پاسخ به شبهات زیست شبانه
محمد سالاری . عضو شورای شهر تهران
زیست شبانه یک واقعیت انکارناپذیر در جهان شهریشده امروز است. در سرتاسر جهان، از شرق تا غرب، از کشورهای توسعهیافته تا کشورهای در حال توسعه، کشورهای مسلمان یا مسیحی، هرجا زندگی شهری بهویژه در ابعاد کلان آن وجود دارد، زیست شبانه شهری هم وجود دارد. ظهور این پدیده در دنیای معاصر به علت تغییرات بنیادینی است که در مناسبات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جوامع رخ داده و گسترش آن را ناگزیر کرده است. مانند بسیاری دیگر از پدیدههای جامعه معاصر ازجمله اینترنت، اتوماسیون، شبکههای اجتماعی استارتآپها و... که همه کشورهای جهان را درنوردیدهاند.تغییر در ضرباهنگ و نظم زمانی کار و فراغت در جوامع شهری معاصر موجب شده شهر شب برخلاف گذشته که تا حدودی خالی و آرام و بعضا در انحصار برخی گروههای اجتماعی خاص بود، به فضا-زمان اصلی برای گذران اوقات فراغت اقشار زیادی تبدیل شود. همین حضور همگانی مردم در فضاهای شهر شب موجب شکلگیری اقتصاد شبانه و فرهنگ شبانه در شهرهای جهان شده است. زیست شبانه شهرها زمینهای از فرصتها را فراهم میکند. تجربیات تاریخی جهانی نشان میدهد تا زمانی که زیست شبانه به صورت خودرو و خودجوش و برنامهریزینشده گسترش مییافت، تهدیدهایی را به وجود میآورد... .
اما وقتی مدیران شهری تصمیم گرفتند زیست شبانه را به رسمیت بشناسند و برای ساماندهی و بهبود آن برنامهریزی کنند، تهدیدات رو به کاهش نهاد و فرصتها فرصت شکوفایی بیشتر پیدا کردند. این فرصتها، طیف وسیعی از فرصتهای اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی را در بر میگیرد. پس کسی مدعی نیست زیست شبانه به طور مطلق و در هر شکلش پدیدهای مفید و مثبت است؛ بلکه یک زمینه شکلگرفته بر اثر اقتضائات جامعه است که میزان مثبت یا منفیبودن آن را نحوه برنامهریزی و مدیریت آن مشخص میکند. امروزه رونق زیست شبانه که بر اثر برنامهریزی و نظارت هوشمندانه به وجود آمده باشد، از مؤلفههای زیستپذیری شهرها و از عوامل برندینگ شهری محسوب میشود. به دلیل همین ضرورت ساماندهی زیست شبانه بود که شورای شهر تهران با گنجاندن این مأموریت در برنامه پنجساله و تصویب طرحی شهرداری را ملزم کرد که درباره برنامهريزي و سپس انجام اقدامات لازم براي زمینهسازي تحقق زيست شبانه در چشمانداز تهران 1402 را به عمل آورد. این اقدام شورا حاصل مطالعات کارشناسی متعددی است که هم در شورا و هم در شهرداری و هم در مراکز پژوهشی و حتی انتظامی و امنیتی درباره زیست شبانه از چندین سال پیش انجام شده بود. علاوه بر مطالعات، جلسات زیادی هم با حضور همه نهادهای ذیربط ازجمله نیروی انتظامی، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و نخبگان دانشگاهی و سایر ذینفعان دراینباره برگزار شد که در این جلسات همه حاضران بر سر لزوم ساماندهی زیست شبانه در تهران توافق داشتند. بهتازگی عدهای در سخنانی غیرعلمی و بدون توجه به مفاد طرحی که در شورای شهر درباره زیست شبانه مطرح است، این طرح را مخالف تعالیم اسلام و موجب برافتادن بنیان خانواده معرفی کردهاند. یک نماینده مجلس افراد پیگیریکننده زیست شبانه را بیمار خطاب کرده و عوامل نفوذ دشمن و نماینده دیگر هم گفته زیست شبانه چیزی جز ایجاد زمینه