111 سال از بهتوپبستن مجلس گذشت
بهارستان بيدفاع
شرق: قدرت هميشه تمايل به مهارنشدن دارد و همواره و حتي پيش از پيدايش مفاهيم مدرن سياسي دوگانه اقتدارگرايي و مردمسالاري وجود داشته است. بهتوپبستن مجلس شوراي ملي مصداق بارز چنين تقابلي بود؛ شاه كشور از يكسو به همراه سران روسيه مشروطه را به ضرر منافع خود ميدانست و مشروطهخواهان نيز تكوين و استقرار حقوق عامه را در گرو مجلس مستقل ميديدند. دوم تير 1287 بود كه ساختمان مجلس شورای ملی توسط قزاقهاي مسلح روس به فرماندهی کلنل لیاخوف با توپخانه هدف حمله قرار گرفت و آسیب دید. عمر مجلس اول کمتر از دو سال بود و بیشتر وقت آن صرف حلوفصل اختلافات جزئی شد. پایان آن نیز ثمرهای خوش برای هیچیک از گروههای درگیر و مردم به همراه نداشت. بدگمانیها، تهمتزدنها، سوءرفتارها و... از زمان صدور فرمان مشروطه تا بهتوپبستن مجلس همه راههای مسالمتآمیز رسیدن به تفاهم را به مرور مسدود کرد. این حادثه در دومین سال سلطنت محمدعليشاه قاجار و در شرایطی که مجلس شورای ملی اولین دوره تجربه قانونگذاری را پشتسر میگذاشت، اتفاق افتاد. حادثه بهتوپبستن مجلس که از خشنترین مقاطع حوادث عصر مشروطه بود، نقطه اوج درگیری نظام استبدادی قاجار با
مردم بود.
مجلس در دوران محمدعليشاه
محمدعليشاه برخلاف پدرش، مظفرالدينشاه، هيچ نرمشي در برابر مشروطهخواهان نشان نميداد تا حدي كه در مراسم تاجگذارياش نمايندگان مجلس را دعوت نكرد. مناقشات شاه با مشروطهخواهان به انحای مختلف آنقدر بالا گرفت تا در نهايت محمدعليشاه با همكاري لياخوف روسي مجلس را به توپ بست تا نهضت مشروطهخواهي يك سال استبداد سهمگيني را تجربه كند تا آنكه در تاریخ ۲۲ تیر ۱۲۸۸ با فتح تهران توسط مشروطهخواهان، به سفارت روسیه در تهران پناهنده و در آنجا متحصن شد و نهایتا توسط مجلس عالی از مقام سلطنت خلع و مجبور به ترک ایران شد. مشروطيت با ابزار مجلس بيترديد نماد و نمود اوج تحقق حاكميت مردم بر سرنوشت خود است كه شايد هيچگاه ديگر در تاريخ معاصر ايران تكرار نشد و پس از آن دوره بيبديل مجلس هيچگاه نتوانست آن تأثير شگرف را بر روند سياسي كشور بگذارد.
