نگذاریم جنگافروزان سلامت مغز ما را به خطر اندازند!
عبدالرحمن نجلرحیم- مغزپژوه
شاید مایه تعجب باشد که نورولوژی و مغزپژوهی نوین، بعد از فجایع جنگ جهانی دوم، با بودجه نظامی ارتش آمریکا نضج گرفته است. این پژوهشها ابتدا در مؤسسات مدرنی همچون امآیتی و هاروارد همراه با مؤسسه پژوهشی نظامی والتر رید در واشنگتن شروع شد. نکته مهم این است که تأسیس مرکز نوروسایکیاتری و تخصیص بودجه عظیم نظامی دولتی برای آن در جهت تأمین نیازهای جنگی و امنیت ملی، خود به نوعی تجدیدنظر در ایدئولوژی حاکم به حساب میآید زیرا مغزپژوهی مدرن، نوعی نفی شکاف تاریخی و شقاق بین روانپزشکی و نورولوژی است که خود زاییده حاکمیت دوآلیسم دکارتی در شاخههای علوم بهویژه بین روان و جسم (مغز)، در نظام سرمایهداری غرب است. از فواید این تجدیدنظر میلیتاریستی است که گشایشی برای فهم و درمان بهتر بیماریهای مغز و اعصاب بهوجود میآید. فراموش نکنیم بخش نورولوژی بالینی آمریکا نیز در طول جنگ داخلی آمریکا شکل گرفت. در ضمن بد نیست بدانیم هنوز نیز این روند ادامه دارد و بودجه عظیم نظامی برای مغزپژوهی اختصاص داده میشود. به طوری که فقط در سال ۲۰۱۱، آژانس علمی پنتاگون (دارپا)، ۲۴۰ میلیون دلار بودجه برای این نوع پژوهشها در نظر گرفته که سهم نیروی زمینی ۵۵ میلیون، نیروی دریایی ۳۴ میلیون و نیروی هوایی ۲۴ میلیون دلار بوده است. هدف کلی از این پژوهشها بالابردن توان مغزی سربازان خودی برای مقابله با دشمن و یافتن راههای کاهش و تضعیف توان مغزی نیروی دشمن در جنگ است. برای مثال، در نیروی هوایی ساختن پهپادهایی که از راه دور به وسیله افکار فرماندهان هدایت شود، یکی از این پروژهها بوده است. بخشی از این پژوهشها نیز برای استفاده از کمکهای ربوتیک متصل به مغز برای راهاندازی ناتوانیهای حرکتی ناشی از فلجی در جنگ است. البته این پیشرفتها میتواند کاربرد غیرنظامی نیز داشته باشد. اما نظام کاپیتالیستی و میلیتاریستی غرب در آمریکا، فرانسه و انگلیس پس از دو جنگ جهانی خانمانسوز اول و دوم و سپس جنگهای منطقهای در خلیجفارس، افغانستان و عراق با وجود صرف بودجههایی هنگفت، هنوز موفق به فهم اختلالات رفتاری در درصد بالای سربازان از جنگبرگشته خود نشده است. بهنظر من، دلیل اصلی این کندی در تشخیص را نیز فقط نمیتوان در نارساییهای تکنولوژیک در مغزپژوهی در دو سده گذشته دانست. بلکه عامل مهم این امر را نیز باید در جانسختی ایدئولوژی دوگانهپندار دکارتی حاکم بر نظام علمی غرب جستوجو کرد. همان طوری که گفته شد، عمق این شکاف را میتوان در انفکاک روان از جسم (مغز) جستوجو کرد که از ابتدا موجب بهوجودآمدن دو رشته پزشکی مجزا به نام روانپزشکی و نورولوژی شده است. بر اساس این ایدئولوژی هم بعضی از آسیبهای مغزی جنگی که داغهای مشخص قابل رؤیت روی جمجمه و مغز بهجا نمیگذاشتند ولی باعث اختلال در رفتار میشدند، در زمره بیماریهای روانی قرار میگرفتند و نورولوژی آن دسته از آزردگان جنگ را مربوط به خود میدانست که آسیب قابل رؤیت مغزی داشتند. بنابراین هنوز میسر بود که چنین خیال کرد روان میبایست جایگاهی غیر از مغز داشته باشد و به این ترتیب بود که ایدئولوژی دوگانهپندار معتقد به جدایی روان از جسم با جانسختی به حیات اجتماعی خود ادامه میداد. در جنگ جهانی اول آن دسته