فعل حرام نیست. اولا این طرز تلقی از ملت ایران اسلامی که اگر کوچکترین زمینهای فراهم شود، از آن به بدترین شکل بهرهبرداری میکنند، توهین آشکاری است به تمدن و فرهنگ غنی و باورهای دینی مردم این سرزمین. اگر دوستان منتقد واقعا فکر میکنند جامعه ما چنین جامعهای است؛ پس باید فکر اساسیتری به حال این جامعه بکنند، وضع چنین جامعهای که آنها روایت میکنند، با وجود طرح زیست شبانه نه بهتر میشود، نه بدتر. واقعیت این است که امروز بزرگترین منکر در جامعه ما ناامیدی، افسردگی، بینشاطی، دورشدن مردم از هم و غرقشدن مردم در روزمرگی است. این چیزی است که شایسته و زیبنده ایران نیست. زیست شبانه از دو نظر با این منکر مقابله میکند؛ اول اینکه با رونقبخشی به اقتصاد شهر و ایجاد فرصتهای شغلی بخشی از علت این افسردگی، خستگی و اضطراب اجتماعی را از بین میبرد. دوم اینکه با فراهمکردن فرصت تفریحات و سرگرمیهای حلال و البته برنامهریزیشده موجب نشاط جامعه میشود. تجربیات متعدد جهانی و ادبیات کارشناسی در این حوزه نشان میدهد وجود حیات شبانه به رسمیت شناختهشده و فعال و برنامهریزیشده دارای منافع زیادی برای شهر و شهروندان است. اقتصاد شهر را رونق میدهد، موجب بالارفتن بهرهوری زیرساختهای شهری میشود، کالبد و منظر شهر را زنده، شاداب و امن میکند، با گستردهکردن ساعات انواع خدمات، رضایت شهروندان را افزایش میدهد، موجب جذب گردشگر میشود، فعالیتهای فرهنگی و هنری را رونق میبخشد، آرامش و نشاط جامعه را زیاد میکند و... ؛ درعینحال قرار هم نیست آرامش سکونتگاهها و مناطق مسکونی را برهم بزند. کسانی که امروز با منطق بهخطرافتادن دین با زیست شبانه مخالفت میکنند، زیست شبانه اولا یک پدیده صرفا غربی نیست بلکه امروز در سراسر جهان از جمله شهرهای کشورهای مسلمان وجود دارد. ثانیا منحصر به شکل شهرهای غربی نیست و نمیتوان برای آن ذات ثابت و لایتغیری را متصور شد. زیست شبانه ریشه در تاریخ و فرهنگ کشور ما دارد؛ شبنشینیهای خانوادگی، مراسم و آیینهای ایرانی و اسلامی مانند شبهای احیا، شبهای محرم، شب یلدا و... بیانگر این سابقه است، اکنون هم مردم در ماه مبارک رمضان شبها از خانه بیرون میآیند و در کمال آرامش و صفا در کنار یکدیگر به معاشرت و تعامل اجتماعی و مذهبی میپردازند. اگر مؤلفههای زیست شبانه را براساس تجربیات جهانی و ادبیات علمی بررسی کنیم، میبینیم که برقراری امنیت و نظارت ازسوی نهادهای انتظامی از مؤلفههای اصلی حیات شبانه است که حتما در هر طرحی مد نظر قرار خواهد گرفت. مسئله حملونقل عمومی و ایمنی، طراحی منظر شبانه و نورپردازی، برنامهریزی برای فعالیتهای اقتصادی متنوع و متناسب، بسترسازی برای فعالیتهای فرهنگی و هنری، بسترسازی برای حضور خانوادهها و همه اقشار جامعه در فضای عمومی، ساماندهی نیروی کار با رعایت همه حقوق و الزامات قانونی و انسانی آن و از همه مهمتر احترام به عقاید و باورهای دینی و مذهبی کشور و...، طرح زیست شبانه بهدنبال آوردن اوقات فراغت از حوزه غیررسمی و زیرزمینی به عرصه عمومی است که نظارت همگانی و اجتماعی وجود دارد تا به صورت طبیعی آسیبها کم شود. انتظار میرود کسانی که مدعی دلسوزی برای دین و خانواده هستند به جای سادهترین کار که پاککردن صورتمسئله و رویآوردن به شعار است، طرحهای ایجابی ارائه دهند.
