|

فرهنگ هميشه سياسي است

شرق: مفهومِ «فرهنگ» و سير تحولات آن تا روزگار ما موضوعِ محوري «فرهنگ و جامعه» اثرِ ریموند ویلیامز است كه اخيرا در انتشارات نگاه با ترجمه علی‌اکبر معصوم‌بیگی و نسترن موسوی منتشر شده است. كتاب يك مقدمه مفصل به‌قلمِ مترجمان دارد كه كتاب را نوعي «تاريخ تطور و سير تحول مفهوم فرهنگ» خوانده‌اند؛ از نخستین سال‏های پرتب‏‌وتاب انقلاب صنعتی و توفان درهم‏پیچنده‏ای که این انقلاب در زندگی بشر پدید آورد تا به امروز و آنچه اکنون بر انسان دوران مدرن می‏گذرد. مترجمانِ كتاب همچنين مي‌نويسند كه تا پیش از دوره‏ مورد بحثِ ویلیامز، يعني سال‌هاي1950-1780، واژه‏ فرهنگ، هنر و ادبیات و حوزه‏های مربوط به آنها را وصف مي‌كرد، اما پس از انقلاب صنعتی و با آغازِ کار اندیشه‏ورانی همچون کولریج و بِرْک، «فرهنگ»، مطابق اصطلاح ویلیامز، «به ‌کل شیوه‏ زندگی» اطلاق شد. ویلیامز در اين كتاب نشان می‏دهد تحول مفهوم فرهنگ چگونه در پیوند تنگاتنگ با تغییر و دگرگونی در زندگی مردم رخ می‏دهد. «در نظر ویلیامز، از یک‌سو، مفهوم فرهنگ واکنشی کلی است به تغییری کلی در شرایط زندگی مشترک ما- در عین حال که از دید او لفظ و مفهومِ واکنش کم‌سنجیده‏تر و کم‌آگاهانه‏تر از پاسخ است که هم آگاهانه‏تر و سنجیده‏تر است و هم حاکی از گونه‏ای عاملیت و تکاپوی انسانی. از سوی دیگر، از آنجا که فرهنگ همیشه سیاسی است، دگرگونی‏های اجتماعی، که جرقه‏ آغازین این فرایندهای سیاسی را می‏زنند، در کردارها و رفتارهای فرهنگی بازتاب می‏یابند.» در مقدمه بيوگرافي مختصر و جامعي از ريموند ويليامز نيز آمده است: ریموند هنری ویلیامز، نظریه‏پرداز و فعال فرهنگی و سیاسی، منتقد، رمان‏نویس و دانشگاهیِ نام‏آور انگلیسی در 31 اوت 1921 در ویلز به دنیا آمد. پدرش کارگر راه‏آهن و فعال پی‏گیر اتحادیه‏ کارگری بود و ویلیامز در سراسر عمر همواره بر خاستگاه طبقه‏ کارگری خود و مشقت‏ها، تبعیض‏ها و محرومیت‏هایی که در دوران کودکی و نوجوانی خود کشیده بود تأکید می‏کرد. در دهکده‏ محل تولدش به مدرسه رفت و سپس به دانشگاه کیمبریج راه یافت. در جوانی به حزب کمونیست بریتانیا پیوست و چند سال بعد از آن جدا شد. پس از بازگشت از جبهه‏های جنگ جهانی دوم، در دهه‏های 1950 تا 1970 در دانشگاه آکسفورد به‌عنوان استاد آموزش بزرگ‏سالان به تدریس پرداخت. بدین ترتیب کم‏وبیش از طعمه‏ مکارتیسم زودهنگام در بریتانیا، که چند تن از همکاران‏اش را سخت گرفتار کرد، جان به‏در برد... ریموند ویلیامز در 1988 درگذشت.» كتاب جز يادداشت مترجمان، مقدمه‌اي خواندني نيز به‌قلمِ خود ويليامز دارد كه بر چاپ 1983 كتاب نوشته است: «از زمان نوشتن فرهنگ و جامعه اکنون بیش از یک ربع قرن می‏گذرد. هنگامی که سراسر یا بخش‏هایی از آن را از نو می‏خوانم گاه‏به‏گاه احساس می‏کنم انگار کتابی را می‏خوانم که کس دیگری نوشته است. با این همه، در این کتاب بود که موقعیّتی یافتم که توانستم دریافت‏ام را از آن چه در تمدّن صنعتی، و در هنر و اندیشه‏اش، رخ داده است و هم‏چنان در حال رخ‌دادن است، به بیان درآورم. از آن هنگام نکته‏ها و داوری‏های خاصی را بسط و پرورش داده و گاه دگرگون کرده‏ام، امّا دست به ترکیب این دیدگاه خود نزده‏ام که یکی از راه‏ و روش‏های اصلی درک و فهم دو سده‏ خارق‏العاده‏ای که با چنین ابعاد عظیمی جهان را دگرگون کرده است و شالوده‏ بحران بزرگ کنونی آن را تشکیل می‏دهد، از طریق اندیشه‏ورزی مفصل و پیچیده در باب فرهنگ است که در هر عصر فعال و پُر جوش‏وخروش بوده است.»