سربازان از جنگبرگشتهای را که دچار علائم رفتاری بیخوابی، بیقراری، اضطراب، افسردگی، ضعف، عدم تمرکز، کمحافظگی و فراموشی، بدخلقی و... میشدند و آسیب قابل رؤیتی در سر نداشتند، مبتلا به موجگرفتگی (شل شاک) میدانستند و بیشتر برای آن علت روانی یعنی علتی غیر از آسیب مغزی در نظر میگرفتند و عدهای هم نوعی تمارض و فرار از جنگ تلقی میکردند. توجه کنید ضربههای هیجانی عاطفی در جنگ نیز آسیب مغزی به حساب نمیآمد، بلکه در زمره بیماریهای روانی بود. در جنگ جهانی دوم هم تشخیص علائم رفتاری این سربازها با تفاوتهایی همراه بود ولی هنوز در رده بیماریهای روانی بهشمار میآمد. با اینکه از تکان مغزی و سندرم تنشهای بعد از ضربه (پیتیاسدی) سخن به میان آمد، ولی هنوز چون آسیبهای قابل رؤیتی در مغز این سربازان پیدا نمیشد، آن را در زمره سندرمهای روانی میدانستند. اما در جنگ خلیجفارس، افغانستان و عراق، وقتی متوجه شدند هنوز درصد بالایی از سربازان از جنگبرگشته دچار علائم رفتاری و خلقی پایدار و حتی پیشروندهای هستند، تشخیص جدیدی متداول شد که همپوشانی علائمی با پدیدههای تعریفشده قدیمی مانند موجگرفتگی یا پیتیاسدی داشت. اما بالاخره حین ناباوری ایدئولوژیک پس از صرف بودجه ۱۵۰ میلیوندلاری مجبور شدند اعتراف کنند این عارضهای که موجب تغییرات خلقی، رفتاری، کرداری و حافظه افراد بازگشته از جنگ افغانستان، عراق و خلیجفارس میشود، ناشی از آسیبهای مربوط به ضربههای مغزی ملایم (تیبیآی) است. این عارضه اغلب به علت انفجار يا تغیير محتمل مینها و بمبهای جاسازیشده در همه مسیرها و مکانهای غیرقابل انتظار است. مهم اینکه بالاخره آسیبهای مغزی که این علائم رفتاری، کرداری و خلقی را در مصدومان گسیلداشته به جنگ ایجاد میکرد، از طریق دستگاه عکسبرداری جدید (دیتیآی) در بافت رشتههای تشکیلدهنده مدارهای مغزی دیده شدهاند که البته خیال دوگانهپنداران را مکدر میکند؛ بهویژه که عدهای از پژوهشگران بر این باورند این عوارض میتوانند پایدار بمانند و حتی در سنین بالاتر موجب بیماریهای تباهکننده نورونهای مغزی شوند. امید است شاید دو سده کلنجاررفتن با سربازان آسیبدیده غربی در جنگهای توسعهطلبانه متعدد توانسته باشد پایههای ایدئولوژیک دوگانهگرایی دکارتی جدایی جسم و روان را لرزانده باشد. اما درس عبرتی که ما میتوانیم از مرور کوتاه این تاریخ تراژیک بگیریم، این است كه اگر در پژوهشی پرهزینه، فجایع انسانی در مغز سربازان جنگی چنین آشکار شده است، باید انتظاری بسا بیشتر از صدمات جبرانناپذیر در مغز مردم منطقه خاورمیانه در افغانستان، عراق، سوریه و ایران داشته باشیم که در آتش انفجار گلوله، توپ و نارنجک و مین، سالها درگیر جنگ بودهاند؛ آنها که صداهای مهیب و تکانهای شدید انفجارهای دور و نزدیک را به مدت طولانی، نهفقط در میدان جنگ، بلکه در محل سکونت و کار خود تجربه کردهاند. واقعیت این است که متأسفانه ما نتوانستهایم گوشه کوچکی از فجایعی را که جنگ بر سر مغزهای مردم مملکت ما از هر سن، جنس و جغرافیایی آورده است، پژوهش و ارزیابی دقیق کنیم. حال باید مدبرانه بکوشیم با سیاستی دوراندیشانه ابتدا وارد بازی مقابلهجویانه تسلیحاتی جنگجویانه نشویم و دوم اینکه با روشهای صلحجویانه نگذاریم جنگافروزان سلامت مغز یعنی حرمت انسانی ملت ما را به خطر اندازند.
