|

سینماهای متروک و ازرونق‌افتاده تهران خواب آشفته تخریب می‌بینند

مرده‌هاي بي‌كفن‌و‌دفن

مرجان صائبی

نوجوانی با لباس فرم بسیار کثیفی از درِ اغذیه‌فروشی بیرون آمد و با دسته‌کلیدی که داشت به طرف دری رفت که قفل بزرگی با زنجیر به آن بسته شده بود. وقتی که شنید «میشه یه نگاهی بندازم؟»، قبول کرد. بدون هیچ سوالی اجازه داد. حتما کسان دیگری هم تا پیش از آن، برای دیدن آنجا رفته بودند. از لابه‌لای جعبه‌های نوشابه تکیه‌داده‌شده به دیوار، می‌شد وارد سالنی شد که دورتادورش پر از وسایل کهنه و کارتن‌های گردوخاک گرفته بود. چند دری هم که به چشم می‌خورد، قفل بود و کارگر اغذیه‌فروشی هم کلید آنها را نداشت. از کنار دیوار، پله‌هایی به سمت سالن طبقه دوم می‌رفت، اما جعبه نوشابه‌های شیشه‌ای «کانادادرای» و جعبه‌های دیگری که به نظر می‌رسید مربوط به وسایل الکتریکی بود، آنقدر فشرده روی هم چیده شده بودند که نمی‌شد از پله‌ها بالا رفت؛ راهی برای دیدن سالن اصلی سینما نبود؛ کارگر اغذیه‌فروشی وقتی که می‌شنود «اینجا انبار اغذیه‌فروشی است؟»، جواب می‌دهد: «انبار ما و چند مغازه الکتریکی...»
با وجود اینکه نطفه دوران طلایی سینمای ایران قبل از انقلاب بسته شده بود اما در دهه 60 به‌خاطر محدودشدن فیلم‌ها به تولیدات داخلی سالن‌های سینما، به مرز ورشکستگی رسیدند و چند سینما هم از رده نمایش خارج شدند. مسوولان وقت سیاست مدونی درباره وضعیت سالن‌های سینما نداشتند و وزارت ارشاد برای جلوگیری از بسته‌شدن سالن‌های سینما، آنها را فرهنگی اعلام کرد و قانون عدم تغییر کاربری صادر شد، اما هیچ بودجه‌ای برای سالن‌های سینما درنظر گرفته نشد. نهایتا در دوران معاونت سینمایی عزت‌الله ضرغامی در اواسط دهه 70، برق سالن‌های سینما دولتی اعلام شد. حالا بعد از گذشت بیش از 30 سال و حمایت‌نکردن دولت از سالن‌های سینما، فقط در تهران بیش از 50 سینمای متروک وجود دارد.
اشرفی، رییس اتحادیه سینماداران و صاحب سینما «ماندانا» که مهم‌ترین سینمای فعال در شرق تهران به‌حساب می‌آید، می‌گوید: «وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به‌عنوان متولی سینما، تمام ردیف بودجه را برای حمایت از فیلم‌ها تعریف کرده و ارشاد با این بهانه فقط به گروه‌های وابسته به خودش کمک کرده، نه به تمام فیلمسازان. فیلم‌های میلیاردی و نازلی تولید شده که مخاطب ندارد برای همین آسیب زیادی به سالن‌های سینما وارد شده. هرچقدر هم اعتراض کردیم، گوش شنوایی وجود نداشت چون سالن‌های سینما دغدغه مسوولان ارشاد نبود.»
سینما؛ ضرورت محله‌های قدیم
در دوران قدیم‌تر، وقتی که یک محله در حال توسعه بود، وجود یک سالن سینما هم برای مردم آن محله جزو ضروریات بود. اما حالا سینماهای تهران محدود شده به چند سالن در چهار یا پنج محله تهران. در سایر محله‌ها، سینماهای قدیمی متروک شده‌اند و مردم از تمام محله‌ها ناچارند با صرف وقت و هزینه بیشتری برای دیدن یک فیلم خودشان را به پردیس‌های سینمایی برسانند.
«هوشنگ گلمکانی» فیلم‌دیدن و نقد فیلم را از سالن‌های سینمایی‌ای شروع کرده که حالا آنها را «مرده‌های بی‌کفن‌ودفن» و «جسدهای عالی‌مقام» می‌نامد. او می‌گوید: «سالن‌های متروک مثل جسد وسط گذرگاه‌ها افتاده‌اند و معلوم نیست چرا کسی آنها را جمع نمی‌کند. چرا سینماهای متروک به‌عنوان سینمای متروک باقی‌مانده‌اند؟ نمی‌دانم چه اصراری به حفظ این سینماها وجود دارد.» گلمکانی می‌گوید: «با تغییر بافت طبقاتی، فرهنگی و اقتصادی تهران، خیابان لاله‌زارنو که زمانی مرکز سینمای ایران بود تغییر کاربری داده است و حتی اگر کسی بخواهد آنجا سینما بسازد، مسوولان نباید اجازه دهند. چون مردم دیگر برای سینمارفتن به لاله‌زار نمی‌روند. آنجا از محله‌بودن خارج شده و دیگر به درد سینما نمی‌خورد، مگر اینکه مغازه‌های الکتریکی و لوسترفروشی را از آنجا به منطقه‌ای دیگر منتقل کنند. مثلا بازار مبل یافت‌آباد و لاله‌زار را دوباره به شکل قبل بازسازی کنند اما باز هم با روانشناسی خاص مردم ما و تغییر بافت شهری معلوم نیست از چنین طرحی استقبال شود.» به گفته او، سینماهای لاله‌زار از نظر فیزیکی ناامن هستند و بازسازی آنها به‌صرفه نیست و بازسازی‌شان با این شرایط بی‌معنی است و نباید اصراری در این مورد بشود. گلمکانی پیشنهاد می‌دهد: «با توجه به بافت فرهنگی و تجاری جدید شهر کارشناسان ابتدا باید فکری به حال سینماهای متروک کنند و بعد ببینند چه محله‌هایی نیاز به سینما دارند. سینماهای متروک را تبدیل به مکان‌های تجاری کنند و با حمایت از صاحبان سینما، آنها را ملزم کنند در محله‌هایی که نیاز به سینما دارد سینما بسازند.»
