|

نگاهی به «ظلمت در نیمروزِ» آرتور کوستلر

اعترافات چگونه حاصل شد

ساجده سلیمی

قرار بوده نام رمان «حلقه معیوب» باشد. برای کوستلر تصویر کلی رمان مشخص نبوده اما می‌دانسته که شخصیت اصلی آن را کسی شبیه نیکولای بوخارین، زندانی هم‌دوره‌اش خواهد ساخت. او حتما بلشویک بوده و مانند بوخارین مجبور به اعتراف به گناهان خیالی شده است. کوستلر درباره انتخاب اسم روباشف می‌گوید: «لابه‌لای پستوهای ذهنم را که می‌کاویدم اسم روباشف را پیدا کردم بی‌آنکه بدانم از کجا به دست آورده‌ام. 1»گویا آنچه کوستلر در این کتاب درصدد بیان آن است چیزی شبیه جواب سوال‌های خود در زمان زندانی‌بودنش است. او برای عقاید حزب تمام تلاش خود را کرده و سال‌ها در زندان سپری کرده بود. حال این سوال برایش مطرح است که چرا بلشویک‌های قدیمی قهرمانان و رهبران انقلاب که بارها به استقبال مرگ رفته بودند و خودشان را «مرده‌های تاخیر‌کرده» می‌نامیدند، به چنان دروغ‌های بی‌معنایی اعتراف کردند. بوخارین، پیاتاکف، مراچکوفسکی و اسمیرنف، همه کسانی بودند که با دارا بودن گذشته انقلابی 40،30‌ساله، پیرهای زندان تزار و تبعید سیبری بودند و سقوط و خردشدن همراه با شادمانی‌شان غیرقابل‌توجیه می‌ماند. کوستلر اما در این رمان به‌گونه‌ای ماهرانه پاسخ این سوال‌ها را می‌دهد. او با این رمان برتمام رفتارهای انقلابی هم‌زندانیانش صحه می‌گذارد. کوستلر الگوی شخصیت روباشف را از بوخارین و ظاهرش را از تروتسکی و کارل رادک گرفته. او زنده‌نگهدارنده یاد تمام مبارزان اعدام شده پس از انقلاب 1917 روسیه است. در اتوبیوگرافی خود توضیح داده که تمام صحنه‌های زندان و تمام وقایع براساس واقعیات نوشته شده است. کوستلر در بخشی از اتوبیوگرافی خود بخش‌هایی از کتاب «ژنرال کریوتیزکی» را درباره روشی که با آن «وسینه مراچکوفسکی»، یکی از متهمان اولین محاکمه پرسروصدا را به اعتراف واداشته‌اند، تعریف می‌کند. کریوتیزکی در کتاب خود، «من مامور استالین بودم»، در فصل «اعترافات چگونه حاصل شد» می‌نویسد: «این اعترافات برای آن عده از ما که ماشین استالینی را از درون می‌شناختیم هرگز معما حساب نشد... این کار با این اعتقاد که این تنها خدمتی است که هنوز می‌توانند در حق حزب و انقلاب انجام دهند عمل می‌کردند. شرف و زندگی‌شان را برای دفاع از رژیم استالینی که از آن نفرت داشتند فدا می‌کردند چون آخرین کورسوی امید برای دنیای بهتری بود که جوانی‌شان را وقف آن کرده بودند. 2»کوستلر در جایی از خاطرات خود به تشابه اتفاقی دو شخصیت داستان خود با دو شخصیت حقیقی در تاریخ تصفیه‌های استالینی اشاره می‌کند. مراچکوفسکی یکی از بنیانگذاران حزب بلشویک و فرمانده ارتش پنجم در جنگ داخلی استالین بود. استالین ماه‌ها او را شکنجه داده اما نتیجه‌ای نداشت. سرانجام یکی از دوستان قدیمی‌اش اسلوتسکی را مامور بازجویی او می‌کنند. تقابل این دو دوست به‌شدت یادآور تقابل ایوانف و روباشف