|

روايتي از آنچه بر تشكيلات زنان گذشت

امید زنان به تدبیر روحانی

زهره آشتیانی

سال‌هایی نه چندان دور با پیشنهاد یکی از فعالان عرصه زنان که با همراهی ایشان صفحه زنان روزنامه «یاس نو» را منتشر می‌کردیم میهمان طبقه دوازدهم وزارت کشور شدم. روبه‌روی آسانسور درست وسط راهرو در تابلو اطلاعات نوشته شده بود «دفتر امور بانوان» که در نیمه غربی قرار داشت. قرار بود بولتن خبری زنان ایران را منتشر کنیم و در واقع فعالیت‌هایی که از سوی این دفتر در حوزه زنان در سراسر کشور انجام می‌شود در این مجموعه به صورت هفتگی مستند شود. تمام استان‌ها فعال بودند و گاهی اخباری که برایم ارسال می‌شد بیشتر از تعداد صفحاتی بود که برای این مجله در نظر گرفته می‌شد. آن روزها خانم محتشمی‌پور در قامت مدیری توانا با نگاهی متفاوت به مسایل زنان به ویژه زنان سرپرست خانوار، تلاشی مضاعف برای واکاوی دلایل آن داشت؛ دلایلی که گاه رایزنی و شاید بهتر باید گفت چانه‌زنی برای پیگیری و حل آن زمان زیادی را به خود اختصاص می‌داد؛ مشکلاتی که در برخوردی نزدیک جنسی متفاوت داشتند چون پیگیری سرسختانه شناسنامه‌دارکردن تعدادی از زنان یا عملیاتی‌کردن طرح‌های کارآفرینی زنان در حمایت از زنان سرپرست خانوار؛ و تمام این تلاش‌ها با دیدگاه آقای موسوی لاری نسبت به حوزه زنان به ثمر می‌نشست و اخبارش در«بولتن زنان ایران» منتشر می‌شد. اما شاید به روال معمول مناسبات مدیریتی ایران، با پایان‌یافتن دوره وزارت موسوی لاری که محمود احمدی‌نژاد، مصطفی پورمحمدی را به جای او نشاند بسیاری از طرح‌ها نیمه‌تمام ماند و این ابتدای کار بود، البته تنها چند روزی پس از حضور خانم فرشته ساسانی مدیرکل جدید این حوزه بود که عذر من را هم بنابر آنچه اختلاف دیدگاه سیاسی خوانده شد، خواستند و سرنوشت بولتن زنان ایران نامعلوم! این درحالی است که من معتقد بودم مساله زنان نه جناحی و سیاسی بلکه یک موضوع ملی است.
با وجود طردشدنم از طبقه دوازدهم وزارت کشور اخبار این حوزه برایم جالب بود، در همان روزها بود که روزنامه‌ها از واکنش محافل اجتماعی به ادغام دفاتر اموربانوان و اجتماعی وزارت کشور خبر دادند.