اما برخی از کارشناسان میراث‌فرهنگی نظر مخالفی با گلمکانی دارند. محیط طباطبایی، معاون سابق سازمان میراث‌فرهنگی و گردشگری، می‌گوید: «تغییر بافت شهری مهم نیست. تا قبل از سال 75 اگر می‌گفتند مردم در کنار پادگان ایرانشهر اوقات فراغت و فرهنگی خودشان را بگذرانند، کسی باور نمی‌کرد ولی بعد از تاسیس خانه هنرمندان بخش‌خصوصی هم در همین منطقه شروع به فعالیت کرد. یا چه کسی فکر می‌کرد در کنار کشتارگاه تهران یکی از بزرگ‌ترین مراکز فرهنگی تاسیس شود؟ کافی است دولت قدم اول را بردارد و حمایت کند تا بخش‌خصوصی هم دست‌به‌کار شود.» او مثال‌های دیگری نیز در این‌باره مطرح می‌کند؛ مثلا در خیابان ویلا فقط یک فروشگاه صنایع‌دستی دولتی قرار دارد و مابقی بخش‌خصوصی است یا اینکه دولت یک دانشگاه به نام دانشگاه تهران در خیابان انقلاب می‌سازد و به‌دنبال آن، روبه‌روی دانشگاه، تمام مغازه‌ها کتابفروشی می‌شوند.
طباطبایی به تغییر کاربری فعلی لاله‌زار نیز اشاره می‌کند و می‌پرسد: «آیا ما می‌خواهیم به وضعیت کنونی لاله‌زار تن دهیم؟» او سپس خود پاسخ می‌دهد: «ما می‌توانیم لاله‌زار را به‌صورت یک پردیس عظیم ببینیم که یک سر آن میدان انقلاب و طرف دیگرش میدان امام (ره) است و در داخلش ده‌ها سالن تئاتر و سینما در کنار مراکزی مثل فروشگاه عرضه محصولات موسیقی و کتاب و کافه و رستوران قرار می‌گیرد. لاله‌زار نه به‌مثابه یک خیابان بلکه به‌صورت یک منطقه فرهنگی اگر احیا شود، سود سرشاری را به آن منطقه سرازیر می‌کند.»
شهرداری در نقش رقیب
نقش دولت و نهادهای عمومی در ساخت سینماها همیشه مهم بوده است. در سال‌های اخیر، شهرداری برای ساختن سینما فعالیت‌هایی را انجام داده است. اما اشرفی، رییس اتحادیه سینماداران، می‌گوید: «مقصر رکود سالن‌های سینما تنها وزارت ارشاد نیست. شهرداری به‌عنوان مدیر شهر باید به فریاد سالن‌های سینما برسد ولی متاسفانه خودش رقیب اصلی ما شده است. شهرداری به بخش‌خصوصی اجازه نمی‌دهد آجر روی آجر بگذارد ولی از آن طرف، خودش سالن سینما و چندین مغازه تجاری روبه‌روی آن می‌سازد و حتی اگر سینما فروش نداشته باشد، هزینه‌اش را از بخش تجاری تامین می‌کند.» او می‌گوید: «شهرداری به‌جای کمک به سالن‌های ورشکسته از آنها شش‌درصد هم عوارض می‌گیرد، چون این اختیار و توانایی را هم دارد.» او با نارضایتی می‌گوید: «شهرداری باید چند سالن باقی‌مانده بخش‌خصوصی را بخرد و آنها را پردیس کند، نه اینکه با ساختن پردیس‌های دیگر بخش‌خصوصی را نابود کند.»
همه سینماهای تهران، زیر نظر شهرداری نیست و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز به بسیاری از آنها باید کمک کند. برای کمک به سالن‌های سینماهاست که موسسه «سینماشهر» زیر نظر معاونت سینمایی وزارت ارشاد، تاسیس شده است. به عملکرد این موسسه انتقاداتی وارد شده بود اما دفتر مجید مسچی، رییس موسسه سینماشهر، در پی درخواست خبرنگار «شرق» برای مصاحبه، حاضر به این کار نشد.