است. مراچکوفسکی نیز در اظهاراتش حرف‌هایی بسیار شبیه حرف‌های روباشف می‌زند تا جایی که بازجوی خود را متهم به جبهه‌ندیده بودن می‌کند اما اسلوتسکی لباس‌هایش را بالا می‌زند، زخم‌هایش را نشان می‌دهد و می‌گوید، اینها مدال‌های من هستند. کوستلر در این‌باره می‌نویسد: «وقتی سال‌ها بعد از نوشتن «صفر و بی‌نهایت» (ظلمت در نیمروز) این حکایت را خواندم حس ناراحت‌کننده آشنایی به من دست داد... در هر دو مورد متهم‌کننده زیر فرماندهی متهم خدمت کرده، در هر دو مورد یکی از طرفین یک پایش در جنگ علیل شده، در هر دو مورد متهم‌کننده نیز به نوبه خود تصفیه خواهد شد... 3» و جالب آنکه این دو کتاب تقریبا همزمان نوشته شده بودند اما هیچ‌یک از نویسندگان از دیگری خبر نداشتند. جدای از محتوای کتاب، فرم آن نیز به گیرایی آن افزوده است. رمان در سال 1940 منتشر شده یعنی دوره‌ای که اوج آثار مدرنیستی است و نویسندگان به سبک جدید رمان‌نویسی روی آورده‌اند اما او کمتر درگیر فرم‌های تصنعی می‌شود و به شکلی روان به روایت داستان می‌پردازد. البته نمی‌توان ادعا کرد که کوستلر به کلی مولفه‌های مدرنیستی را کنار گذاشته و به سبک کلاسیک به روایت می‌پردازد. مهم‌ترین شاخصه مدرنیستی رمان کوستلر هذیان‌های تب‌آلود زندانی‌ای است که در راه مبارزه از دو جناح دشمن و خودی به زندان افتاده و شکنجه شده با تمام قدرتی که روباشف در برخورد با شکنجه و شرایط زندان دارد با این حال ترس از بلاتکلیفی و اینکه آیا به اعترافات تن دهد یا نه و پیامدهای تصمیمات او به شکلی عمیق بر روان او اثر می‌گذارد. این شاخصه از ابتدای داستان آغاز می‌شود و به خواننده یادآوری می‌کند که او در حال شروع خواندن یک رمان سراسر ملتهب است. به‌هم‌ریختگی روایت در زمان تا حدودی به انتقال به‌هم‌ریختگی ذهن روباشف به خواننده موثر است. راوی داستان را از بسته‌شدن در سلول پشت روباشف شروع می‌کند اما به‌سرعت فلاش‌بک‌هایی به گذشته دارد. البته مانند آثار مدرنیستی خواننده زحمت زیادی برای شناخت زمان نمی‌کشد اما به هر روی روایت سیر زمانی یکسانی را طی نمی‌کند. داستان پر از نماد و نشانه است. با اینکه هیچ‌گاه نامی از شوروی یا استالین برده نمی‌شود اما در جای‌جای داستان آثاری به چشم می‌خورد که به خواننده القا می‌کند داستان مربوط به کدام کشور است. از نوع لباس سربازها، نام بردن از درخشش سرنیزه‌ها، حتی لباس شکنجه‌گر و خش‌خش سرآستین‌های آهارزده او، صلیب‌های شکسته روی لباس سربازان کابوس‌های روباشف، جای عکسی که روباشف می‌داند مربوط به سران قبلی حزب است و اکنون روی دیوارها نیست، همه نشانه‌هایی هستند که کنار هم قراردادن آنها معنای خاصی را القا می‌کند. کوستلر بارها در خلال داستان سعی دارد که بگوید رفتاری که دوستان هم‌حزب روباشف با او کردند درست مثل همان بود که در جبهه دشمن بر سرش آمد. کابوس‌های او که روایتی از ضمیر ناخودآگاه او هستند وگویا صادقانه‌تر از گفتار