نقدی بر مجموعه رباعی «این کوه سرش همیشه زیر برف است»
کوههای سربهزیر
فاطمه گیلانی. شاعر
مجموعه شعر «این کوه سرش همیشه زیر برف است»، مجموعهای است با 90 شعر در قالب رباعی به قلم محمد عالیزاده که در انتشارات سوره مهر به چاپ رسیده. در این مجموعه آنچه بسیار جلب توجه میکند، همان اندیشهها و نگاههایی است که در طول تاریخ ادبیات بر فضای رباعی غلبه دارد؛ البته این مطلب اصلا بد نیست؛ زیرا شاعر توانسته فرزند زمان خود باشد و از ظرفیتهای زبانی و بیانی روزگار خودش بهره ببرد.
از دیرباز تاکنون رباعی قالبی نبوده است که شاعران برای تغزل یا بیان حماسه یا توصیف طبیعت به سراغش بروند. البته رباعی هم با چهار مصراع مجال و فرصتی کافی برای هریک از این موارد نداشته و ندارد؛ اما در همین چهار مصراع شاعران به بیان اندیشههای عمیق خود درباره هستی و نیستی، آغاز و انجام جهان و حتی دعوت به نوعی خوشباشی که حاصل از غم فناپذیری انسان است، پرداختهاند. این موارد که همگی در رباعیات خیام بهعنوان سرآمد رباعیسرایان دیده میشود، در رباعیات عالیزاده هم تا حدودی به چشم میخورد. یکی از رباعیهایی که شاهد مثال خوبی بر این اندیشههای خیامگونه است، این شعر است:
از وقت شروع تا به حالا پوچ است/ دنیاست که با تمام گلها پوچ است. پایان و شروع روز در ساعت صفر/ یعنی مثل گذشته فردا پوچ است...
پوچبودن دنیا با تمام گلهایش و در واقع با تمام زیباییها و جاذبههایش، گذشته از آنکه یادآور فناپذیری دنیا است، به لحاظ بلاغی هم حلاوتی از جنس آشناییزدایی در خود دارد که از ظرفیتهای این آرایه در این مجموعه شعر، بسیار رندانه استفاده شده است. چه انتخابی رندانهتر از انتخاب بازی «گل یا پوچ» برای بازیهای
دنیا است.
شعر دیگری که از نمونههای موفق بهکارگیری آشناییزدایی است، این رباعی است:
وقتی به سرش خیال باطل میزد/ سر را بر صخره مقابل میزد. انگار به قصد خودکشی میآمد/ موجی که همیشه دل به ساحل میزد...
شاعر اصطلاح متداول دل به دریا زدن را با زبانی طنزآمیز به صورت دل به ساحل زدن به کار
برده است.
ناگفته نماند که عالیزاده از میان زبان جد و طنز، بیشتر طنز را برمیگزیند. او به مدد طنز به نقد دنیای پیرامون خویش پرداخته است؛ از خردهگیری به زهد ریاکارانه و عبادت کورکورانه و بدون تأمل گرفته تا خردهگیریهای سیاسی و اجتماعی. این شعر نمونه خوبی است که در آن شاعر به ظاهربینی برخی افراد
تاخته است: ابری جلوی ماه کشیدیم فقط/ یوسف را در چاه کشیدیم فقط. تو آینه بودی و نمیدانستیم / در تعزیهات آه کشیدیم فقط
همچنین در رباعی پیشرو هم میبینیم که چطور سطحینگریها و ظاهربینیهایی را که جای ارزشمداری را گرفته است، با زبان طنز به ریشخند میگیرد:
هر مسئله را به نرخ نان میسنجیم/ با واسطه سود و زیان میسنجیم. ما ارزش مردگانمان را حتی/ با قیمت سنگ قبرشان میسنجیم...
این شاعر، طنز را در بیان عاشقانههایش هم به کار گرفته است؛ تاآنجاکه این انتظار در مخاطب ایجاد میشود که بعدازاین حتما هر شعر عاشقانهای از او، باید طنزآمیز باشد.
محمد عالیزاده با وجود اینکه بیشتر رباعیاتش طنزآمیز است، نام کتابش را از یک رباعی با زبان جدی انتخاب کرده است:
عمریست که بیچاره اسیر برف است/ موهایش اگر سپید، پیر برف است. انگار که کارش شده انکار بهار/ کوهی که سرش همیشه زیر برف است...
در همین تعداد اندک شعرهای غیرطنز این شاعر میتوان سکوت شاعری تنها را دید و شنید. او با آنکه درصدد است نواقصی را که میبیند و درمییابد، با طنز به اطلاع همگان برساند و خنده را بر لبها بنشاند؛ گهگاه در بعضی رباعیهایش یأس و ناامیدی را نیز مشاهده میکنیم:
شبهای تو میزبان مهتاب نشد/ عکسم سر دیوار دلت قاب نشد. بیهوده به بودن تو دلخوش بودم/ هرگز کسی از سراب سیراب نشد...
در پایان میتوان گفت «این کوه سرش همیشه زیر برف است»، نماینده شاعری است که با علم و آگاهی از سرگذشت این قالب شعری، وارد این عرصه شده است. او هرگز به مطالعاتی که داشته، محدود نشده؛ بلکه آن را در ضمیر خود نهادینه کرده و با تکیه بر آن، دغدغهها، نگرانیها و تنهاییهای انسان امروز را در قالب رباعی شکل داده است. این مجموعه اگرچه جزء اولین آثار محمد عالیزاده است؛ اما به لحاظ کیفی میتواند هم برای خود شاعر و هم برای دیگر شاعران در این عرصه، بهعنوان یک معیار قرار بگیرد.