اشرفی، صاحب سینما ماندانا که سینمایش به دلیل ناتوانی در پرداخت اقساط وام بانکی، در شرف مصادره است، می‌گوید: «ردیف بودجه‌ای که مجلس برای بازسازی سالن‌های سینما تعیین کرده، هیچ قانون مدونی ندارد و اصلا هیچ‌کس نمی‌داند این بودجه چقدر است. به‌علاوه، این بودجه باید تمام سالن‌های سینما را دربر بگیرد ولی تا امروز پرداخت و مبلغ این وام کاملا بر اساس سلیقه شخصی بوده، نه یک نگاه کارشناسانه.» او درباره مشکل سینما ماندانا می‌گوید: «موسسه سینماشهر مبلغ کمی به ما اختصاص داد و ما برای ساخت سه سالن مجبور شدیم با 30درصد سود از بانک وام بگیریم و چون توانایی پرداخت اقساط را نداشتیم، جریمه وام 36‌درصد شده و حالا سینما ماندانا قرار است از طریق بانک مصادره شود.» رییس اتحادیه سینماداران در ادامه می‌گوید: «آقای شمقدری چنان با بلدوزر سالن‌های باقی‌مانده بخش‌خصوصی را خراب کردند که اگر مدیر جدیدی هم بخواهد این سالن‌ها را احیا کند، سال‌ها طول می‌کشد.»
تنها سینما ماندانا نیست که نیاز به وامی کلان برای بازسازی و رونق دوباره دارد؛ علیخانی یکی از صاحبان سینما «عصر جدید» است که روزهایی را به‌یاد می‌آورد که صف‌های طولانی و «دوپشته» این سینما دور می‌زد و تا خیابان وصال شیرازی امتداد پیدا می‌کرد. حالا این صحنه برای صاحبان این سینما تبدیل به یک رویا شده است. علیخانی می‌گوید: «رونق نداشتن سینما عصر جدید دو دلیل عمده دارد؛ یکی به‌روز نبودن سالن‌هاست و دیگری نبود کیفیت فیلم‌ها.» او می‌افزاید: «سینما یک مکان سمعی و بصری است و تماشاگران باید از فضای سینما هم لذت ببرند. سینما عصر جدید برای سی‌وچندسال قبل است و فرسوده شده. با وجود پردیس‌های جدیدی که ساخته شده، تماشاگران قدرت انتخابشان بالا رفته است و برای همین کمتر برای دیدن فیلم به مرکز شهر می‌آیند.»
نقش کمرنگ دولت
برخی از صاحبان سینماهای بخش‌خصوصی، معتقدند که دولت در 30 سال گذشته در بخش‌خصوصی حتی یک سینما هم نساخته چون این کار مقرون‌به‌صرفه نبوده و بازدهی نداشته است. آنطور که صاحبان سینما عصر جدید می‌گویند، بازسازی سینمایی مانند آن، حدود هفت تا هشت‌میلیاردتومان بودجه لازم دارد. اما در بخش‌خصوصی، تامین این پول خیلی سخت است. سینماهای بخش‌خصوصی به زحمت دخل و خرج خود را درمی‌آورند اما مالکان آنها می‌گویند که پردیس‌ها با پول دولت ساخته شده‌اند؛ علیخانی می‌گوید: «آنها کارمند دولت هستند و هرماه ردیف بودجه دارند و برای همین صدایشان درنمی‌آید چون حتی اگر نفروشند هم بودجه آنها تامین می‌شود.» با همه این حرف‌ها، به نظر می‌رسد هنوز یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده جذب مخاطبان به سینماها کیفیت فیلم‌هاست. فیلمسازان باید زیر نظر قوانین وزارت ارشاد فیلم بسازند و این قوانین طی سال‌های گذشته همواره موجب کاهش کیفیت فیلم‌ها شده است. سال گذشته حوزه هنری 12 فیلم را بایکوت کرد یعنی آن فیلم‌ها در بیشتر سینماهای ایران اکران نشد. اتفاقاتی از این دست باعث خودسانسوری سینماگران می‌شود که به‌تبع آن، فروش فیلم‌ها نیز کاهش پیدا می‌کند.
آمار فروش سینماها نباید بر اساس مبلغ کلی فروش فیلم‌ها تعیین شود؛ بلیت سینما هر سال‌ گران می‌شود و آمار ریالی نمی‌تواند معیار مناسبی برای این باشد که هر فیلم چند نفر تماشاگر داشته است. سینماداران در این‌باره می‌گویند که برای هر فیلم باید دید «چند تا صندلی سینما پر شده است». اگر آمار فروش سینماها بر اساس تعداد تماشاگران اعلام شود، تازه مشخص می‌شود که چقدر سینما در این سال‌ها ریزش مخاطب داشته است.
معضل سالن‌های متروک و رونق‌نداشتن سینماهای بخش‌خصوصی روزبه‌روز وسیع‌تر می‌شود. کارشناسان می‌گویند که این مساله جوانب و دلایل مختلف دارد که بدون هماهنگی بین ارگان‌های مختلف و حمایت دولت قابل حل نیست. آنها معتقدند سیاست‌های دولت ناخودآگاه بر ضد بخش‌خصوصی است و تا ارگان‌هایی مثل ارشاد و شهرداری با بخش‌خصوصی به تعامل نرسند، معلوم نیست سرنوشت این «مرده‌های بی‌کفن» چه خواهد شد.