خودآگاه اویند نیز حول این محورند. روباشف هرگاه کابوس دستگیری‌اش را می‌بیند نمی‌داند که در کدام کشور است. لحظه‌ای که در خواب ماموران برای دستگیری‌اش می‌آیند کوستلر صدای کوبیدن در توسط آنها را با کابوس روباشف درهم می‌آمیزد: «مثل همیشه خواب می‌دید که در خانه‌اش را می‌کوبند و سه مرد بیرون ایستاده‌اند که دستگیرش کنند. از پشت در بسته می‌دیدشان که بیرون ایستاده‌اند و به چهارچوب در می‌کوبند. اونیفورم‌های کاملا نو به تن داشتند، لباس برازنده گاردهای حکومت دیکتاتوری آلمان. نشان‌هایشان-همان صلیب شکسته منحوس- به کلاه‌ها و آستین‌هایشان دوخته شده بود 4» در چند جای دیگر نیز روایت گنگی از حالت خواب و بیداری روباشف را می‌بینیم که در القای حس زجرکشیدن او بسیار موثر است. همچنین گاهی منولوگ‌های طولانی از روباشف که در حالتی جنون‌آمیز جلوه می‌کند بسیار شبیه داستان‌های مدرنیستی است. نقطه‌ اوج این حالت جنون‌آمیز زمانی است که روباشف حکم اعدام خود را قطعی می‌داند و در مدت یک بعدازظهر تا نیمه‌شب که موعد اعدام است طول می‌کشد. او به‌گونه‌ای شکنجه‌وار آنچه را در حزب به او القا شده مرور می‌کند و سعی می‌کند به شکلی رنج‌آور «من» خود را که 40سال در حزب نادیده گرفته شده بود در لحظات واپسین عمرش به یاد بیاورد.
پی‌نوشت:
1- نوشته نامریی، آرتور کوستلر، مترجم: منوچهر درفشه‌، ص48
2- همان، ص55
3- همان، ص59
4- ظلمت در نیمروز، آرتور کوستلر، مترجم: مژده دقیقی، ص21
قرار بوده نام رمان «حلقه معیوب» باشد. برای کوستلر تصویر کلی رمان مشخص نبوده اما می‌دانسته که شخصیت اصلی آن را کسی شبیه نیکولای بوخارین، زندانی هم‌دوره‌اش خواهد ساخت. او حتما بلشویک بوده و مانند بوخارین مجبور به اعتراف به گناهان خیالی شده است. کوستلر درباره انتخاب اسم روباشف می‌گوید: «لابه‌لای پستوهای ذهنم را که می‌کاویدم اسم روباشف را پیدا کردم بی‌آنکه بدانم از کجا به دست آورده‌ام. 1»گویا آنچه کوستلر در این کتاب درصدد بیان آن است چیزی شبیه جواب سوال‌های خود در زمان زندانی‌بودنش است. او برای عقاید حزب تمام تلاش خود را کرده و سال‌ها در زندان سپری کرده بود. حال این سوال برایش مطرح است که چرا بلشویک‌های قدیمی قهرمانان و رهبران انقلاب که بارها به استقبال مرگ رفته بودند و خودشان را «مرده‌های تاخیر‌کرده» می‌نامیدند، به چنان دروغ‌های بی‌معنایی اعتراف کردند. بوخارین، پیاتاکف، مراچکوفسکی و اسمیرنف، همه کسانی بودند که با دارا بودن گذشته انقلابی 40،30‌ساله، پیرهای زندان تزار و تبعید سیبری بودند و سقوط و خردشدن همراه با شادمانی‌شان غیرقابل‌توجیه می‌ماند. کوستلر اما در این رمان به‌گونه‌ای ماهرانه پاسخ این سوال‌ها را می‌دهد. او با این رمان برتمام رفتارهای انقلابی هم‌زندانیانش صحه می‌گذارد. کوستلر الگوی شخصیت روباشف را از بوخارین و ظاهرش را از تروتسکی و کارل رادک گرفته. او زنده‌نگهدارنده یاد تمام مبارزان اعدام