش كاويانى و كوس و كفش زرين را به حضور شاه آورد و همه را تقديم خسرو كرد و گفت: «اينها نشانههاى سرورى من بوده است، اكنون تقديم شهريار ایران مىكنم تا هر آن كس را كه در سپاه شايسته مىدانند، به او بسپارند».اما خسرو با بزرگوارى درفش كاويانى و كوس و كفش زرين را به او بازگرداند و گفت: «كسى را سزاوارتر از تو در سپاه نمىبينم و تنها تو را اين نشانههاى بزرگى برازنده است».دريغا كه توس اين همه بزرگوارى را پاس نداشت و بر اثر بىخردى و با سرشت لجوج خویش فاجعهاى را رقم زد كه تاريخ پيوسته به تلخى و نفرين از او ياد مىكند و در مقالى ديگر هفته آینده در صفحه اول پى گرفته خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.