علیخانی که خودش تهیه‌کننده و سینمادار است، راهکار نجات سالن‌های سینما را در حمایت دولت می‌داند و می‌گوید: «دولت باید به سینماداران بخش‌خصوصی یارانه بدهد، سالن‌های نمایش را بازسازی کند و بعد برای ساختن فیلم‌های خنثی بودجه تخصیص دهند.» در این میان، اوضاع سینماهای شهرستانی بسیار ناگوارتر از سینماهای تهران است. در شهرستان‌ها معمولا پردیسی ساخته نشده و هنوز اندک سالن‌های سینما، در بافت قدیمی شهر و مربوط به 60 سال پیش است.
پیش از انقلاب که سینماها رونق داشتند، یکی از دلایل استقبال از سینما اکران فیلم‌های خارجی بود. سینما عصرجدید در دهه 60 با اکران فیلم‌های هنری خارجی که در سینماهای دیگر اکران نمی‌شد، تبدیل به یکی از پاتوق‌های روشنفکران شده بود و مخاطب خودش را داشت اما در حال حاضر، تابع فیلم‌های موجود است. شاید تنها سینمایی که چنین فیلم‌هایی را اکران می‌کند، سینما فرهنگ در شمال تهران باشد. اما تعدادی از سینماداران می‌گویند که فیلم‌های خارجی فقط در سینما فرهنگ مجوز اکران دارند و فارابی فیلم‌های خارجی را در اختیار سینمای دیگری نمی‌گذارد. به قول علیخانی، «بنیاد فارابی خودش به خودش سرویس می‌دهد و آنها تافته‌های جدابافته‌اند.» بخش‌خصوصی سال‌هاست اجازه وارد کردن فیلم خارجی ندارد و این بخش در انحصار بنیاد فارابی است. سینماداران بارها درخواست مجوز برای پخش فیلم‌های خارجی کرده‌اند اما به آن توجهی نشده است.
هوشنگ گلمکانی درباره پخش فیلم‌های خارجی می‌گوید: «نمایش فیلم‌های خارجی در سینما فرهنگ هم رونقی ندارد چون علاقه‌مندان این فیلم‌ها اطمینانی به نسخه‌هایی که در سینما پخش می‌شود، ندارند. در دهه 60 این‌همه فیلم با کیفیت خوب در دسترس نبود، فیلم‌ها روی ویدیو بود با کیفیت پایین. بنابراین دیدن فیلم روی پرده جذاب بود. الان سینماها وارد خانه‌ها شده‌اند، دی‌وی‌دی و بلو ری آمده، اسکرین و پروجکشن و صدای چندباندی به‌صورت سینمای خانگی در دسترس است و همه می‌توانند نسخه‌های اصلی را با کیفیت و صدای عالی در خانه تماشا کنند. بنابراین تمام طرح‌های مربوط به نمایش فیلم‌های خارجی سانسورشده در سینماها طی دهه گذشته، با وجود تکنولوژی جدید و زیرنویس فارسی شکست خورده است.» به گفته او، «در دوره محمدمهدی حیدریان برخلاف قبل که فقط فیلم‌های هنری خارجی را نشان می‌دادند، شروع به نمایش فیلم‌های تجاری خارجی کردند و با همه تلاشی که داشتند تا فیلم‌ها نیاز به سانسور نداشته باشد، ولی باز هم کسی اعتماد نمی‌کرد و فیلم‌ها نفروخت، چون با هزار‌تومان مردم می‌توانستند «دی‌وی‌دی» همان فیلم‌ها را بخرند و چند نفری بدون هزینه‌های دیگر در خانه تماشا کنند.»
در هر حال، رونق‌نداشتن سینماها دلیل یکجانبه‌ای ندارد و ماجرای پیچیده‌ای است؛ گلمکانی، سردبیر ماهنامه سینمایی «فیلم» که از سال‌های درخشان رونق سینمای ایران تاکنون در حال انتشار است، می‌گوید: «همه‌چیز مکمل همدیگرند؛ فیلم‌هایی که مردم دوست دارند، فضای روانی مساعد جامعه (که معمولا در اینگونه بررسی‌ها اصلا به‌حساب نمی‌آید)، کیفیت فنی و رفاهی سالن‌ها (از جمله وجود پارکینگ) و دسترسی آسان به آنها و تجربه نشان داده که بهای بلیت هم در جذب مخاطب خیلی موثر است. چون در روزهای سه‌شنبه که قیمت بلیت نیم‌بهاست، حتی فروش ریالی بالاتر از روزهای دیگر است. یعنی روزهای سه‌شنبه تعداد تماشاگران از دوبرابر هم بیشتر می‌شود. به این ترتیب، به نظر می‌رسد که برخلاف تصوری که پیش از طرح بلیت نیم‌بها وجود داشت، قیمت بلیت برای مردم یک فاکتور تعیین‌کننده است.»
در روزهای فروش نیم‌بها، خروجی سالن‌های سینما شلوغ‌تر از روزهای عادی است. اما همه سینماها اینطور نیستند؛ کنار در خروجی سینمایی خاک‌گرفته که حالا به انبار اغذیه‌فروشی و مغازه‌های الکتریکی تبدیل شده، در خیابان لاله‌زار، عکس‌های قدیمی فیلمی وسترن که دیگر با دیوار یکی شده، چسبانده شده است؛ عکسی است از «کلینت ایستوود» در فیلم «یاغی».