زیست شبانه یک واقعیت انکارناپذیر در جهان شهریشده امروز است. در سرتاسر جهان، از شرق تا غرب، از کشورهای توسعهیافته تا کشورهای در حال توسعه، کشورهای مسلمان یا مسیحی، هرجا زندگی شهری بهویژه در ابعاد کلان آن وجود دارد، زیست شبانه شهری هم وجود دارد. ظهور این پدیده در دنیای معاصر به علت تغییرات بنیادینی است که در مناسبات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جوامع رخ داده و گسترش آن را ناگزیر کرده است. مانند بسیاری دیگر از پدیدههای جامعه معاصر ازجمله اینترنت، اتوماسیون، شبکههای اجتماعی استارتآپها و... که همه کشورهای جهان را درنوردیدهاند.تغییر در ضرباهنگ و نظم زمانی کار و فراغت در جوامع شهری معاصر موجب شده شهر شب برخلاف گذشته که تا حدودی خالی و آرام و بعضا در انحصار برخی گروههای اجتماعی خاص بود، به فضا-زمان اصلی برای گذران اوقات فراغت اقشار زیادی تبدیل شود. همین حضور همگانی مردم در فضاهای شهر شب موجب شکلگیری اقتصاد شبانه و فرهنگ شبانه در شهرهای جهان شده است. زیست شبانه شهرها زمینهای از فرصتها را فراهم میکند. تجربیات تاریخی جهانی نشان میدهد تا زمانی که زیست شبانه به صورت خودرو و خودجوش و برنامهریزینشده گسترش مییافت، تهدیدهایی را به وجود میآورد... .
اما وقتی مدیران شهری تصمیم گرفتند زیست شبانه را به رسمیت بشناسند و برای ساماندهی و بهبود آن برنامهریزی کنند، تهدیدات رو به کاهش نهاد و فرصتها فرصت شکوفایی بیشتر پیدا کردند. این فرصتها، طیف وسیعی از فرصتهای اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی را در بر میگیرد. پس کسی مدعی نیست زیست شبانه به طور مطلق و در هر شکلش پدیدهای مفید و مثبت است؛ بلکه یک زمینه شکلگرفته بر اثر اقتضائات جامعه است که میزان مثبت یا منفیبودن آن را نحوه برنامهریزی و مدیریت آن مشخص میکند. امروزه رونق زیست شبانه که بر اثر برنامهریزی و نظارت هوشمندانه به وجود آمده باشد، از مؤلفههای زیستپذیری شهرها و از عوامل برندینگ شهری محسوب میشود. به دلیل همین ضرورت ساماندهی زیست شبانه بود که شورای شهر تهران با گنجاندن این مأموریت در برنامه پنجساله و تصویب طرحی شهرداری را ملزم کرد که درباره برنامهريزي و سپس انجام اقدامات لازم براي زمینهسازي تحقق زيست شبانه در چشمانداز تهران 1402 را به عمل آورد. این اقدام شورا حاصل مطالعات کارشناسی متعددی است که هم در شورا و هم در شهرداری و هم در مراکز پژوهشی و حتی انتظامی و امنیتی درباره زیست شبانه از چندین سال پیش انجام شده بود. علاوه بر مطالعات، جلسات زیادی هم با حضور همه نهادهای ذیربط ازجمله نیروی انتظامی، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و نخبگان دانشگاهی و سایر ذینفعان دراینباره برگزار شد که در این جلسات همه حاضران بر سر لزوم ساماندهی زیست شبانه در تهران توافق داشتند. بهتازگی عدهای در سخنانی غیرعلمی و بدون توجه به مفاد طرحی که در شورای شهر درباره زیست شبانه مطرح است، این طرح را مخالف تعالیم اسلام و موجب برافتادن بنیان خانواده معرفی کردهاند. یک نماینده مجلس افراد پیگیریکننده زیست شبانه را بیمار خطاب کرده و عوامل نفوذ دشمن و نماینده دیگر هم گفته زیست شبانه چیزی جز ایجاد زمینه فعل حرام نیست. اولا این طرز تلقی از ملت ایران اسلامی