|

نقد یک گزارش خبری

کامبیز نوروزی . حقوقدان

در قلمرو اصول اخلاق حرفه‌ای روزنامه‌نگاری، یکی از مهم‌ترین قواعدی که باید رعایت شود، اصل بی‌طرفی روزنامه‌نگار است. این اصل به آن معنا نیست که روزنامه‌نگار نباید هیچ جهت‌گیری خاصی در مسایل مختلف داشته باشد و نباید جهت‌گیری خود را به مخاطب عرضه کند، چنین چیزی عقلا و عملا محال است. به بیان ساده، اصل بی‌طرفی آن است که روزنامه‌نگار نباید اجزای خبر را به شکلی تغییر دهد یا حذف کند، که معنا و مفهوم خبر دگرگون شود. یا آنکه در داخل خبر یا گزارش خبری، دیدگاه و نظرات خود را مستقیما طوری وارد کند، که مجبور باشد خبر را همراه با یک پیش‌داوری که به او تحمیل می‌شود بخواند. اصل بی‌طرفی روزنامه‌نگار، البته مانع از آن نیست که او به شکل‌های دیگر نظر و تحلیل خود را به مخاطب عرضه کند. این بحث مفصل است و اینجا مجال طرح آن نیست. اما سبب این یادداشت مختصر مطلب تیتر دو صفحه یک روزنامه «شرق» در روز سه‌شنبه 16مهرماه است. این مطلب یک گزارش خبری است که با عنوان «جهاد اکبر در مبارزه با روشنفکری ایران» همراه با عکس بزرگ دکتر سیدجواد طباطبایی منتشر شده است. گزارش خبری است از جلسه‌ای که توسط مرکز مطالعات استراتژیک خاورمیانه و انجمن علوم سیاسی ایران و مشارکت خانه اندیشمندان علوم انسانی با موضوع «بررسی نظری و فکری سیدجواد طباطبایی» برگزار شده بود. در اینجا دیدگاه‌های سیدجواد طباطبایی و قبول یا رد آنها اصلا مطرح نیست. مساله آن است که نویسنده در سراسر گزارش نقدها و نقطه‌نظرهای خود را با جمله‌های صریح با اصل خبر در می‌آمیزد. از جمله: «او روشنفکری گذشته و حال ایرانی را متهم به ایدئولوژیک بودن و دست‌اندازی به قدرت کرد و تنها خود را از دایره اتهام بیرون گذاشت.» یا «جلسه با آرایش ظاهری‌اش ادعای نقد نظریات طباطبایی را داشت.» یا بعد از نقل مستقیم پاسخی که طباطبایی در رد هگلی بودن خود داده است، نویسنده این نقد را می‌آورد که «با وجود پاسخ پر پیچ‌وخم طباطبایی به این سوال، او... . بارها از هگل کمک گرفته آشکارا متاثر از اوست... چرا طباطبایی سعی دارد... از هگل فرار کند و به اصرار مخاطبان خودش را به مسیر انحرافی هگلی بفرستد و با تمسخر دیگران از فیگور پنهان در آثارش بگوید که به این زودی‌ها از وی پرده‌برداری نخواهد کرد.» در ادامه گزارش آمده است که «طباطبایی تمام پروژه خود را یک جهاد اکبر به معنای درافتادن با خود برای طرح یک مساله اساسی معرفی کرد...» این عبارت که احتمالا ایده اصلی انتخاب عنوان گزارش بوده است نشان می‌دهد که اساسا عنوان گزارش هم از اصل خبر استخراج نشده است بلکه به کنایه و در نقد و ایراد به جواد طباطبایی تنظیم شده است. در جای دیگر گزارش، پس از درج این جمله طباطبایی که «بحث من نه روشنفکری است و نه جایی در مناسبات قدرت دارد» دوست روزنامه‌نگارمان این نقد خود را اضافه کرده است که «البته او زمانی که به عناصر قدرت و موضوع آنها و همچنین وصل‌کردن جریان روشنفکری به مواضع سیاسی می‌تافت مشخص نکرد که خود چگونه بیرون از قدرت ایستاده در حالی که همزمان درون وضعیت سیاسی ایران است.»
این مطلب اگرچه صورت یک گزارش خبری دارد ولی اظهار نظر‌های نویسنده محترم در نقد طباطبایی گزارش را تحت تاثیر قرار داده است. این کار همان‌قدر اشکال دارد که اگر نویسنده به جانبداری از نظرات طباطبایی در گزارش سخن می‌گفت.
دوباره عرض می‌کنم که در این مقال، بحث سیدجواد طباطبایی و درستی یا رد خطای نظریه‌های او نیست. تاکید این یادداشت مختصر این است که خبر و گزارش خبری یک چیز است و مقاله و نقد چیز دیگر. هر روزنامه‌نگار می‌تواند و اصلا حق دارد قالب‌های مختلف روزنامه‌نگاری عرضه کند، اما جا‌سازی‌کردن مستقیم صریح نقدونظر روزنامه‌نگار در گزارش خبری، در اصول حرفه‌ای و اخلاقی، جایز شمرده نمی‌شود.