شده پس از انقلاب 1917 روسیه است. در اتوبیوگرافی خود توضیح داده که تمام صحنه‌های زندان و تمام وقایع براساس واقعیات نوشته شده است. کوستلر در بخشی از اتوبیوگرافی خود بخش‌هایی از کتاب «ژنرال کریوتیزکی» را درباره روشی که با آن «وسینه مراچکوفسکی»، یکی از متهمان اولین محاکمه پرسروصدا را به اعتراف واداشته‌اند، تعریف می‌کند. کریوتیزکی در کتاب خود، «من مامور استالین بودم»، در فصل «اعترافات چگونه حاصل شد» می‌نویسد: «این اعترافات برای آن عده از ما که ماشین استالینی را از درون می‌شناختیم هرگز معما حساب نشد... این کار با این اعتقاد که این تنها خدمتی است که هنوز می‌توانند در حق حزب و انقلاب انجام دهند عمل می‌کردند. شرف و زندگی‌شان را برای دفاع از رژیم استالینی که از آن نفرت داشتند فدا می‌کردند چون آخرین کورسوی امید برای دنیای بهتری بود که جوانی‌شان را وقف آن کرده بودند. 2»کوستلر در جایی از خاطرات خود به تشابه اتفاقی دو شخصیت داستان خود با دو شخصیت حقیقی در تاریخ تصفیه‌های استالینی اشاره می‌کند. مراچکوفسکی یکی از بنیانگذاران حزب بلشویک و فرمانده ارتش پنجم در جنگ داخلی استالین بود. استالین ماه‌ها او را شکنجه داده اما نتیجه‌ای نداشت. سرانجام یکی از دوستان قدیمی‌اش اسلوتسکی را مامور بازجویی او می‌کنند. تقابل این دو دوست به‌شدت یادآور تقابل ایوانف و روباشف است. مراچکوفسکی نیز در اظهاراتش حرف‌هایی بسیار شبیه حرف‌های روباشف می‌زند تا جایی که بازجوی خود را متهم به جبهه‌ندیده بودن می‌کند اما اسلوتسکی لباس‌هایش را بالا می‌زند، زخم‌هایش را نشان می‌دهد و می‌گوید، اینها مدال‌های من هستند. کوستلر در این‌باره می‌نویسد: «وقتی سال‌ها بعد از نوشتن «صفر و بی‌نهایت» (ظلمت در نیمروز) این حکایت را خواندم حس ناراحت‌کننده آشنایی به من دست داد... در هر دو مورد متهم‌کننده زیر فرماندهی متهم خدمت کرده، در هر دو مورد یکی از طرفین یک پایش در جنگ علیل شده، در هر دو مورد متهم‌کننده نیز به نوبه خود تصفیه خواهد شد... 3» و جالب آنکه این دو کتاب تقریبا همزمان نوشته شده بودند اما هیچ‌یک از نویسندگان از دیگری خبر نداشتند. جدای از محتوای کتاب، فرم آن نیز به گیرایی آن افزوده است. رمان در سال 1940 منتشر شده یعنی دوره‌ای که اوج آثار مدرنیستی است و نویسندگان به سبک جدید رمان‌نویسی روی آورده‌اند اما او کمتر درگیر فرم‌های تصنعی می‌شود و به شکلی روان به روایت داستان می‌پردازد. البته نمی‌توان ادعا کرد که کوستلر به کلی مولفه‌های مدرنیستی را کنار گذاشته و به سبک کلاسیک به روایت می‌پردازد. مهم‌ترین شاخصه مدرنیستی رمان کوستلر هذیان‌های تب‌آلود زندانی‌ای است که در راه مبارزه از دو جناح دشمن و خودی به زندان افتاده و شکنجه شده با تمام قدرتی که روباشف در برخورد با شکنجه و شرایط زندان دارد با این حال ترس از بلاتکلیفی و اینکه آیا به اعترافات تن دهد یا نه و پیامدهای تصمیمات او به