در سایه روشن فرهنگ
«فرهنگ مدارا» عنوان مجموعه‌مقالاتي است از حافظ موسوي كه در دو دهه‌ اخیر در باب ادبیات و فرهنگ نوشته‌ است. حافظ موسوي از معدود شاعران و منتقداني است كه همواره به مطبوعات نظر داشته و نقدونظرات را با دقتي كم‌نظير مي‌خواند و نقدهايي درباره وضعيتِ شعر و نيز شاعران و شعرها در مطبوعات مي‌نويسد. حافظ موسوي پيش از اين نيز مجموعه‌اي از مقالاتش را در كتابي با عنوانِ «پانوشت‌ها» منتشر كرد و چنان‌كه در مقدمه كتابِ «فرهنگ مدارا» نوشته مقالات و یادداشت‌هایی که در این کتاب گرد آمده است سوای مطالبی است که او مشخصا درباره‌ شعر و نقد شعر نوشته است و بخشی از آن در کتاب پانوشت‌ها (انتشارات آهنگ دیگر، 1389) به‌چاپ رسیده و بخش دیگری آماده‌ چاپ است. مقالات و یادداشت‌های این کتاب با توجه به تنوع یا پراکندگی‌شان براساسِ موضوع تنظیم و تدوین شده بدون رعایت تاریخ نگارش. «به‌جز مقاله‌ فرهنگ مدارا، بقیه‌ مقالات و یادداشت‌ها پیش از این در مطبوعات داخل کشور به چاپ رسیده است. ذیل هر مطلب تا جایی که مقدور بوده، مشخصات نشریه‌ای که آن را منتشر کرده است ذکر شده؛ اما از آنجا که آرشیو منظمی از نشریاتی که با آن‌ها همکاری داشته‌ام در اختیار ندارم و اغلب مطالب را از روی نسخه‌ دست‌نویس خودم بازنویسی کرده‌ام، در نتیجه نتوانستم این قاعده را در مورد تمام مقالات و یادداشت‌ها رعایت کنم. علاوه‌براین به‌علت کامل‌نبودن آرشیو دست‌نوشته‌هایم، تعدادی از مقالات و یادداشت‌هایی را که برای روزنامه‌ها و مجلات نوشته بودم نتوانستم پیدا کنم؛ ازجمله مقاله‌ای که درباره‌ شعر و شخصیت دکتر ضیا موحد نوشته بودم و در یکی از روزنامه‌ها چاپ شده بود و جایش در این کتاب خالی است.»
عناوين برخي از مقالات كتاب از اين قرارند: «تساهل در شعر و اندیشه‌ حافظ»، «فرهنگ مدارا»، «ما هنوز با او سر صحبت را باز نکرده‌ایم»، «صادق هدایت و مسئله‌ هویت ایرانی»، «میراث ادبی انقلاب مشروطه»، «داستانی هنوز پابرجا»، «تأثیر انقلاب اکتبر بر شعر و ادبیات ایران»، «کارنامه‌ روشنفکری ایران در سه حرکت»، «روشنفکران ادبی سه دهه‌ اخیر پدران و پسران»، «یک موقعیت و دو رویکرد»، «رد پای شعر در هنرهای دیگر»، «هساشعر»، «پرسه‌ای در پرسه‌ی خیال شیون فومنی»، «مادران کبوتر می‌شوند»، «مقاومت ادبیات»، «نقد بدون مطبوعات آزاد و مستقل امکان‌پذیر نیست»، «روزی که برف سرخ ببارد از آسمان»، «چرا ادبیات ما جهانی نیست؟»، «دولت‌آبادی و موقعیت بین‌المللی ادبیات ایران»، «گلشیری و رئالیسم»، «علی‌اشرف درویشیان»، «فروغ در کردستان عراق»، «عمران صلاحی معدل روح و روان جمعی ما بود»، «تصویری از او به بر گشاده (نیما یوشیج)» و «در سایه روشن».