نوجوانی با لباس فرم بسیار کثیفی از درِ اغذیه‌فروشی بیرون آمد و با دسته‌کلیدی که داشت به طرف دری رفت که قفل بزرگی با زنجیر به آن بسته شده بود. وقتی که شنید «میشه یه نگاهی بندازم؟»، قبول کرد. بدون هیچ سوالی اجازه داد. حتما کسان دیگری هم تا پیش از آن، برای دیدن آنجا رفته بودند. از لابه‌لای جعبه‌های نوشابه تکیه‌داده‌شده به دیوار، می‌شد وارد سالنی شد که دورتادورش پر از وسایل کهنه و کارتن‌های گردوخاک گرفته بود. چند دری هم که به چشم می‌خورد، قفل بود و کارگر اغذیه‌فروشی هم کلید آنها را نداشت. از کنار دیوار، پله‌هایی به سمت سالن طبقه دوم می‌رفت، اما جعبه نوشابه‌های شیشه‌ای «کانادادرای» و جعبه‌های دیگری که به نظر می‌رسید مربوط به وسایل الکتریکی بود، آنقدر فشرده روی هم چیده شده بودند که نمی‌شد از پله‌ها بالا رفت؛ راهی برای دیدن سالن اصلی سینما نبود؛ کارگر اغذیه‌فروشی وقتی که می‌شنود «اینجا انبار اغذیه‌فروشی است؟»، جواب می‌دهد: «انبار ما و چند مغازه الکتریکی...»
با وجود اینکه نطفه دوران طلایی سینمای ایران قبل از انقلاب بسته شده بود اما در دهه 60 به‌خاطر محدودشدن فیلم‌ها به تولیدات داخلی سالن‌های سینما، به مرز ورشکستگی رسیدند و چند سینما هم از رده نمایش خارج شدند. مسوولان وقت سیاست مدونی درباره وضعیت سالن‌های سینما نداشتند و وزارت ارشاد برای جلوگیری از بسته‌شدن سالن‌های سینما، آنها را فرهنگی اعلام کرد و قانون عدم تغییر کاربری صادر شد، اما هیچ بودجه‌ای برای سالن‌های سینما درنظر گرفته نشد. نهایتا در دوران معاونت سینمایی عزت‌الله ضرغامی در اواسط دهه 70، برق سالن‌های سینما دولتی اعلام شد. حالا بعد از گذشت بیش از 30 سال و حمایت‌نکردن دولت از سالن‌های سینما، فقط در تهران بیش از 50 سینمای متروک وجود دارد.
اشرفی، رییس اتحادیه سینماداران و صاحب سینما «ماندانا» که مهم‌ترین سینمای فعال در شرق تهران به‌حساب می‌آید، می‌گوید: «وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به‌عنوان متولی سینما، تمام ردیف بودجه را برای حمایت از فیلم‌ها تعریف کرده و ارشاد با این بهانه فقط به گروه‌های وابسته به خودش کمک کرده، نه به تمام فیلمسازان. فیلم‌های میلیاردی و نازلی تولید شده که مخاطب ندارد برای همین آسیب زیادی به سالن‌های سینما وارد شده. هرچقدر هم اعتراض کردیم، گوش شنوایی وجود نداشت چون سالن‌های سینما دغدغه مسوولان ارشاد نبود.»
سینما؛ ضرورت محله‌های قدیم
در دوران قدیم‌تر، وقتی که یک محله در حال توسعه بود، وجود یک سالن سینما هم برای مردم آن محله جزو ضروریات بود. اما حالا سینماهای تهران محدود شده به چند سالن در چهار یا پنج محله تهران. در سایر محله‌ها، سینماهای قدیمی متروک شده‌اند و مردم از تمام محله‌ها ناچارند با صرف وقت و هزینه بیشتری برای دیدن یک فیلم خودشان را به پردیس‌های سینمایی برسانند.
«هوشنگ گلمکانی» فیلم‌دیدن و نقد فیلم را از سالن‌های سینمایی‌ای شروع کرده که حالا آنها را «مرده‌های بی‌کفن‌ودفن» و «جسدهای عالی‌مقام» می‌نامد. او می‌گوید: «سالن‌های متروک مثل جسد وسط گذرگاه‌ها افتاده‌اند و معلوم نیست چرا کسی آنها را جمع نمی‌کند. چرا سینماهای متروک به‌عنوان سینمای متروک باقی‌مانده‌اند؟ نمی‌دانم چه اصراری به حفظ این سینماها وجود دارد.» گلمکانی می‌گوید: «با تغییر بافت طبقاتی، فرهنگی و اقتصادی تهران، خیابان لاله‌زارنو که زمانی مرکز سینمای ایران بود تغییر کاربری داده است و حتی اگر کسی بخواهد آنجا سینما بسازد، مسوولان نباید اجازه دهند. چون مردم دیگر برای سینمارفتن به لاله‌زار نمی‌روند. آنجا از محله‌بودن خارج شده و دیگر به درد سینما نمی‌خورد، مگر اینکه مغازه‌های الکتریکی و لوسترفروشی را از آنجا به منطقه‌ای دیگر منتقل کنند. مثلا بازار مبل یافت‌آباد و لاله‌زار را دوباره به شکل قبل بازسازی کنند اما باز هم با روانشناسی خاص مردم ما و تغییر بافت شهری معلوم نیست از چنین طرحی استقبال شود.» به گفته او، سینماهای لاله‌زار از نظر فیزیکی ناامن هستند و بازسازی آنها به‌صرفه نیست و بازسازی‌شان با این شرایط بی‌معنی است و نباید اصراری در این مورد بشود. گلمکانی پیشنهاد می‌دهد: «با توجه به بافت فرهنگی و تجاری جدید شهر کارشناسان ابتدا باید فکری به حال سینماهای متروک کنند و بعد ببینند چه محله‌هایی نیاز به سینما دارند. سینماهای متروک را تبدیل به مکان‌های تجاری کنند و با حمایت از صاحبان سینما، آنها را ملزم کنند در محله‌هایی که نیاز به سینما دارد سینما بسازند.»