شاید مایه تعجب باشد که نورولوژی و مغزپژوهی نوین، بعد از فجایع جنگ جهانی دوم، با بودجه نظامی ارتش آمریکا نضج گرفته است. این پژوهشها ابتدا در مؤسسات مدرنی همچون امآیتی و هاروارد همراه با مؤسسه پژوهشی نظامی والتر رید در واشنگتن شروع شد. نکته مهم این است که تأسیس مرکز نوروسایکیاتری و تخصیص بودجه عظیم نظامی دولتی برای آن در جهت تأمین نیازهای جنگی و امنیت ملی، خود به نوعی تجدیدنظر در ایدئولوژی حاکم به حساب میآید زیرا مغزپژوهی مدرن، نوعی نفی شکاف تاریخی و شقاق بین روانپزشکی و نورولوژی است که خود زاییده حاکمیت دوآلیسم دکارتی در شاخههای علوم بهویژه بین روان و جسم (مغز)، در نظام سرمایهداری غرب است. از فواید این تجدیدنظر میلیتاریستی است که گشایشی برای فهم و درمان بهتر بیماریهای مغز و اعصاب بهوجود میآید. فراموش نکنیم بخش نورولوژی بالینی آمریکا نیز در طول جنگ داخلی آمریکا شکل گرفت. در ضمن بد نیست بدانیم هنوز نیز این روند ادامه دارد و بودجه عظیم نظامی برای مغزپژوهی اختصاص داده میشود. به طوری که فقط در سال ۲۰۱۱، آژانس علمی پنتاگون (دارپا)، ۲۴۰ میلیون دلار بودجه برای این نوع پژوهشها در نظر گرفته که سهم نیروی زمینی ۵۵ میلیون، نیروی دریایی ۳۴ میلیون و نیروی هوایی ۲۴ میلیون دلار بوده است. هدف کلی از این پژوهشها بالابردن توان مغزی سربازان خودی برای مقابله با دشمن و یافتن راههای کاهش و تضعیف توان مغزی نیروی دشمن در جنگ است. برای مثال، در نیروی هوایی ساختن پهپادهایی که از راه دور به وسیله افکار فرماندهان هدایت شود، یکی از این پروژهها بوده است. بخشی از این پژوهشها نیز برای استفاده از کمکهای ربوتیک متصل به مغز برای راهاندازی ناتوانیهای حرکتی ناشی از فلجی در جنگ است. البته این پیشرفتها میتواند کاربرد غیرنظامی نیز داشته باشد. اما نظام کاپیتالیستی و میلیتاریستی غرب در آمریکا، فرانسه و انگلیس پس از دو جنگ جهانی خانمانسوز اول و دوم و سپس جنگهای منطقهای در خلیجفارس، افغانستان و عراق با وجود صرف بودجههایی هنگفت، هنوز موفق به فهم اختلالات رفتاری در درصد بالای سربازان از جنگبرگشته خود نشده است. بهنظر من، دلیل اصلی این کندی در تشخیص را نیز فقط نمیتوان در نارساییهای تکنولوژیک در مغزپژوهی در دو سده گذشته دانست. بلکه عامل مهم این امر را نیز باید در جانسختی ایدئولوژی دوگانهپندار دکارتی حاکم بر نظام علمی غرب جستوجو کرد. همان طوری که گفته شد، عمق این شکاف را میتوان در انفکاک روان از جسم (مغز) جستوجو کرد که از ابتدا موجب بهوجودآمدن دو رشته پزشکی مجزا به نام روانپزشکی و نورولوژی شده است. بر اساس این ایدئولوژی هم بعضی از آسیبهای مغزی جنگی که داغهای مشخص قابل رؤیت روی جمجمه و مغز بهجا نمیگذاشتند ولی باعث اختلال در رفتار میشدند، در زمره بیماریهای روانی قرار میگرفتند و نورولوژی آن دسته از آزردگان جنگ را مربوط به خود میدانست که آسیب قابل رؤیت مغزی داشتند. بنابراین هنوز میسر بود که چنین خیال کرد روان میبایست جایگاهی غیر از مغز داشته باشد و به این ترتیب بود که ایدئولوژی دوگانهپندار معتقد به جدایی روان از جسم با جانسختی به حیات اجتماعی خود ادامه میداد. در جنگ جهانی اول آن دسته سربازان از جنگبرگشتهای را که دچار علائم رفتاری