ماجرا از این قرار بود که آقای پورمحمدی با تاکید بر رویکرد جدید این وزارتخانه به بهانه اصلاح امور زنان و استفاده از ظرفیت حوزه اجتماعی اقدام به ادغام دفتر امور زنان و معاونت اجتماعی کردند. تغییری که معاون اجتماعی وزیر کشور در آن زمان مقاومت حوزه زنان در برابر آن را نوعی روح محافظه‌کاری در برابر تحول خواند! در حالی که فریاد جامعه زنان نه برای شلوغ‌کاری سیاسی بلکه نوعی اعتراض در برابر آغاز روندی برای تنزل جایگاه تشکیلاتی زنان در دستگاه‌های اجرایی بود، روندی که در همان زمان زهرا شجاعی شروعش را زنگ خطری برای حذف تدریجی‌اش خوانده بود، حذف تشکیلاتی که قدیمی‌ترین تشکیلات زنان در قوه مجریه است و قبل از ایجاد دفتراموربانوان ریاست‌جمهوری تاسیس شده بود. بنابر روایت تاریخ ابتدای سال 70 «کمیسیون‌‏های امور بانوان» بر اساس مصوبه هیات وزیران شکل گرفتند و در اواخر همان سال به «دفتر امور زنان» ارتقا یافته و از زمان وزارت عبدالله‌ نوری در ساختمان خیابان فاطمی ایجاد شدند و در دوره بشارتی، به اداره امور بانوان ارتقا پیدا کردند و در دوره ریاست‌جمهوری آقای خاتمی نیز، با پشتیبانی مرکز امور مشارکت زنان ریاست‌جمهوری و حمایت شخص رییس‌جمهور در سطح ملی و استانی، تقویت شدند؛ و این برهه‌ای از سرگذشت تاریخ شکل‌گیری، اوج و فرود تشکیلات رسمی زنانه ایران است که در پی رفت و آمدهای مدیران مختلف در سایه تغییر وزرا از سوی رییس‌جمهور نهم و دهم با تکیه بر اصل تعیین‌شده از سوی این دولت که خانواده‌محوری را اصلی‌ترین دغدغه جامعه زنان ایران عنوان کردند به حاشیه رانده شد، رویکردی که فعالان عرصه زن آن را به منزله خانه‌نشین‌کردن زنان و به نوعی فرصت‌سوزی برای نیمی از جمعیت کشور دانستند. اما پرسشی که از طراحان دغدغه زنان دولت آقای احمدی‌نژاد باید پرسید اینکه آیا در کنار تجربیات دنیای مدرن که موفق‌ترین زنان تاریخ را در عرصه‌های مختلف مدیریتی و بازرگانی در دامن خود پرورش داده است، چنین رویکردی با اهدافی که در برنامه چهارم توسعه مبنی بر اشتغال‌زایی برای جامعه زنان و استفاده از توانمندی‌های آنها آمده است، همخوانی داشت؟
سرنوشت نامطلوب طرح‌های ارایه‌شده این دولت، از جمله طرح‌هایی چون بیمه زنان خانه‌دار، اعطای وام مشاغل خانگی و بیمه آنها و ارتقای تعاونی‌های زنان سرپرست خانوار که چندان موفق نبود یا بهتر است بگوییم که هرگز به ثمر ننشست، می‌تواند پاسخی برای این پرسش باشد؛ شاید باید گفت که سال‌های اخیر حوزه زنان به سردرگمی دچار شد که راه خروجی بر آن نبود و بنابر همین بود که زمانی طیبه صفایی، رییس فراکسیون زنان مجلس، اعلام کرد تشکیلات زنان این دولت هیچ‌گاه برنامه جامعی برای دریافت بودجه بیشتری ارایه نکرد و این مهر تاییدی بر خاموشی حوزه زنان در این برهه شد. این درحالی بود که مدیران تشکیلات زنان در هشت سال گذشته می‌توانستند با اتکا به تجربیات و تحقیقات بسیاری که در دوره‌های گذشته در حوزه زنان انجام شده بود حداقل یک گام به جلو بروند نه آنکه اکنون شاهد بازگشت به عقب باشیم. تجربیاتی که در حوزه کارآفرینی زنان با همت گروه‌ها و انجمن‌های تخصصی به دست آمده بود یا برنامه‌هایی که برای حمایت از زنان سرپرست خانوار تدوین شده بود.