اما برخی از کارشناسان میراث‌فرهنگی نظر مخالفی با گلمکانی دارند. محیط طباطبایی، معاون سابق سازمان میراث‌فرهنگی و گردشگری، می‌گوید: «تغییر بافت شهری مهم نیست. تا قبل از سال 75 اگر می‌گفتند مردم در کنار پادگان ایرانشهر اوقات فراغت و فرهنگی خودشان را بگذرانند، کسی باور نمی‌کرد ولی بعد از تاسیس خانه هنرمندان بخش‌خصوصی هم در همین منطقه شروع به فعالیت کرد. یا چه کسی فکر می‌کرد در کنار کشتارگاه تهران یکی از بزرگ‌ترین مراکز فرهنگی تاسیس شود؟ کافی است دولت قدم اول را بردارد و حمایت کند تا بخش‌خصوصی هم دست‌به‌کار شود.» او مثال‌های دیگری نیز در این‌باره مطرح می‌کند؛ مثلا در خیابان ویلا فقط یک فروشگاه صنایع‌دستی دولتی قرار دارد و مابقی بخش‌خصوصی است یا اینکه دولت یک دانشگاه به نام دانشگاه تهران در خیابان انقلاب می‌سازد و به‌دنبال آن، روبه‌روی دانشگاه، تمام مغازه‌ها کتابفروشی می‌شوند.
طباطبایی به تغییر کاربری فعلی لاله‌زار نیز اشاره می‌کند و می‌پرسد: «آیا ما می‌خواهیم به وضعیت کنونی لاله‌زار تن دهیم؟» او سپس خود پاسخ می‌دهد: «ما می‌توانیم لاله‌زار را به‌صورت یک پردیس عظیم ببینیم که یک سر آن میدان انقلاب و طرف دیگرش میدان امام (ره) است و در داخلش ده‌ها سالن تئاتر و سینما در کنار مراکزی مثل فروشگاه عرضه محصولات موسیقی و کتاب و کافه و رستوران قرار می‌گیرد. لاله‌زار نه به‌مثابه یک خیابان بلکه به‌صورت یک منطقه فرهنگی اگر احیا شود، سود سرشاری را به آن منطقه سرازیر می‌کند.»
شهرداری در نقش رقیب
نقش دولت و نهادهای عمومی در ساخت سینماها همیشه مهم بوده است. در سال‌های اخیر، شهرداری برای ساختن سینما فعالیت‌هایی را انجام داده است. اما اشرفی، رییس اتحادیه سینماداران، می‌گوید: «مقصر رکود سالن‌های سینما تنها وزارت ارشاد نیست. شهرداری به‌عنوان مدیر شهر باید به فریاد سالن‌های سینما برسد ولی متاسفانه خودش رقیب اصلی ما شده است. شهرداری به بخش‌خصوصی اجازه نمی‌دهد آجر روی آجر بگذارد ولی از آن طرف، خودش سالن سینما و چندین مغازه تجاری روبه‌روی آن می‌سازد و حتی اگر سینما فروش نداشته باشد، هزینه‌اش را از بخش تجاری تامین می‌کند.» او می‌گوید: «شهرداری به‌جای کمک به سالن‌های ورشکسته از آنها شش‌درصد هم عوارض می‌گیرد، چون این اختیار و توانایی را هم دارد.» او با نارضایتی می‌گوید: «شهرداری باید چند سالن باقی‌مانده بخش‌خصوصی را بخرد و آنها را پردیس کند، نه اینکه با ساختن پردیس‌های دیگر بخش‌خصوصی را نابود کند.»
همه سینماهای تهران، زیر نظر شهرداری نیست و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز به بسیاری از آنها باید کمک کند. برای کمک به سالن‌های سینماهاست که موسسه «سینماشهر» زیر نظر معاونت سینمایی وزارت ارشاد، تاسیس شده است. به عملکرد این موسسه انتقاداتی وارد شده بود اما دفتر مجید مسچی، رییس موسسه سینماشهر، در پی درخواست خبرنگار «شرق» برای مصاحبه، حاضر به این کار نشد.
