|

هر خشت که بر کنگره ایوانی است

علی نوازنی

معماری، بالاپوش ذهنیات یک جامعه است؛ خبر از محتوای فکری آن جامعه می‌دهد. از بارزترین جلوه‌های فرهنگ هر قوم و نمایشگر گویای زیست آدمیان آن سامان است. پدیده‌ای است که مستقیما بر روان ابنای بشر تاثیر می‌گذارد. این هنر فاخر در گذشته کشورمان، تابع اصول و ضوابطی معین و شناخته‌شده بود. سبک معماری هر دوره، انعکاس مبرهنی از فرهنگ آن برهه از تاریخ میهن تلقی می‌شد و پیوندی ناگسستنی با فرهنگ جامعه و الگوهای رفتاری منبعث از آن داشت و امروزه که متخصصان دانش معماری، زایش و رویش نظام کالبد شهری را متکی و مبتنی بر معماری منشعب از فرهنگ اصیل آن جامعه بر می‌شمارند، طبیعی است که تبادل سودمند فرهنگ، هنگامی قابل حصول است که کنشی فعال و سازنده و دوسویه میان معماری و فرهنگ پدیدار شود. در این انگاشت دوسویه معطوف به هدف است که تبلور کالبدی گفت‌وگو در ادبیات شهرسازی و مبلمان شهری با تجلی تعالی جوی فرهنگ، رخ نمایان می‌کند. با التفات به این معرفت خجسته، بخش عمده‌ای از احوال اندیشه عینی یک جامعه بهبود یافته و این سیر بهینه‌سازی بر شعب مرتبط دیگر نیز تسری پیدا می‌کند... گلگشتی در اصفهان، حسرتی را در اندیشه‌ام بیدار کرد. نقوش و شمایل معماری امروزین ما، متاثر از کدام مولفه‌های فرهنگ اصیل ماست؟ این پایه پریشانی و این مایه آشفتگی که در نمای سازه‌ها و روبنای عمارت‌های مختلف شهرها به چشم می‌خورد، نشانی از آشفتگی درونی ما نیست؟!
در خنکای دلپذیر عاشقانه ، شبی از پاییز رنگ‌خیز، بر سکویی ذیل طاق ضربی یکی از رواق‌های 33پل نشسته بودم و از نعمت حیات، کام دل می‌ستاندم. اگرچه نازایی زاینده‌رود، عیش را منقض می‌کرد! اما فرصت لختی آسودن مهیا بود. گرم مرور خوشدلی‌های از سرگذشته بودم که هرم حضوری در کنار خودم را حس کردم. بانوی جهانگردی در فاصله‌ای به قاعده چند وجب آنسوتر از من، به دقتی ژرف، بر دیواره‌ها دست می‌کشید. روی هر بند در فواصل آجرچین دیواره‌ها مکثی داشت و مجددا خشتی دیگر را نوازش می‌کرد.
پرسیدم: به چه می‌اندیشید؟ فی‌الفور سرش را به سوی من گرداند و لبخند ملیحی بر لب نشاند و بالحنی نرم ‌و آرام پاسخ داد: به گذشتگان!
برایم جالب آمد. به ذهنم خطور کرد که چشمان‌ ریز و بادامی این جهانگرد چینی، چه عمقی را نشانه رفته است. روزگاری از صاحبدلی، نقلی از جمال قیطانی، رمان‌نویس شهیر مصری، شنیدم: یک‌ساعت پیش با یک‌میلیون سال پیش تفاوتی نمی‌کند... خیام هم از زاویه‌ای دیگر چنین می‌انگارد:
ای دوست بیا تا غم فردا نخوریم
وین یکدم عمر را غنیمت شمریم
فردا که از این دیر فنا درگذریم
با هفت‌هزارسالگان سربه‌سریم
در همان اندیشه بودم که با ملاحت شکرینی پرسید: آنها به چه می‌اندیشیدند؟ گفتم: به آنچه ما امروز نمی‌اندیشیم! سری به تعجب تکان داد، ابروهایش را تابه‌تا کرد، شانه بالا انداخت، جمله مرا با خودش تکرار کرد و رفت... دیگر از این شکوه سخن به میان نیاوردم که بسیاری از شهرها در اقصی‌نقاط جهان، گاه چندین سده است که معماری اصیل منطبق بر فرهنگ کهن خویش را قدر نهاده‌اند و مطلقا اجازه دخل و تصرف هردنبیل و نامنظم را نداده‌اند تا روبنای عمارت‌ها، گواهی بر پیوستگی تاریخی و فرهنگی‌شان باشد. آنگاه در کشور ما، افراد، به پسند خویش، هرگونه نمایی برای روبنای عمارت خویش می‌آرایند و محصول چنین رویکرد خودسرانه و باری به هرجهت، شلم‌شوربای پریشانی و سردرگمی و سرسام کالبد شهری است! ... در راه بازگشت، آثار و ابنیه‌ای که هرکدام شاهکار معماری و هنر و فرهنگ اصیل این آب و خاک محسوب می‌شوند را در ذهن تداعی می‌کردم و پاره‌ای از سروده متناسب استاد شفیعی‌کدکنی زمزمه‌ام بود:
تا کجا می‌برد این نقش به دیوار مرا؟ / تا بدانجا که فروماند / چشم از دیدن و لب نیز ز گفتار مرا /...
این چه حزنی ست که در همهمه کاشی‌هاست / جامه سوگ سیاووش به تن پوشیده است /
این طنینی که سرایند خموشی‌ها / از عمق فراموشی‌ها / و به گوش‌ آید از اینگونه به تکرار مرا /...
در فضایی که مکان گم شده از وسعت آن / می‌روم سوی قرونی که زمان برده ز یاد / هوس کوی مغان است دگر بار مرا...