بیخوابی، بیقراری، اضطراب، افسردگی، ضعف، عدم تمرکز، کمحافظگی و فراموشی، بدخلقی و... میشدند و آسیب قابل رؤیتی در سر نداشتند، مبتلا به موجگرفتگی (شل شاک) میدانستند و بیشتر برای آن علت روانی یعنی علتی غیر از آسیب مغزی در نظر میگرفتند و عدهای هم نوعی تمارض و فرار از جنگ تلقی میکردند. توجه کنید ضربههای هیجانی عاطفی در جنگ نیز آسیب مغزی به حساب نمیآمد، بلکه در زمره بیماریهای روانی بود. در جنگ جهانی دوم هم تشخیص علائم رفتاری این سربازها با تفاوتهایی همراه بود ولی هنوز در رده بیماریهای روانی بهشمار میآمد. با اینکه از تکان مغزی و سندرم تنشهای بعد از ضربه (پیتیاسدی) سخن به میان آمد، ولی هنوز چون آسیبهای قابل رؤیتی در مغز این سربازان پیدا نمیشد، آن را در زمره سندرمهای روانی میدانستند. اما در جنگ خلیجفارس، افغانستان و عراق، وقتی متوجه شدند هنوز درصد بالایی از سربازان از جنگبرگشته دچار علائم رفتاری و خلقی پایدار و حتی پیشروندهای هستند، تشخیص جدیدی متداول شد که همپوشانی علائمی با پدیدههای تعریفشده قدیمی مانند موجگرفتگی یا پیتیاسدی داشت. اما بالاخره حین ناباوری ایدئولوژیک پس از صرف بودجه ۱۵۰ میلیوندلاری مجبور شدند اعتراف کنند این عارضهای که موجب تغییرات خلقی، رفتاری، کرداری و حافظه افراد بازگشته از جنگ افغانستان، عراق و خلیجفارس میشود، ناشی از آسیبهای مربوط به ضربههای مغزی ملایم (تیبیآی) است. این عارضه اغلب به علت انفجار يا تغیير محتمل مینها و بمبهای جاسازیشده در همه مسیرها و مکانهای غیرقابل انتظار است. مهم اینکه بالاخره آسیبهای مغزی که این علائم رفتاری، کرداری و خلقی را در مصدومان گسیلداشته به جنگ ایجاد میکرد، از طریق دستگاه عکسبرداری جدید (دیتیآی) در بافت رشتههای تشکیلدهنده مدارهای مغزی دیده شدهاند که البته خیال دوگانهپنداران را مکدر میکند؛ بهویژه که عدهای از پژوهشگران بر این باورند این عوارض میتوانند پایدار بمانند و حتی در سنین بالاتر موجب بیماریهای تباهکننده نورونهای مغزی شوند. امید است شاید دو سده کلنجاررفتن با سربازان آسیبدیده غربی در جنگهای توسعهطلبانه متعدد توانسته باشد پایههای ایدئولوژیک دوگانهگرایی دکارتی جدایی جسم و روان را لرزانده باشد. اما درس عبرتی که ما میتوانیم از مرور کوتاه این تاریخ تراژیک بگیریم، این است كه اگر در پژوهشی پرهزینه، فجایع انسانی در مغز سربازان جنگی چنین آشکار شده است، باید انتظاری بسا بیشتر از صدمات جبرانناپذیر در مغز مردم منطقه خاورمیانه در افغانستان، عراق، سوریه و ایران داشته باشیم که در آتش انفجار گلوله، توپ و نارنجک و مین، سالها درگیر جنگ بودهاند؛ آنها که صداهای مهیب و تکانهای شدید انفجارهای دور و نزدیک را به مدت طولانی، نهفقط در میدان جنگ، بلکه در محل سکونت و کار خود تجربه کردهاند. واقعیت این است که متأسفانه ما نتوانستهایم گوشه کوچکی از فجایعی را که جنگ بر سر مغزهای مردم مملکت ما از هر سن، جنس و جغرافیایی آورده است، پژوهش و ارزیابی دقیق کنیم. حال باید مدبرانه بکوشیم با سیاستی دوراندیشانه ابتدا وارد بازی مقابلهجویانه تسلیحاتی جنگجویانه نشویم و دوم اینکه با روشهای صلحجویانه نگذاریم جنگافروزان سلامت مغز یعنی حرمت انسانی ملت ما را به خطر اندازند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.