در قلمرو اصول اخلاق حرفه‌ای روزنامه‌نگاری، یکی از مهم‌ترین قواعدی که باید رعایت شود، اصل بی‌طرفی روزنامه‌نگار است. این اصل به آن معنا نیست که روزنامه‌نگار نباید هیچ جهت‌گیری خاصی در مسایل مختلف داشته باشد و نباید جهت‌گیری خود را به مخاطب عرضه کند، چنین چیزی عقلا و عملا محال است. به بیان ساده، اصل بی‌طرفی آن است که روزنامه‌نگار نباید اجزای خبر را به شکلی تغییر دهد یا حذف کند، که معنا و مفهوم خبر دگرگون شود. یا آنکه در داخل خبر یا گزارش خبری، دیدگاه و نظرات خود را مستقیما طوری وارد کند، که مجبور باشد خبر را همراه با یک پیش‌داوری که به او تحمیل می‌شود بخواند. اصل بی‌طرفی روزنامه‌نگار، البته مانع از آن نیست که او به شکل‌های دیگر نظر و تحلیل خود را به مخاطب عرضه کند. این بحث مفصل است و اینجا مجال طرح آن نیست. اما سبب این یادداشت مختصر مطلب تیتر دو صفحه یک روزنامه «شرق» در روز سه‌شنبه 16مهرماه است. این مطلب یک گزارش خبری است که با عنوان «جهاد اکبر در مبارزه با روشنفکری ایران» همراه با عکس بزرگ دکتر سیدجواد طباطبایی منتشر شده است. گزارش خبری است از جلسه‌ای که توسط مرکز مطالعات استراتژیک خاورمیانه و انجمن علوم سیاسی ایران و مشارکت خانه اندیشمندان علوم انسانی با موضوع «بررسی نظری و فکری سیدجواد طباطبایی» برگزار شده بود. در اینجا دیدگاه‌های سیدجواد طباطبایی و قبول یا رد آنها اصلا مطرح نیست. مساله آن است که نویسنده در سراسر گزارش نقدها و نقطه‌نظرهای خود را با جمله‌های صریح با اصل خبر در می‌آمیزد. از جمله: «او روشنفکری گذشته و حال ایرانی را متهم به ایدئولوژیک بودن و دست‌اندازی به قدرت کرد و تنها خود را از دایره اتهام بیرون گذاشت.» یا «جلسه با آرایش ظاهری‌اش ادعای نقد نظریات طباطبایی را داشت.» یا بعد از نقل مستقیم پاسخی که طباطبایی در رد هگلی بودن خود داده است، نویسنده این نقد را می‌آورد که «با وجود پاسخ پر پیچ‌وخم طباطبایی به این سوال، او... . بارها از هگل کمک گرفته آشکارا متاثر از اوست... چرا طباطبایی سعی دارد... از هگل فرار کند و به اصرار مخاطبان خودش را به مسیر انحرافی هگلی بفرستد و با تمسخر دیگران از فیگور پنهان در آثارش بگوید که به این زودی‌ها از وی پرده‌برداری نخواهد کرد.» در ادامه گزارش آمده است که «طباطبایی تمام پروژه خود را یک جهاد اکبر به معنای درافتادن با خود برای طرح یک مساله اساسی معرفی کرد...» این عبارت که احتمالا ایده اصلی انتخاب عنوان گزارش بوده است نشان می‌دهد که اساسا عنوان گزارش هم از اصل خبر استخراج نشده است بلکه به کنایه و در نقد و ایراد به جواد طباطبایی تنظیم شده است. در جای دیگر گزارش، پس از درج این جمله طباطبایی که «بحث من نه روشنفکری است و نه جایی در مناسبات قدرت دارد» دوست روزنامه‌نگارمان این نقد خود را اضافه کرده است که «البته او زمانی که به عناصر قدرت و موضوع آنها و همچنین وصل‌کردن جریان روشنفکری به مواضع سیاسی می‌تافت مشخص نکرد که خود چگونه بیرون از قدرت ایستاده در حالی که همزمان درون وضعیت سیاسی ایران است.»
این مطلب اگرچه صورت یک گزارش خبری دارد ولی اظهار نظر‌های نویسنده محترم در نقد طباطبایی گزارش را تحت تاثیر قرار داده است. این کار همان‌قدر اشکال دارد که اگر نویسنده به جانبداری از نظرات طباطبایی در گزارش سخن می‌گفت.
دوباره عرض می‌کنم که در این مقال، بحث سیدجواد طباطبایی و درستی یا رد خطای نظریه‌های او نیست. تاکید این یادداشت مختصر این است که خبر و گزارش خبری یک چیز است و مقاله و نقد چیز دیگر. هر روزنامه‌نگار می‌تواند و اصلا حق دارد قالب‌های مختلف روزنامه‌نگاری عرضه کند، اما جا‌سازی‌کردن مستقیم صریح نقدونظر روزنامه‌نگار در گزارش خبری، در اصول حرفه‌ای و اخلاقی، جایز شمرده نمی‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.