که اگر کوچکترین زمینهای فراهم شود، از آن به بدترین شکل بهرهبرداری میکنند، توهین آشکاری است به تمدن و فرهنگ غنی و باورهای دینی مردم این سرزمین. اگر دوستان منتقد واقعا فکر میکنند جامعه ما چنین جامعهای است؛ پس باید فکر اساسیتری به حال این جامعه بکنند، وضع چنین جامعهای که آنها روایت میکنند، با وجود طرح زیست شبانه نه بهتر میشود، نه بدتر. واقعیت این است که امروز بزرگترین منکر در جامعه ما ناامیدی، افسردگی، بینشاطی، دورشدن مردم از هم و غرقشدن مردم در روزمرگی است. این چیزی است که شایسته و زیبنده ایران نیست. زیست شبانه از دو نظر با این منکر مقابله میکند؛ اول اینکه با رونقبخشی به اقتصاد شهر و ایجاد فرصتهای شغلی بخشی از علت این افسردگی، خستگی و اضطراب اجتماعی را از بین میبرد. دوم اینکه با فراهمکردن فرصت تفریحات و سرگرمیهای حلال و البته برنامهریزیشده موجب نشاط جامعه میشود. تجربیات متعدد جهانی و ادبیات کارشناسی در این حوزه نشان میدهد وجود حیات شبانه به رسمیت شناختهشده و فعال و برنامهریزیشده دارای منافع زیادی برای شهر و شهروندان است. اقتصاد شهر را رونق میدهد، موجب بالارفتن بهرهوری زیرساختهای شهری میشود، کالبد و منظر شهر را زنده، شاداب و امن میکند، با گستردهکردن ساعات انواع خدمات، رضایت شهروندان را افزایش میدهد، موجب جذب گردشگر میشود، فعالیتهای فرهنگی و هنری را رونق میبخشد، آرامش و نشاط جامعه را زیاد میکند و... ؛ درعینحال قرار هم نیست آرامش سکونتگاهها و مناطق مسکونی را برهم بزند. کسانی که امروز با منطق بهخطرافتادن دین با زیست شبانه مخالفت میکنند، زیست شبانه اولا یک پدیده صرفا غربی نیست بلکه امروز در سراسر جهان از جمله شهرهای کشورهای مسلمان وجود دارد. ثانیا منحصر به شکل شهرهای غربی نیست و نمیتوان برای آن ذات ثابت و لایتغیری را متصور شد. زیست شبانه ریشه در تاریخ و فرهنگ کشور ما دارد؛ شبنشینیهای خانوادگی، مراسم و آیینهای ایرانی و اسلامی مانند شبهای احیا، شبهای محرم، شب یلدا و... بیانگر این سابقه است، اکنون هم مردم در ماه مبارک رمضان شبها از خانه بیرون میآیند و در کمال آرامش و صفا در کنار یکدیگر به معاشرت و تعامل اجتماعی و مذهبی میپردازند. اگر مؤلفههای زیست شبانه را براساس تجربیات جهانی و ادبیات علمی بررسی کنیم، میبینیم که برقراری امنیت و نظارت ازسوی نهادهای انتظامی از مؤلفههای اصلی حیات شبانه است که حتما در هر طرحی مد نظر قرار خواهد گرفت. مسئله حملونقل عمومی و ایمنی، طراحی منظر شبانه و نورپردازی، برنامهریزی برای فعالیتهای اقتصادی متنوع و متناسب، بسترسازی برای فعالیتهای فرهنگی و هنری، بسترسازی برای حضور خانوادهها و همه اقشار جامعه در فضای عمومی، ساماندهی نیروی کار با رعایت همه حقوق و الزامات قانونی و انسانی آن و از همه مهمتر احترام به عقاید و باورهای دینی و مذهبی کشور و...، طرح زیست شبانه بهدنبال آوردن اوقات فراغت از حوزه غیررسمی و زیرزمینی به عرصه عمومی است که نظارت همگانی و اجتماعی وجود دارد تا به صورت طبیعی آسیبها کم شود. انتظار میرود کسانی که مدعی دلسوزی برای دین و خانواده هستند به جای سادهترین کار که پاککردن صورتمسئله و رویآوردن به شعار است، طرحهای ایجابی ارائه دهند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.