|

«زاها حدید» و تجسد بتنی فروپاشی

فائزه کشتکار

زاها حدید معمار عراقی‌تبار ساکن لندن، قبل از بازگشایی این مجموعه می‌گوید: «مرکز علوم فائنا بلندپروازانه‌ترین و کامل‌ترین بیان، برای تلاشی به منظور دستیابی به فضاهای پویا و روان» بود. او همچنین توضیح می‌دهد که تحقق این طراحی آوانگارد، روش‌ها و مصالحی را خارج از گستره تکنیک‌های مرسوم ساخت‌وساز نیاز داشت و در ادامه می‌گوید: «این پروژه پیچیدگی فرمال و هندسی را با جسارت سازه‌ای و اعتبار مصالحش ترکیب کرد. زمان و انرژی بسیاری برای دستیابی به این نتیجه با هم همراه شدند.»
گروه معماری زاها حدید در سال 2000، مسابقه طراحی مرکز علوم فائنا در وولفسبورگ را برنده شد تا این معمار، بتواند برای اولین‌بار ایده‌هایش را در مقیاسی وسیع ارزیابی و اجرا کند. تا قبل از این پروژه، طراحی‌های تجربی او برای بیشتر صاحبنظران معماری، بسیار اتفاقی به نظر می‌رسید. البته او با این انتخاب جسورانه‌اش توانست نگاهی ژرف به بافت موجود شهر وولفسبورگ تزریق کند.
در اواخر سال‌های 1950، مقامات رسمی شهر وولفسبورگ شروع به دگرگونی تصویری از شهر در آینه تاریخ کردند و در این راه نیز از چند نفر از معماران روشن‌فکر و معاصر دنیا کمک گرفتند. آلوارو آلتو مرکز فرهنگی شهر را به‌همراه خطوط مواج، تراس‌های سقفی مرکزی، نور داخلی طبیعی و همچنین یک کلیسای لوتران طراحی کرد. فضای بیرونی دندانه‌دار و فضاهای داخلی هنرمندانه‌ای که هنس اسچارون برای مجموعه تئاترشهر طراحی کرد، این شهر را به جواهری معمار نه تبدیل نمود، شاید با یک چنین پیش‌زمینه‌ای است که بتوان مرکز علوم فائنا را یک خلسه خواب‌آور برای شهر وولفسبورگ دانست.
طراحی زاها حدید کاملا خارج از تاریخ وولفسبورگ به حیات خود ادامه می‌دهد. این مرکز که نمایشگاه‌های فیزیک، بیولوژی و شیمی را در خود جای داده است بر سایتی برمی‌خیزد که در نزدیکی شرق پایانه قطار شهری و در جبهه شمالی پراکندگی‌های وسیع ساختمان‌های اداری و تجاری متعلق به سال‌های 1990 قرار دارد.
مرکز علوم فائنا عینیتی از آینده را در قالب فرمی متعلق به حال ارایه می‌کند که با تمام تفاوت‌هایش همچنان ترجمه‌ای مناسب از آثار حاضر معماری در سراسر دنیاست. این فرم‌های سنگین و عضلانی، زیرساخت‌های شهری وسیع و جسورانه‌ای متعلق به زمانی نزدیک‌تر را حفظ می‌کند و به ما اجازه می‌دهد تا آنها را با چشمانی باز بنگریم و تجربه کنیم.
کانسپت‌ها و طراحی‌های این ساختمان در حقیقت از ایده جعبه‌ای جادویی الهام گرفته است؛ اُبژه‌ای که حس کنجکاوی و تمایل به کشف اتفاق‌های تازه را در تمام کسانی بیدار می‌کند که آن را می‌گشایند یا به آن وارد می‌شوند.
از همان لحظه ورود، پیاده‌ها و سواره‌ها به طرف زمینه‌ای انسان‌ساخت و انسان‌مقیاس هدایت شده و به درون ساختمان راه می‌یابند. این اثر شفافیت و تخلخل بیرون و درون خود را با حجم اصلی‌اش مهیا می‌سازد که بر پایه‌هایی مخروطی‌شکل ایستاده است و از میان تپه‌ها و راه‌های مواج و آرامی می‌گذرد که علاوه بر نقش سازه‌ای، فضاهای عملکردی همچون کتابخانه، سالن کنفرانس، تئاتری با گنجایش 250 نفر و ورودی موزه را در خود جای می‌دهد.
این مجموعه دارای 12هزارمترمربع فضای نمایشگاهی و 15هزارمترمربع پارکینگ زیرزمینی است و کار ساختش در سال 2005 به اتمام رسید و سازه این ساختمان از بتن متراکم تشکیل شده است، این اثر اولین کاربرد این سازه در مقیاسی وسیع است. همین سازه خاص هم به مجموعه فرصت داد تا اینچنین در ترکیب عناصر معماری و شهرسازی موفق عمل کند.