مجلس در دوره رضاشاه
در انتخابات مجلس چهارم و در زمان پادشاهي احمدشاه نیز رضاخان بهعنوان سردار سپه مداخله وسیع و همهجانبهاي در امر انتخابات و گزینشيكردن نمایندگان صورت ميداد تا حدي كه اين موضوع بهصورت یک سنت درآمد و روند دولتی و فرمايشيشدن مجلس بهسرعت فزوني يافت. تماميتخواهيهاي رضاشاه در امور سياسي و دستزدن به اقداماتی خارج از چارچوب وظایف و اختیارات وزیر جنگ، نقض آشکار قانون اساسی، تعرض به آزادیهای بیان و قلم، سرکوب روزنامهنگاران، مداخله در امور مالی و تلاش برای تسلط بر منابع درآمد کشور و اختصاص آن به وزارت جنگ، توطئهچینی مستمر برای فلجکردن کابینهها و بههمآمیختن امور لشکری و کشوری و مانند آن در سطح گسترده، سرانجام مجلس چهارم را با تمام سکوت و انفعالی که دچار آن بود به واکنش واداشت و در نهایت سردار سپه از کار کناره گرفت. رضاخان در انتخابات مجلس پنجم با اعمال نفوذ افراد موردنظر خود را وارد مجلس كرد. مجلس پنجم از همان آغاز با نوعی جبههگیری داخلی، دچار انشقاقی کمسابقه شد. در انتخابات دوره ششم که اولین انتخابات در دوران سلطنت رضاشاه بود، در شهرستانها، نظامیان و امرای لشکر و فرماندهان پادگانها در امر انتخابات
دخالت میکردند. تیمورتاش، وزیر دربار، توانست مجلس را از عناصري كه مطلوب دستگاه قدرت نبود، پاك كند و درهای خانه ملت به روی نمایندگان واقعی مردم مسدود شد. در دوره ششم که اولین انتصاب مجلس در دوران سلطنت او بود، شخصیتهای مخالفي مانند مدرس، بهار، مصدق و یکی، دو شخصیت سیاسی را به مجلس راه داد، ولی آنها در اقلیت مطلق قرار گرفتند و نتوانستند در جهت مخالفت با رضاخان گام مؤثری بردارند. اين روند در مجلس هفتم بهقدري تشديد شد كه حتي يك نفر مخالف شاه هم حضور نداشت. نمایندگان مجلس هفتم بدون استثنا اول باید رضایت دربار پهلوی را تحصیل کنند و هر یک مبلغ معینی را در خفا به وزیر دربار عبدالحسین تیمورتاش بدهند و شرط رأیدادن به هر لایحهای را که از طرف دولت به مجلس بیاید بدون اعتراض قبول کنند. آنگاه نام آنها در فهرست نمایندگان آن دوره باشد و سپس تعیین آنکه از چه محلی باید انتخاب شوند و فهرست مذکور به دست نظمیه مرکز و ولایات داده میشود؛ آنها که تکلیفشان معین است و همهچیز در دست خودشان و کارکنان مخصوص آنان است. از دوره هفتم تا پایان دوره رضاشاه مجلس یکسره از وکلای مطیع و هواداران سردار سپه انباشته شد؛ بنابراین تجربه 20
سال مشارکت سیاسی و فعالیتهای پارلمانی مبتنیبر مشروطیت به پایان رسید.
مجلس در دوره محمدرضاشاه
پس از رضاخان نيز مجلس همواره درگير انواع بحرانها بود. از يكسو محمدرضاشاه مدام در تصميمات نمايندگان دخالت ميكرد و از سوي ديگر حتي مصدق بهعنوان يك آزاديخواه و ميهنگرا براي پيشبرد اهداف توسعهگراي خود در پي انحلال مجلس برآمد. مصدق پس از نخستوزیری در پی اصلاحات گسترده بود. او میخواست قانون انتخابات را اصلاح و صنعت نفت را ملی کند. در مجلس شانزدهم نفت ملی شد و فرصت به قانون انتخابات نرسید. برای همین انتخابات مجلس هفدهم با قانون پیشین برگزار شد. در انتخابات مجلس شورای ملی هفدهم در سال ۱۳۳۰، جبهه ملی به موفقیت خوبی رسید و توانست هر ۱۲ کرسی تهران را به دست آورد و در سراسر کشور ۳۰ نماینده مستقیم یا غیرمستقیم به دست آورد. انتخابات که بايد برای ۱۳۶ کرسی برگزار ميشد، پس از رسیدن به ۷۹ کرسی متوقف شد. علت توقف انتخابات این بود که مصدق میخواست به دادگاه لاهه برود و میترسید دیگران با اعمال نفوذ نمایندگان دلخواه خود را روي كار بياورند، زيرا در آن مقطع نفوذ درباریان و نبود نظارت دقیق بر قانونشکنیها بسيار بود. مصدق با آغاز اصلاحات گسترده در عرصههایی گوناگون از مجلس میخواست که اختیارهایی فراقانونی به او بدهد.