چه خوب بود که روسای مرکز امور مشارکت زنان در سال‌های اخیر بدون حب‌وبغض‌های سیاسی نیم‌نگاهی به آنچه در این مرکز تازه‌تاسیس در دوره اصلاحات شده بود می‌انداختند و از تجربیات مدیرانی امثال زهرا شجاعی‌ها، ابتکارها، محتشمی‌پورها و بسیاری دیگر از زنان فعال که سال‌ها در این حوزه برای احقاق حقوق گم‌گشته زنان ایرانی تلاش کرده بودند، استفاده می‌کردند نه آنکه تلاش‌های انجام‌شده در این حوزه با اتهاماتی چون رواج تفکر بی‌بندوباری غربی یا فمینیسم، نادیده انگاشته شود و سعی بر سیاه‌نمایی سوابق مدیریتی زنانی شود که سال‌ها فعالیت مبارزاتی در کنار دیگر زنان مبارز در عرصه انقلاب را در کارنامه خود دارند. هرچند آقای احمدی‌نژاد با رضایت از این رفتار انفعالی به دفاعی محکم از زنان دولت خود پرداخته و حتی زمانی عنوان کرده بود: «اگر مجلس موافقت می‌کرد، من هفت، هشت زن را در کابینه خود معرفی می‌کردم» و به نظر می‌رسد این دفاع نه از باب حمایت از دغدغه‌های جامعه زنان بلکه از آن جهت بود که با همراهی جمعی از زنان همراه دولت که به باور برخی، نماد تبعیض جنسیتی در سال‌های اخیر بودند اصلی‌ترین دغدغه‌های جامعه زنان که همواره چالشی برای مدیران کشوری بوده است در هاله‌ای از فراموشی و سکوتی عمیق فرو رود. اما اینک در آغازین روزهای دولت تدبیر و امید، فعالان حوزه زنان که در سال‌های اخیر، سکوتی اجباری را تحمل کرده‌اند پیام‌های ویژه‌ای را به اهالی دولت یازدهم رسانده‌اند؛ پیام‌هایی که حامل شکوه و البته امیدواری است. هرچند در این روزهای آغازین فعالیت دولت، انتقاداتی زودهنگام از سوی جامعه زنان به آقای روحانی مطرح می‌شود ولی باید گفت که این شکوه‌ها از سر دلسوزی و تجربه تلخی است که طی این سال‌ها به آن گرفتار شدند؛ امید است آقای روحانی با توجهی شایسته و با تدبیر و امید که شعار دولت اعتدالگرای ایشان است گام‌های مهمی برای تحولی بنیادین در جامعه زنان و پاسخگویی به مطالبات مغفول‌مانده آنها بردارد.


سال‌هایی نه چندان دور با پیشنهاد یکی از فعالان عرصه زنان که با همراهی ایشان صفحه زنان روزنامه «یاس نو» را منتشر می‌کردیم میهمان طبقه دوازدهم وزارت کشور شدم. روبه‌روی آسانسور درست وسط راهرو در تابلو اطلاعات نوشته شده بود «دفتر امور بانوان» که در نیمه غربی قرار داشت. قرار بود بولتن خبری زنان ایران را منتشر کنیم و در واقع فعالیت‌هایی که از سوی این دفتر در حوزه زنان در سراسر کشور انجام می‌شود در این مجموعه به صورت هفتگی مستند شود. تمام استان‌ها فعال بودند و گاهی اخباری که برایم ارسال می‌شد بیشتر از تعداد صفحاتی بود که برای این مجله در نظر گرفته می‌شد. آن روزها خانم محتشمی‌پور در قامت مدیری توانا با نگاهی متفاوت به مسایل زنان به ویژه زنان سرپرست خانوار، تلاشی مضاعف برای واکاوی دلایل آن داشت؛ دلایلی که گاه رایزنی و شاید بهتر باید گفت چانه‌زنی برای پیگیری و حل آن زمان زیادی را به خود اختصاص می‌داد؛ مشکلاتی که در برخوردی نزدیک جنسی متفاوت داشتند چون پیگیری سرسختانه شناسنامه‌دارکردن تعدادی از زنان یا عملیاتی‌کردن طرح‌های کارآفرینی زنان در حمایت از زنان سرپرست خانوار؛ و تمام این تلاش‌ها با دیدگاه آقای موسوی لاری نسبت به حوزه زنان به ثمر می‌نشست و اخبارش در«بولتن زنان ایران» منتشر می‌شد. اما شاید به روال معمول مناسبات مدیریتی ایران، با پایان‌یافتن دوره وزارت موسوی لاری که محمود احمدی‌نژاد، مصطفی پورمحمدی را به جای او نشاند بسیاری از طرح‌ها نیمه‌تمام ماند و این ابتدای کار بود، البته تنها چند روزی پس از حضور خانم فرشته ساسانی مدیرکل جدید این حوزه بود که عذر من را هم بنابر آنچه اختلاف دیدگاه سیاسی خوانده شد، خواستند و سرنوشت بولتن زنان ایران نامعلوم! این درحالی است که من معتقد بودم مساله زنان نه جناحی و سیاسی بلکه یک موضوع ملی است.