با ورود به مخروط بزرگ‌تر، بازدیدکنندگان با پله‌برقی به طبقه اصلی نمایشگاهی مجموعه راه می‌یابند. در این اثر طبقات پیچ‌وتاب می‌خورند، سقف‌ها کج می‌شوند و دیوارها در حال آب شدن به نظر می‌رسند. در مفاصلی از ساختمان، یکی از طبقات به سمت بالا می‌پیچد و مجموعه‌ای از فضاهای نمایشگاهی جداگانه‌ای را شکل می‌دهد. در انتهای یکی از سالن‌ها، رمپی مارپیچی بازدیدکنندگان را از کتابفروشی برای برگشت به سطح خیابان هدایت می‌کند. در این طراحی مرز مشخصی بین درون و بیرون وجود نداشته و افراد خود را در میانه دنیایی از عجایبی می‌یابند که تنها به کشف و کنجکاوی محض نیازمند است و شاید برای توصیف فضای بیرونی و داخلی این اثر، تنها به حضوری ملموس در اثر نیاز باشد.
آنچه زاها حدید و کارهایش را متمایز می‌کند شاید تجربه‌های خاص او از محیط پیرامونش در جایگاه دختری بغدادی و بعدها دانشجوی معماری است. او متعلق به اندیشه‌ای مدرن است که برمبنای آن تنها طراحی روشنفکرانه می‌تواند پیشرفت‌های اجتماعی ایجاد کند. او در یکی از اولین خانه‌های مدرنیستی در بغداد بزرگ شده است و در قالب دانش‌آموزی جوان، از بالکن مدرسه‌اش، ساختار جیو پونتی را برای وزارت برنامه‌ریزی عراق نظاره کرده است که ورود عراق به دنیای مدرن را نشان می‌دهد. او مدرنیته را در قالب پروژه‌ای می‌دید که هنوز تمام نشده است ولی همانند هدفی فراموش‌شده است. پس ساختمان‌هایش رویایی فراموش‌شده را احیا می‌کنند. مرکز علوم فائنا هم‌اکنون، زنده‌ترین بیان از این رویکرد حدید است و مدلی انسانی برای آینده را به شکلی معاصر ارایه می‌کند.
زاها حدید معمار عراقی‌تبار ساکن لندن، قبل از بازگشایی این مجموعه می‌گوید: «مرکز علوم فائنا بلندپروازانه‌ترین و کامل‌ترین بیان، برای تلاشی به منظور دستیابی به فضاهای پویا و روان» بود. او همچنین توضیح می‌دهد که تحقق این طراحی آوانگارد، روش‌ها و مصالحی را خارج از گستره تکنیک‌های مرسوم ساخت‌وساز نیاز داشت و در ادامه می‌گوید: «این پروژه پیچیدگی فرمال و هندسی را با جسارت سازه‌ای و اعتبار مصالحش ترکیب کرد. زمان و انرژی بسیاری برای دستیابی به این نتیجه با هم همراه شدند.»
گروه معماری زاها حدید در سال 2000، مسابقه طراحی مرکز علوم فائنا در وولفسبورگ را برنده شد تا این معمار، بتواند برای اولین‌بار ایده‌هایش را در مقیاسی وسیع ارزیابی و اجرا کند. تا قبل از این پروژه، طراحی‌های تجربی او برای بیشتر صاحبنظران معماری، بسیار اتفاقی به نظر می‌رسید. البته او با این انتخاب جسورانه‌اش توانست نگاهی ژرف به بافت موجود شهر وولفسبورگ تزریق کند.
در اواخر سال‌های 1950، مقامات رسمی شهر وولفسبورگ شروع به دگرگونی تصویری از شهر در آینه تاریخ کردند و در این راه نیز از چند نفر از معماران روشن‌فکر و معاصر دنیا کمک گرفتند. آلوارو آلتو مرکز فرهنگی شهر را به‌همراه خطوط مواج، تراس‌های سقفی مرکزی، نور داخلی طبیعی و همچنین یک کلیسای لوتران طراحی کرد. فضای بیرونی دندانه‌دار و فضاهای داخلی هنرمندانه‌ای که هنس اسچارون برای مجموعه تئاترشهر طراحی کرد، این شهر را به جواهری معمار نه تبدیل نمود، شاید با یک چنین پیش‌زمینه‌ای است که بتوان مرکز علوم فائنا را یک خلسه خواب‌آور برای شهر وولفسبورگ دانست.