شرق: مفهومِ «فرهنگ» و سير تحولات آن تا روزگار ما موضوعِ محوري «فرهنگ و جامعه» اثرِ ریموند ویلیامز است كه اخيرا در انتشارات نگاه با ترجمه علی‌اکبر معصوم‌بیگی و نسترن موسوی منتشر شده است. كتاب يك مقدمه مفصل به‌قلمِ مترجمان دارد كه كتاب را نوعي «تاريخ تطور و سير تحول مفهوم فرهنگ» خوانده‌اند؛ از نخستین سال‏های پرتب‏‌وتاب انقلاب صنعتی و توفان درهم‏پیچنده‏ای که این انقلاب در زندگی بشر پدید آورد تا به امروز و آنچه اکنون بر انسان دوران مدرن می‏گذرد. مترجمانِ كتاب همچنين مي‌نويسند كه تا پیش از دوره‏ مورد بحثِ ویلیامز، يعني سال‌هاي1950-1780، واژه‏ فرهنگ، هنر و ادبیات و حوزه‏های مربوط به آنها را وصف مي‌كرد، اما پس از انقلاب صنعتی و با آغازِ کار اندیشه‏ورانی همچون کولریج و بِرْک، «فرهنگ»، مطابق اصطلاح ویلیامز، «به ‌کل شیوه‏ زندگی» اطلاق شد. ویلیامز در اين كتاب نشان می‏دهد تحول مفهوم فرهنگ چگونه در پیوند تنگاتنگ با تغییر و دگرگونی در زندگی مردم رخ می‏دهد. «در نظر ویلیامز، از یک‌سو، مفهوم فرهنگ واکنشی کلی است به تغییری کلی در شرایط زندگی مشترک ما- در عین حال که از دید او لفظ و مفهومِ واکنش کم‌سنجیده‏تر و کم‌آگاهانه‏تر از پاسخ است که هم آگاهانه‏تر و سنجیده‏تر است و هم حاکی از گونه‏ای عاملیت و تکاپوی انسانی. از سوی دیگر، از آنجا که فرهنگ همیشه سیاسی است، دگرگونی‏های اجتماعی، که جرقه‏ آغازین این فرایندهای سیاسی را می‏زنند، در کردارها و رفتارهای فرهنگی بازتاب می‏یابند.» در مقدمه بيوگرافي مختصر و جامعي از ريموند ويليامز نيز آمده است: ریموند هنری ویلیامز، نظریه‏پرداز و فعال فرهنگی و سیاسی، منتقد، رمان‏نویس و دانشگاهیِ نام‏آور انگلیسی در 31 اوت 1921 در ویلز به دنیا آمد. پدرش کارگر راه‏آهن و فعال پی‏گیر اتحادیه‏ کارگری بود و ویلیامز در سراسر عمر همواره بر خاستگاه طبقه‏ کارگری خود و مشقت‏ها، تبعیض‏ها و محرومیت‏هایی که در دوران کودکی و نوجوانی خود کشیده بود تأکید می‏کرد. در دهکده‏ محل تولدش به مدرسه رفت و سپس به دانشگاه کیمبریج راه یافت. در جوانی به حزب کمونیست بریتانیا پیوست و چند سال بعد از آن جدا شد. پس از بازگشت از جبهه‏های جنگ جهانی دوم، در دهه‏های 1950 تا 1970 در دانشگاه آکسفورد به‌عنوان استاد آموزش بزرگ‏سالان به تدریس پرداخت. بدین ترتیب کم‏وبیش از طعمه‏ مکارتیسم زودهنگام در بریتانیا، که چند تن از همکاران‏اش را سخت گرفتار کرد، جان به‏در برد... ریموند ویلیامز در 1988 درگذشت.» كتاب جز يادداشت مترجمان، مقدمه‌اي خواندني نيز به‌قلمِ خود ويليامز دارد كه بر چاپ 1983 كتاب نوشته است: «از زمان نوشتن فرهنگ و جامعه اکنون بیش از یک ربع قرن می‏گذرد. هنگامی که سراسر یا بخش‏هایی از آن را از نو می‏خوانم گاه‏به‏گاه احساس می‏کنم انگار کتابی را می‏خوانم که کس دیگری نوشته است. با این همه، در این کتاب بود که موقعیّتی یافتم که توانستم دریافت‏ام را از آن چه در تمدّن صنعتی، و در هنر و اندیشه‏اش، رخ داده است و هم‏چنان در حال رخ‌دادن است، به بیان درآورم. از آن هنگام نکته‏ها و داوری‏های خاصی را بسط و پرورش داده و گاه دگرگون کرده‏ام، امّا دست به ترکیب این دیدگاه خود نزده‏ام که یکی از راه‏ و روش‏های اصلی درک و فهم دو سده‏ خارق‏العاده‏ای که با چنین ابعاد عظیمی جهان را دگرگون کرده است و شالوده‏ بحران بزرگ کنونی آن را تشکیل می‏دهد، از طریق اندیشه‏ورزی مفصل و پیچیده در باب فرهنگ است که در هر عصر فعال و پُر جوش‏وخروش بوده است.»