مجموعه شعر «این کوه سرش همیشه زیر برف است»، مجموعهای است با 90 شعر در قالب رباعی به قلم محمد عالیزاده که در انتشارات سوره مهر به چاپ رسیده. در این مجموعه آنچه بسیار جلب توجه میکند، همان اندیشهها و نگاههایی است که در طول تاریخ ادبیات بر فضای رباعی غلبه دارد؛ البته این مطلب اصلا بد نیست؛ زیرا شاعر توانسته فرزند زمان خود باشد و از ظرفیتهای زبانی و بیانی روزگار خودش بهره ببرد.
از دیرباز تاکنون رباعی قالبی نبوده است که شاعران برای تغزل یا بیان حماسه یا توصیف طبیعت به سراغش بروند. البته رباعی هم با چهار مصراع مجال و فرصتی کافی برای هریک از این موارد نداشته و ندارد؛ اما در همین چهار مصراع شاعران به بیان اندیشههای عمیق خود درباره هستی و نیستی، آغاز و انجام جهان و حتی دعوت به نوعی خوشباشی که حاصل از غم فناپذیری انسان است، پرداختهاند. این موارد که همگی در رباعیات خیام بهعنوان سرآمد رباعیسرایان دیده میشود، در رباعیات عالیزاده هم تا حدودی به چشم میخورد. یکی از رباعیهایی که شاهد مثال خوبی بر این اندیشههای خیامگونه است، این شعر است:
از وقت شروع تا به حالا پوچ است/ دنیاست که با تمام گلها پوچ است. پایان و شروع روز در ساعت صفر/ یعنی مثل گذشته فردا پوچ است...
پوچبودن دنیا با تمام گلهایش و در واقع با تمام زیباییها و جاذبههایش، گذشته از آنکه یادآور فناپذیری دنیا است، به لحاظ بلاغی هم حلاوتی از جنس آشناییزدایی در خود دارد که از ظرفیتهای این آرایه در این مجموعه شعر، بسیار رندانه استفاده شده است. چه انتخابی رندانهتر از انتخاب بازی «گل یا پوچ» برای بازیهای
دنیا است.
شعر دیگری که از نمونههای موفق بهکارگیری آشناییزدایی است، این رباعی است:
وقتی به سرش خیال باطل میزد/ سر را بر صخره مقابل میزد. انگار به قصد خودکشی میآمد/ موجی که همیشه دل به ساحل میزد...
شاعر اصطلاح متداول دل به دریا زدن را با زبانی طنزآمیز به صورت دل به ساحل زدن به کار
برده است.
ناگفته نماند که عالیزاده از میان زبان جد و طنز، بیشتر طنز را برمیگزیند. او به مدد طنز به نقد دنیای پیرامون خویش پرداخته است؛ از خردهگیری به زهد ریاکارانه و عبادت کورکورانه و بدون تأمل گرفته تا خردهگیریهای سیاسی و اجتماعی. این شعر نمونه خوبی است که در آن شاعر به ظاهربینی برخی افراد
تاخته است: ابری جلوی ماه کشیدیم فقط/ یوسف را در چاه کشیدیم فقط. تو آینه بودی و نمیدانستیم / در تعزیهات آه کشیدیم فقط
همچنین در رباعی پیشرو هم میبینیم که چطور سطحینگریها و ظاهربینیهایی را که جای ارزشمداری را گرفته است، با زبان طنز به ریشخند میگیرد:
هر مسئله را به نرخ نان میسنجیم/ با واسطه سود و زیان میسنجیم. ما ارزش مردگانمان را حتی/ با قیمت سنگ قبرشان میسنجیم...
این شاعر، طنز را در بیان عاشقانههایش هم به کار گرفته است؛ تاآنجاکه این انتظار در مخاطب ایجاد میشود که بعدازاین حتما هر شعر عاشقانهای از او، باید طنزآمیز باشد.
محمد عالیزاده با وجود اینکه بیشتر رباعیاتش طنزآمیز است، نام کتابش را از یک رباعی با زبان جدی انتخاب کرده است:
عمریست که بیچاره اسیر برف است/ موهایش اگر سپید، پیر برف است. انگار که کارش شده انکار بهار/ کوهی که سرش همیشه زیر برف است...
در همین تعداد اندک شعرهای غیرطنز این شاعر میتوان سکوت شاعری تنها را دید و شنید. او با آنکه درصدد است نواقصی را که میبیند و درمییابد، با طنز به اطلاع همگان برساند و خنده را بر لبها بنشاند؛ گهگاه در بعضی رباعیهایش یأس و ناامیدی را نیز مشاهده میکنیم:
شبهای تو میزبان مهتاب نشد/ عکسم سر دیوار دلت قاب نشد. بیهوده به بودن تو دلخوش بودم/ هرگز کسی از سراب سیراب نشد...
در پایان میتوان گفت «این کوه سرش همیشه زیر برف است»، نماینده شاعری است که با علم و آگاهی از سرگذشت این قالب شعری، وارد این عرصه شده است. او هرگز به مطالعاتی که داشته، محدود نشده؛ بلکه آن را در ضمیر خود نهادینه کرده و با تکیه بر آن، دغدغهها، نگرانیها و تنهاییهای انسان امروز را در قالب رباعی شکل داده است. این مجموعه اگرچه جزء اولین آثار محمد عالیزاده است؛ اما به لحاظ کیفی میتواند هم برای خود شاعر و هم برای دیگر شاعران در این عرصه، بهعنوان یک معیار قرار بگیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.