اشرفی، صاحب سینما ماندانا که سینمایش به دلیل ناتوانی در پرداخت اقساط وام بانکی، در شرف مصادره است، می‌گوید: «ردیف بودجه‌ای که مجلس برای بازسازی سالن‌های سینما تعیین کرده، هیچ قانون مدونی ندارد و اصلا هیچ‌کس نمی‌داند این بودجه چقدر است. به‌علاوه، این بودجه باید تمام سالن‌های سینما را دربر بگیرد ولی تا امروز پرداخت و مبلغ این وام کاملا بر اساس سلیقه شخصی بوده، نه یک نگاه کارشناسانه.» او درباره مشکل سینما ماندانا می‌گوید: «موسسه سینماشهر مبلغ کمی به ما اختصاص داد و ما برای ساخت سه سالن مجبور شدیم با 30درصد سود از بانک وام بگیریم و چون توانایی پرداخت اقساط را نداشتیم، جریمه وام 36‌درصد شده و حالا سینما ماندانا قرار است از طریق بانک مصادره شود.» رییس اتحادیه سینماداران در ادامه می‌گوید: «آقای شمقدری چنان با بلدوزر سالن‌های باقی‌مانده بخش‌خصوصی را خراب کردند که اگر مدیر جدیدی هم بخواهد این سالن‌ها را احیا کند، سال‌ها طول می‌کشد.»
تنها سینما ماندانا نیست که نیاز به وامی کلان برای بازسازی و رونق دوباره دارد؛ علیخانی یکی از صاحبان سینما «عصر جدید» است که روزهایی را به‌یاد می‌آورد که صف‌های طولانی و «دوپشته» این سینما دور می‌زد و تا خیابان وصال شیرازی امتداد پیدا می‌کرد. حالا این صحنه برای صاحبان این سینما تبدیل به یک رویا شده است. علیخانی می‌گوید: «رونق نداشتن سینما عصر جدید دو دلیل عمده دارد؛ یکی به‌روز نبودن سالن‌هاست و دیگری نبود کیفیت فیلم‌ها.» او می‌افزاید: «سینما یک مکان سمعی و بصری است و تماشاگران باید از فضای سینما هم لذت ببرند. سینما عصر جدید برای سی‌وچندسال قبل است و فرسوده شده. با وجود پردیس‌های جدیدی که ساخته شده، تماشاگران قدرت انتخابشان بالا رفته است و برای همین کمتر برای دیدن فیلم به مرکز شهر می‌آیند.»
نقش کمرنگ دولت
برخی از صاحبان سینماهای بخش‌خصوصی، معتقدند که دولت در 30 سال گذشته در بخش‌خصوصی حتی یک سینما هم نساخته چون این کار مقرون‌به‌صرفه نبوده و بازدهی نداشته است. آنطور که صاحبان سینما عصر جدید می‌گویند، بازسازی سینمایی مانند آن، حدود هفت تا هشت‌میلیاردتومان بودجه لازم دارد. اما در بخش‌خصوصی، تامین این پول خیلی سخت است. سینماهای بخش‌خصوصی به زحمت دخل و خرج خود را درمی‌آورند اما مالکان آنها می‌گویند که پردیس‌ها با پول دولت ساخته شده‌اند؛ علیخانی می‌گوید: «آنها کارمند دولت هستند و هرماه ردیف بودجه دارند و برای همین صدایشان درنمی‌آید چون حتی اگر نفروشند هم بودجه آنها تامین می‌شود.» با همه این حرف‌ها، به نظر می‌رسد هنوز یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده جذب مخاطبان به سینماها کیفیت فیلم‌هاست. فیلمسازان باید زیر نظر قوانین وزارت ارشاد فیلم بسازند و این قوانین طی سال‌های گذشته همواره موجب کاهش کیفیت فیلم‌ها شده است. سال گذشته حوزه هنری 12 فیلم را بایکوت کرد یعنی آن فیلم‌ها در بیشتر سینماهای ایران اکران نشد. اتفاقاتی از این دست باعث خودسانسوری سینماگران می‌شود که به‌تبع آن، فروش فیلم‌ها نیز کاهش پیدا می‌کند.
آمار فروش سینماها نباید بر اساس مبلغ کلی فروش فیلم‌ها تعیین شود؛ بلیت سینما هر سال‌ گران می‌شود و آمار ریالی نمی‌تواند معیار مناسبی برای این باشد که هر فیلم چند نفر تماشاگر داشته است. سینماداران در این‌باره می‌گویند که برای هر فیلم باید دید «چند تا صندلی سینما پر شده است». اگر آمار فروش سینماها بر اساس تعداد تماشاگران اعلام شود، تازه مشخص می‌شود که چقدر سینما در این سال‌ها ریزش مخاطب داشته است.
معضل سالن‌های متروک و رونق‌نداشتن سینماهای بخش‌خصوصی روزبه‌روز وسیع‌تر می‌شود. کارشناسان می‌گویند که این مساله جوانب و دلایل مختلف دارد که بدون هماهنگی بین ارگان‌های مختلف و حمایت دولت قابل حل نیست. آنها معتقدند سیاست‌های دولت ناخودآگاه بر ضد بخش‌خصوصی است و تا ارگان‌هایی مثل ارشاد و شهرداری با بخش‌خصوصی به تعامل نرسند، معلوم نیست سرنوشت این «مرده‌های بی‌کفن» چه خواهد شد.