معماری، بالاپوش ذهنیات یک جامعه است؛ خبر از محتوای فکری آن جامعه می‌دهد. از بارزترین جلوه‌های فرهنگ هر قوم و نمایشگر گویای زیست آدمیان آن سامان است. پدیده‌ای است که مستقیما بر روان ابنای بشر تاثیر می‌گذارد. این هنر فاخر در گذشته کشورمان، تابع اصول و ضوابطی معین و شناخته‌شده بود. سبک معماری هر دوره، انعکاس مبرهنی از فرهنگ آن برهه از تاریخ میهن تلقی می‌شد و پیوندی ناگسستنی با فرهنگ جامعه و الگوهای رفتاری منبعث از آن داشت و امروزه که متخصصان دانش معماری، زایش و رویش نظام کالبد شهری را متکی و مبتنی بر معماری منشعب از فرهنگ اصیل آن جامعه بر می‌شمارند، طبیعی است که تبادل سودمند فرهنگ، هنگامی قابل حصول است که کنشی فعال و سازنده و دوسویه میان معماری و فرهنگ پدیدار شود. در این انگاشت دوسویه معطوف به هدف است که تبلور کالبدی گفت‌وگو در ادبیات شهرسازی و مبلمان شهری با تجلی تعالی جوی فرهنگ، رخ نمایان می‌کند. با التفات به این معرفت خجسته، بخش عمده‌ای از احوال اندیشه عینی یک جامعه بهبود یافته و این سیر بهینه‌سازی بر شعب مرتبط دیگر نیز تسری پیدا می‌کند... گلگشتی در اصفهان، حسرتی را در اندیشه‌ام بیدار کرد. نقوش و شمایل معماری امروزین ما، متاثر از کدام مولفه‌های فرهنگ اصیل ماست؟ این پایه پریشانی و این مایه آشفتگی که در نمای سازه‌ها و روبنای عمارت‌های مختلف شهرها به چشم می‌خورد، نشانی از آشفتگی درونی ما نیست؟!
در خنکای دلپذیر عاشقانه ، شبی از پاییز رنگ‌خیز، بر سکویی ذیل طاق ضربی یکی از رواق‌های 33پل نشسته بودم و از نعمت حیات، کام دل می‌ستاندم. اگرچه نازایی زاینده‌رود، عیش را منقض می‌کرد! اما فرصت لختی آسودن مهیا بود. گرم مرور خوشدلی‌های از سرگذشته بودم که هرم حضوری در کنار خودم را حس کردم. بانوی جهانگردی در فاصله‌ای به قاعده چند وجب آنسوتر از من، به دقتی ژرف، بر دیواره‌ها دست می‌کشید. روی هر بند در فواصل آجرچین دیواره‌ها مکثی داشت و مجددا خشتی دیگر را نوازش می‌کرد.
پرسیدم: به چه می‌اندیشید؟ فی‌الفور سرش را به سوی من گرداند و لبخند ملیحی بر لب نشاند و بالحنی نرم ‌و آرام پاسخ داد: به گذشتگان!
برایم جالب آمد. به ذهنم خطور کرد که چشمان‌ ریز و بادامی این جهانگرد چینی، چه عمقی را نشانه رفته است. روزگاری از صاحبدلی، نقلی از جمال قیطانی، رمان‌نویس شهیر مصری، شنیدم: یک‌ساعت پیش با یک‌میلیون سال پیش تفاوتی نمی‌کند... خیام هم از زاویه‌ای دیگر چنین می‌انگارد:
ای دوست بیا تا غم فردا نخوریم
وین یکدم عمر را غنیمت شمریم
فردا که از این دیر فنا درگذریم
با هفت‌هزارسالگان سربه‌سریم
در همان اندیشه بودم که با ملاحت شکرینی پرسید: آنها به چه می‌اندیشیدند؟ گفتم: به آنچه ما امروز نمی‌اندیشیم! سری به تعجب تکان داد، ابروهایش را تابه‌تا کرد، شانه بالا انداخت، جمله مرا با خودش تکرار کرد و رفت... دیگر از این شکوه سخن به میان نیاوردم که بسیاری از شهرها در اقصی‌نقاط جهان، گاه چندین سده است که معماری اصیل منطبق بر فرهنگ کهن خویش را قدر نهاده‌اند و مطلقا اجازه دخل و تصرف هردنبیل و نامنظم را نداده‌اند تا روبنای عمارت‌ها، گواهی بر پیوستگی تاریخی و فرهنگی‌شان باشد. آنگاه در کشور ما، افراد، به پسند خویش، هرگونه نمایی برای روبنای عمارت خویش می‌آرایند و محصول چنین رویکرد خودسرانه و باری به هرجهت، شلم‌شوربای پریشانی و سردرگمی و سرسام کالبد شهری است! ... در راه بازگشت، آثار و ابنیه‌ای که هرکدام شاهکار معماری و هنر و فرهنگ اصیل این آب و خاک محسوب می‌شوند را در ذهن تداعی می‌کردم و پاره‌ای از سروده متناسب استاد شفیعی‌کدکنی زمزمه‌ام بود:
تا کجا می‌برد این نقش به دیوار مرا؟ / تا بدانجا که فروماند / چشم از دیدن و لب نیز ز گفتار مرا /...
این چه حزنی ست که در همهمه کاشی‌هاست / جامه سوگ سیاووش به تن پوشیده است /
این طنینی که سرایند خموشی‌ها / از عمق فراموشی‌ها / و به گوش‌ آید از اینگونه به تکرار مرا /...
در فضایی که مکان گم شده از وسعت آن / می‌روم سوی قرونی که زمان برده ز یاد / هوس کوی مغان است دگر بار مرا...

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.