شکلی عمیق بر روان او اثر می‌گذارد. این شاخصه از ابتدای داستان آغاز می‌شود و به خواننده یادآوری می‌کند که او در حال شروع خواندن یک رمان سراسر ملتهب است. به‌هم‌ریختگی روایت در زمان تا حدودی به انتقال به‌هم‌ریختگی ذهن روباشف به خواننده موثر است. راوی داستان را از بسته‌شدن در سلول پشت روباشف شروع می‌کند اما به‌سرعت فلاش‌بک‌هایی به گذشته دارد. البته مانند آثار مدرنیستی خواننده زحمت زیادی برای شناخت زمان نمی‌کشد اما به هر روی روایت سیر زمانی یکسانی را طی نمی‌کند. داستان پر از نماد و نشانه است. با اینکه هیچ‌گاه نامی از شوروی یا استالین برده نمی‌شود اما در جای‌جای داستان آثاری به چشم می‌خورد که به خواننده القا می‌کند داستان مربوط به کدام کشور است. از نوع لباس سربازها، نام بردن از درخشش سرنیزه‌ها، حتی لباس شکنجه‌گر و خش‌خش سرآستین‌های آهارزده او، صلیب‌های شکسته روی لباس سربازان کابوس‌های روباشف، جای عکسی که روباشف می‌داند مربوط به سران قبلی حزب است و اکنون روی دیوارها نیست، همه نشانه‌هایی هستند که کنار هم قراردادن آنها معنای خاصی را القا می‌کند. کوستلر بارها در خلال داستان سعی دارد که بگوید رفتاری که دوستان هم‌حزب روباشف با او کردند درست مثل همان بود که در جبهه دشمن بر سرش آمد. کابوس‌های او که روایتی از ضمیر ناخودآگاه او هستند وگویا صادقانه‌تر از گفتار خودآگاه اویند نیز حول این محورند. روباشف هرگاه کابوس دستگیری‌اش را می‌بیند نمی‌داند که در کدام کشور است. لحظه‌ای که در خواب ماموران برای دستگیری‌اش می‌آیند کوستلر صدای کوبیدن در توسط آنها را با کابوس روباشف درهم می‌آمیزد: «مثل همیشه خواب می‌دید که در خانه‌اش را می‌کوبند و سه مرد بیرون ایستاده‌اند که دستگیرش کنند. از پشت در بسته می‌دیدشان که بیرون ایستاده‌اند و به چهارچوب در می‌کوبند. اونیفورم‌های کاملا نو به تن داشتند، لباس برازنده گاردهای حکومت دیکتاتوری آلمان. نشان‌هایشان-همان صلیب شکسته منحوس- به کلاه‌ها و آستین‌هایشان دوخته شده بود 4» در چند جای دیگر نیز روایت گنگی از حالت خواب و بیداری روباشف را می‌بینیم که در القای حس زجرکشیدن او بسیار موثر است. همچنین گاهی منولوگ‌های طولانی از روباشف که در حالتی جنون‌آمیز جلوه می‌کند بسیار شبیه داستان‌های مدرنیستی است. نقطه‌ اوج این حالت جنون‌آمیز زمانی است که روباشف حکم اعدام خود را قطعی می‌داند و در مدت یک بعدازظهر تا نیمه‌شب که موعد اعدام است طول می‌کشد. او به‌گونه‌ای شکنجه‌وار آنچه را در حزب به او القا شده مرور می‌کند و سعی می‌کند به شکلی رنج‌آور «من» خود را که 40سال در حزب نادیده گرفته شده بود در لحظات واپسین عمرش به یاد بیاورد.
پی‌نوشت:
1- نوشته نامریی، آرتور کوستلر، مترجم: منوچهر درفشه‌، ص48
2- همان، ص55
3- همان، ص59
4- ظلمت در نیمروز، آرتور کوستلر، مترجم: مژده دقیقی، ص21

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.