در سایه روشن فرهنگ
«فرهنگ مدارا» عنوان مجموعه‌مقالاتي است از حافظ موسوي كه در دو دهه‌ اخیر در باب ادبیات و فرهنگ نوشته‌ است. حافظ موسوي از معدود شاعران و منتقداني است كه همواره به مطبوعات نظر داشته و نقدونظرات را با دقتي كم‌نظير مي‌خواند و نقدهايي درباره وضعيتِ شعر و نيز شاعران و شعرها در مطبوعات مي‌نويسد. حافظ موسوي پيش از اين نيز مجموعه‌اي از مقالاتش را در كتابي با عنوانِ «پانوشت‌ها» منتشر كرد و چنان‌كه در مقدمه كتابِ «فرهنگ مدارا» نوشته مقالات و یادداشت‌هایی که در این کتاب گرد آمده است سوای مطالبی است که او مشخصا درباره‌ شعر و نقد شعر نوشته است و بخشی از آن در کتاب پانوشت‌ها (انتشارات آهنگ دیگر، 1389) به‌چاپ رسیده و بخش دیگری آماده‌ چاپ است. مقالات و یادداشت‌های این کتاب با توجه به تنوع یا پراکندگی‌شان براساسِ موضوع تنظیم و تدوین شده بدون رعایت تاریخ نگارش. «به‌جز مقاله‌ فرهنگ مدارا، بقیه‌ مقالات و یادداشت‌ها پیش از این در مطبوعات داخل کشور به چاپ رسیده است. ذیل هر مطلب تا جایی که مقدور بوده، مشخصات نشریه‌ای که آن را منتشر کرده است ذکر شده؛ اما از آنجا که آرشیو منظمی از نشریاتی که با آن‌ها همکاری داشته‌ام در اختیار ندارم و اغلب مطالب را از روی نسخه‌ دست‌نویس خودم بازنویسی کرده‌ام، در نتیجه نتوانستم این قاعده را در مورد تمام مقالات و یادداشت‌ها رعایت کنم. علاوه‌براین به‌علت کامل‌نبودن آرشیو دست‌نوشته‌هایم، تعدادی از مقالات و یادداشت‌هایی را که برای روزنامه‌ها و مجلات نوشته بودم نتوانستم پیدا کنم؛ ازجمله مقاله‌ای که درباره‌ شعر و شخصیت دکتر ضیا موحد نوشته بودم و در یکی از روزنامه‌ها چاپ شده بود و جایش در این کتاب خالی است.»
عناوين برخي از مقالات كتاب از اين قرارند: «تساهل در شعر و اندیشه‌ حافظ»، «فرهنگ مدارا»، «ما هنوز با او سر صحبت را باز نکرده‌ایم»، «صادق هدایت و مسئله‌ هویت ایرانی»، «میراث ادبی انقلاب مشروطه»، «داستانی هنوز پابرجا»، «تأثیر انقلاب اکتبر بر شعر و ادبیات ایران»، «کارنامه‌ روشنفکری ایران در سه حرکت»، «روشنفکران ادبی سه دهه‌ اخیر پدران و پسران»، «یک موقعیت و دو رویکرد»، «رد پای شعر در هنرهای دیگر»، «هساشعر»، «پرسه‌ای در پرسه‌ی خیال شیون فومنی»، «مادران کبوتر می‌شوند»، «مقاومت ادبیات»، «نقد بدون مطبوعات آزاد و مستقل امکان‌پذیر نیست»، «روزی که برف سرخ ببارد از آسمان»، «چرا ادبیات ما جهانی نیست؟»، «دولت‌آبادی و موقعیت بین‌المللی ادبیات ایران»، «گلشیری و رئالیسم»، «علی‌اشرف درویشیان»، «فروغ در کردستان عراق»، «عمران صلاحی معدل روح و روان جمعی ما بود»، «تصویری از او به بر گشاده (نیما یوشیج)» و «در سایه روشن».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.