علیخانی که خودش تهیه‌کننده و سینمادار است، راهکار نجات سالن‌های سینما را در حمایت دولت می‌داند و می‌گوید: «دولت باید به سینماداران بخش‌خصوصی یارانه بدهد، سالن‌های نمایش را بازسازی کند و بعد برای ساختن فیلم‌های خنثی بودجه تخصیص دهند.» در این میان، اوضاع سینماهای شهرستانی بسیار ناگوارتر از سینماهای تهران است. در شهرستان‌ها معمولا پردیسی ساخته نشده و هنوز اندک سالن‌های سینما، در بافت قدیمی شهر و مربوط به 60 سال پیش است.
پیش از انقلاب که سینماها رونق داشتند، یکی از دلایل استقبال از سینما اکران فیلم‌های خارجی بود. سینما عصرجدید در دهه 60 با اکران فیلم‌های هنری خارجی که در سینماهای دیگر اکران نمی‌شد، تبدیل به یکی از پاتوق‌های روشنفکران شده بود و مخاطب خودش را داشت اما در حال حاضر، تابع فیلم‌های موجود است. شاید تنها سینمایی که چنین فیلم‌هایی را اکران می‌کند، سینما فرهنگ در شمال تهران باشد. اما تعدادی از سینماداران می‌گویند که فیلم‌های خارجی فقط در سینما فرهنگ مجوز اکران دارند و فارابی فیلم‌های خارجی را در اختیار سینمای دیگری نمی‌گذارد. به قول علیخانی، «بنیاد فارابی خودش به خودش سرویس می‌دهد و آنها تافته‌های جدابافته‌اند.» بخش‌خصوصی سال‌هاست اجازه وارد کردن فیلم خارجی ندارد و این بخش در انحصار بنیاد فارابی است. سینماداران بارها درخواست مجوز برای پخش فیلم‌های خارجی کرده‌اند اما به آن توجهی نشده است.
هوشنگ گلمکانی درباره پخش فیلم‌های خارجی می‌گوید: «نمایش فیلم‌های خارجی در سینما فرهنگ هم رونقی ندارد چون علاقه‌مندان این فیلم‌ها اطمینانی به نسخه‌هایی که در سینما پخش می‌شود، ندارند. در دهه 60 این‌همه فیلم با کیفیت خوب در دسترس نبود، فیلم‌ها روی ویدیو بود با کیفیت پایین. بنابراین دیدن فیلم روی پرده جذاب بود. الان سینماها وارد خانه‌ها شده‌اند، دی‌وی‌دی و بلو ری آمده، اسکرین و پروجکشن و صدای چندباندی به‌صورت سینمای خانگی در دسترس است و همه می‌توانند نسخه‌های اصلی را با کیفیت و صدای عالی در خانه تماشا کنند. بنابراین تمام طرح‌های مربوط به نمایش فیلم‌های خارجی سانسورشده در سینماها طی دهه گذشته، با وجود تکنولوژی جدید و زیرنویس فارسی شکست خورده است.» به گفته او، «در دوره محمدمهدی حیدریان برخلاف قبل که فقط فیلم‌های هنری خارجی را نشان می‌دادند، شروع به نمایش فیلم‌های تجاری خارجی کردند و با همه تلاشی که داشتند تا فیلم‌ها نیاز به سانسور نداشته باشد، ولی باز هم کسی اعتماد نمی‌کرد و فیلم‌ها نفروخت، چون با هزار‌تومان مردم می‌توانستند «دی‌وی‌دی» همان فیلم‌ها را بخرند و چند نفری بدون هزینه‌های دیگر در خانه تماشا کنند.»
در هر حال، رونق‌نداشتن سینماها دلیل یکجانبه‌ای ندارد و ماجرای پیچیده‌ای است؛ گلمکانی، سردبیر ماهنامه سینمایی «فیلم» که از سال‌های درخشان رونق سینمای ایران تاکنون در حال انتشار است، می‌گوید: «همه‌چیز مکمل همدیگرند؛ فیلم‌هایی که مردم دوست دارند، فضای روانی مساعد جامعه (که معمولا در اینگونه بررسی‌ها اصلا به‌حساب نمی‌آید)، کیفیت فنی و رفاهی سالن‌ها (از جمله وجود پارکینگ) و دسترسی آسان به آنها و تجربه نشان داده که بهای بلیت هم در جذب مخاطب خیلی موثر است. چون در روزهای سه‌شنبه که قیمت بلیت نیم‌بهاست، حتی فروش ریالی بالاتر از روزهای دیگر است. یعنی روزهای سه‌شنبه تعداد تماشاگران از دوبرابر هم بیشتر می‌شود. به این ترتیب، به نظر می‌رسد که برخلاف تصوری که پیش از طرح بلیت نیم‌بها وجود داشت، قیمت بلیت برای مردم یک فاکتور تعیین‌کننده است.»
در روزهای فروش نیم‌بها، خروجی سالن‌های سینما شلوغ‌تر از روزهای عادی است. اما همه سینماها اینطور نیستند؛ کنار در خروجی سینمایی خاک‌گرفته که حالا به انبار اغذیه‌فروشی و مغازه‌های الکتریکی تبدیل شده، در خیابان لاله‌زار، عکس‌های قدیمی فیلمی وسترن که دیگر با دیوار یکی شده، چسبانده شده است؛ عکسی است از «کلینت ایستوود» در فیلم «یاغی».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.