طراحی زاها حدید کاملا خارج از تاریخ وولفسبورگ به حیات خود ادامه می‌دهد. این مرکز که نمایشگاه‌های فیزیک، بیولوژی و شیمی را در خود جای داده است بر سایتی برمی‌خیزد که در نزدیکی شرق پایانه قطار شهری و در جبهه شمالی پراکندگی‌های وسیع ساختمان‌های اداری و تجاری متعلق به سال‌های 1990 قرار دارد.
مرکز علوم فائنا عینیتی از آینده را در قالب فرمی متعلق به حال ارایه می‌کند که با تمام تفاوت‌هایش همچنان ترجمه‌ای مناسب از آثار حاضر معماری در سراسر دنیاست. این فرم‌های سنگین و عضلانی، زیرساخت‌های شهری وسیع و جسورانه‌ای متعلق به زمانی نزدیک‌تر را حفظ می‌کند و به ما اجازه می‌دهد تا آنها را با چشمانی باز بنگریم و تجربه کنیم.
کانسپت‌ها و طراحی‌های این ساختمان در حقیقت از ایده جعبه‌ای جادویی الهام گرفته است؛ اُبژه‌ای که حس کنجکاوی و تمایل به کشف اتفاق‌های تازه را در تمام کسانی بیدار می‌کند که آن را می‌گشایند یا به آن وارد می‌شوند.
از همان لحظه ورود، پیاده‌ها و سواره‌ها به طرف زمینه‌ای انسان‌ساخت و انسان‌مقیاس هدایت شده و به درون ساختمان راه می‌یابند. این اثر شفافیت و تخلخل بیرون و درون خود را با حجم اصلی‌اش مهیا می‌سازد که بر پایه‌هایی مخروطی‌شکل ایستاده است و از میان تپه‌ها و راه‌های مواج و آرامی می‌گذرد که علاوه بر نقش سازه‌ای، فضاهای عملکردی همچون کتابخانه، سالن کنفرانس، تئاتری با گنجایش 250 نفر و ورودی موزه را در خود جای می‌دهد.
این مجموعه دارای 12هزارمترمربع فضای نمایشگاهی و 15هزارمترمربع پارکینگ زیرزمینی است و کار ساختش در سال 2005 به اتمام رسید و سازه این ساختمان از بتن متراکم تشکیل شده است، این اثر اولین کاربرد این سازه در مقیاسی وسیع است. همین سازه خاص هم به مجموعه فرصت داد تا اینچنین در ترکیب عناصر معماری و شهرسازی موفق عمل کند.
با ورود به مخروط بزرگ‌تر، بازدیدکنندگان با پله‌برقی به طبقه اصلی نمایشگاهی مجموعه راه می‌یابند. در این اثر طبقات پیچ‌وتاب می‌خورند، سقف‌ها کج می‌شوند و دیوارها در حال آب شدن به نظر می‌رسند. در مفاصلی از ساختمان، یکی از طبقات به سمت بالا می‌پیچد و مجموعه‌ای از فضاهای نمایشگاهی جداگانه‌ای را شکل می‌دهد. در انتهای یکی از سالن‌ها، رمپی مارپیچی بازدیدکنندگان را از کتابفروشی برای برگشت به سطح خیابان هدایت می‌کند. در این طراحی مرز مشخصی بین درون و بیرون وجود نداشته و افراد خود را در میانه دنیایی از عجایبی می‌یابند که تنها به کشف و کنجکاوی محض نیازمند است و شاید برای توصیف فضای بیرونی و داخلی این اثر، تنها به حضوری ملموس در اثر نیاز باشد.
آنچه زاها حدید و کارهایش را متمایز می‌کند شاید تجربه‌های خاص او از محیط پیرامونش در جایگاه دختری بغدادی و بعدها دانشجوی معماری است. او متعلق به اندیشه‌ای مدرن است که برمبنای آن تنها طراحی روشنفکرانه می‌تواند پیشرفت‌های اجتماعی ایجاد کند. او در یکی از اولین خانه‌های مدرنیستی در بغداد بزرگ شده است و در قالب دانش‌آموزی جوان، از بالکن مدرسه‌اش، ساختار جیو پونتی را برای وزارت برنامه‌ریزی عراق نظاره کرده است که ورود عراق به دنیای مدرن را نشان می‌دهد. او مدرنیته را در قالب پروژه‌ای می‌دید که هنوز تمام نشده است ولی همانند هدفی فراموش‌شده است. پس ساختمان‌هایش رویایی فراموش‌شده را احیا می‌کنند. مرکز علوم فائنا هم‌اکنون، زنده‌ترین بیان از این رویکرد حدید است و مدلی انسانی برای آینده را به شکلی معاصر ارایه می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.