با وجود طردشدنم از طبقه دوازدهم وزارت کشور اخبار این حوزه برایم جالب بود، در همان روزها بود که روزنامه‌ها از واکنش محافل اجتماعی به ادغام دفاتر اموربانوان و اجتماعی وزارت کشور خبر دادند.
ماجرا از این قرار بود که آقای پورمحمدی با تاکید بر رویکرد جدید این وزارتخانه به بهانه اصلاح امور زنان و استفاده از ظرفیت حوزه اجتماعی اقدام به ادغام دفتر امور زنان و معاونت اجتماعی کردند. تغییری که معاون اجتماعی وزیر کشور در آن زمان مقاومت حوزه زنان در برابر آن را نوعی روح محافظه‌کاری در برابر تحول خواند! در حالی که فریاد جامعه زنان نه برای شلوغ‌کاری سیاسی بلکه نوعی اعتراض در برابر آغاز روندی برای تنزل جایگاه تشکیلاتی زنان در دستگاه‌های اجرایی بود، روندی که در همان زمان زهرا شجاعی شروعش را زنگ خطری برای حذف تدریجی‌اش خوانده بود، حذف تشکیلاتی که قدیمی‌ترین تشکیلات زنان در قوه مجریه است و قبل از ایجاد دفتراموربانوان ریاست‌جمهوری تاسیس شده بود. بنابر روایت تاریخ ابتدای سال 70 «کمیسیون‌‏های امور بانوان» بر اساس مصوبه هیات وزیران شکل گرفتند و در اواخر همان سال به «دفتر امور زنان» ارتقا یافته و از زمان وزارت عبدالله‌ نوری در ساختمان خیابان فاطمی ایجاد شدند و در دوره بشارتی، به اداره امور بانوان ارتقا پیدا کردند و در دوره ریاست‌جمهوری آقای خاتمی نیز، با پشتیبانی مرکز امور مشارکت زنان ریاست‌جمهوری و حمایت شخص رییس‌جمهور در سطح ملی و استانی، تقویت شدند؛ و این برهه‌ای از سرگذشت تاریخ شکل‌گیری، اوج و فرود تشکیلات رسمی زنانه ایران است که در پی رفت و آمدهای مدیران مختلف در سایه تغییر وزرا از سوی رییس‌جمهور نهم و دهم با تکیه بر اصل تعیین‌شده از سوی این دولت که خانواده‌محوری را اصلی‌ترین دغدغه جامعه زنان ایران عنوان کردند به حاشیه رانده شد، رویکردی که فعالان عرصه زن آن را به منزله خانه‌نشین‌کردن زنان و به نوعی فرصت‌سوزی برای نیمی از جمعیت کشور دانستند. اما پرسشی که از طراحان دغدغه زنان دولت آقای احمدی‌نژاد باید پرسید اینکه آیا در کنار تجربیات دنیای مدرن که موفق‌ترین زنان تاریخ را در عرصه‌های مختلف مدیریتی و بازرگانی در دامن خود پرورش داده است، چنین رویکردی با اهدافی که در برنامه چهارم توسعه مبنی بر اشتغال‌زایی برای جامعه زنان و استفاده از توانمندی‌های آنها آمده است، همخوانی داشت؟
سرنوشت نامطلوب طرح‌های ارایه‌شده این دولت، از جمله طرح‌هایی چون بیمه زنان خانه‌دار، اعطای وام مشاغل خانگی و بیمه آنها و ارتقای تعاونی‌های زنان سرپرست خانوار که چندان موفق نبود یا بهتر است بگوییم که هرگز به ثمر ننشست، می‌تواند پاسخی برای این پرسش باشد؛ شاید باید گفت که سال‌های اخیر حوزه زنان به سردرگمی دچار شد که راه خروجی بر آن نبود و بنابر همین بود که زمانی طیبه صفایی، رییس فراکسیون زنان مجلس، اعلام کرد تشکیلات زنان این دولت هیچ‌گاه برنامه جامعی برای دریافت بودجه بیشتری ارایه نکرد و این مهر تاییدی بر خاموشی حوزه زنان در این برهه شد. این درحالی بود که مدیران تشکیلات زنان در هشت سال گذشته می‌توانستند با اتکا به تجربیات و تحقیقات بسیاری که در دوره‌های گذشته در حوزه زنان انجام شده بود حداقل یک گام به جلو بروند نه آنکه اکنون شاهد بازگشت به عقب باشیم. تجربیاتی که در حوزه کارآفرینی زنان با همت گروه‌ها و انجمن‌های تخصصی به دست آمده بود یا برنامه‌هایی که برای حمایت از زنان سرپرست خانوار تدوین شده بود.
چه خوب بود که روسای مرکز امور مشارکت زنان در سال‌های اخیر بدون حب‌وبغض‌های سیاسی نیم‌نگاهی به آنچه در این مرکز تازه‌تاسیس در دوره اصلاحات شده بود می‌انداختند و از تجربیات مدیرانی امثال زهرا شجاعی‌ها، ابتکارها، محتشمی‌پورها و بسیاری دیگر از زنان فعال که سال‌ها در این حوزه برای احقاق حقوق گم‌گشته زنان ایرانی تلاش کرده بودند، استفاده می‌کردند نه آنکه تلاش‌های انجام‌شده در این حوزه با اتهاماتی چون رواج تفکر بی‌بندوباری غربی یا فمینیسم، نادیده انگاشته شود و سعی بر سیاه‌نمایی سوابق مدیریتی زنانی شود که سال‌ها فعالیت مبارزاتی در کنار دیگر زنان مبارز در عرصه انقلاب را در کارنامه خود دارند. هرچند آقای احمدی‌نژاد با رضایت از این رفتار انفعالی به دفاعی محکم از زنان دولت خود پرداخته و حتی زمانی عنوان کرده بود: «اگر مجلس موافقت می‌کرد، من هفت، هشت زن را در کابینه خود معرفی می‌کردم» و به نظر می‌رسد این دفاع نه از باب حمایت از دغدغه‌های جامعه زنان بلکه از آن جهت بود که با همراهی جمعی از زنان همراه دولت که به باور برخی، نماد تبعیض جنسیتی در سال‌های اخیر بودند اصلی‌ترین دغدغه‌های جامعه زنان که همواره چالشی برای مدیران کشوری بوده است در هاله‌ای از فراموشی و سکوتی عمیق فرو رود. اما اینک در آغازین روزهای دولت تدبیر و امید، فعالان حوزه زنان که در سال‌های اخیر، سکوتی اجباری را تحمل کرده‌اند پیام‌های ویژه‌ای را به اهالی دولت یازدهم رسانده‌اند؛ پیام‌هایی که حامل شکوه و البته امیدواری است. هرچند در این روزهای آغازین فعالیت دولت، انتقاداتی زودهنگام از سوی جامعه زنان به آقای روحانی مطرح می‌شود ولی باید گفت که این شکوه‌ها از سر دلسوزی و تجربه تلخی است که طی این سال‌ها به آن گرفتار شدند؛ امید است آقای روحانی با توجهی شایسته و با تدبیر و امید که شعار دولت اعتدالگرای ایشان است گام‌های مهمی برای تحولی بنیادین در جامعه زنان و پاسخگویی به مطالبات مغفول‌مانده آنها بردارد.


برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.