مصدق که با تصویب طرحهایی به دنبال کاهش نفوذ درباریان در امور كشورداري بود و هیئت دولت را از سلطنتطلبان تهی کرده بود، با حامیان مذهبیاش به رهبری آیتالله کاشانی نیز به مشکل برخورده بود. مصدق که دولت را در شرف سقوط میدید، از نمایندگان طرفدارش خواست که استعفا دهند و چنین شد و جلسهها به حدنصاب نرسید و مجلس از رسمیت افتاد و مصدق موفق شد همهپرسی را برگزار کند. یکی از ویژگیهای همهپرسی این بود که صندوقهای مخالف و موافق از هم جدا بود و کسانی که میخواستند رأی مخالف بدهند مشخص میشدند. این کار به آزادی انتخابات لطمه زد که البته دلیلش آسانی شمارش رأی اعلام شد. مصدق انحلال مجلس را اعلام کرد و ۲۱ مرداد سال 32 از شاه خواست زمینه انتخابات مجلس هجدهم را فراهم کند. اگرچه همهپرسی با تأیید اكثريت قاطع مردم تصویب شد، ولی شاه برخلاف درخواست مصدق این کار را نکرد. مصدق ۲۵ مرداد همزمان با شکست کودتای اول، انحلال مجلس را علنی اعلام کرد. پس از کودتای ۲۸ مرداد، در تاریخ ۲۸ آذر انحلال سنا و مجلس به امضای محمدرضا پهلوی رسید و دیماه انتخابات برگزار شد و اسفندماه هر دو مجلس بازگشایی شدند؛ بنابراين كشمکشهاي مجلس در دوران
پهلوي نيز ادامه داشت و مشكلات مجلس در دوران پس از كودتا بيش از پيش هم شد. مجلس پس از انقلاب اسلامي در دوره نخست خود متشكل از تمام نيروهاي سياسي بود و تكثر آرا در آن موج ميزد، اما رفتهرفته آن تركيب از بين رفت و نوع نظارتها قدري عرصه را براي ورود تمام نيروها بست؛ هرچند پس از انقلاب، مجلس در برهههاي مؤثري توانست بهشدت موثر عمل كند، چنانكه بنيصدر، رئيسجمهور وقت را بركنار كرد. بههرروي تاريخ مجلس در ايران همواره با فرازونشيبهاي بسياري همراه بوده است كه شايد تنها راه صيانت از استقلال مجلس، وضع قوانين متناسب با حقوق مردم باشد.
شرق: قدرت هميشه تمايل به مهارنشدن دارد و همواره و حتي پيش از پيدايش مفاهيم مدرن سياسي دوگانه اقتدارگرايي و مردمسالاري وجود داشته است. بهتوپبستن مجلس شوراي ملي مصداق بارز چنين تقابلي بود؛ شاه كشور از يكسو به همراه سران روسيه مشروطه را به ضرر منافع خود ميدانست و مشروطهخواهان نيز تكوين و استقرار حقوق عامه را در گرو مجلس مستقل ميديدند. دوم تير 1287 بود كه ساختمان مجلس شورای ملی توسط قزاقهاي مسلح روس به فرماندهی کلنل لیاخوف با توپخانه هدف حمله قرار گرفت و آسیب دید. عمر مجلس اول کمتر از دو سال بود و بیشتر وقت آن صرف حلوفصل اختلافات جزئی شد. پایان آن نیز ثمرهای خوش برای هیچیک از گروههای درگیر و مردم به همراه نداشت. بدگمانیها، تهمتزدنها، سوءرفتارها و... از زمان صدور فرمان مشروطه تا بهتوپبستن مجلس همه راههای مسالمتآمیز رسیدن به تفاهم را به مرور مسدود کرد. این حادثه در دومین سال سلطنت محمدعليشاه قاجار و در شرایطی که مجلس شورای ملی اولین دوره تجربه قانونگذاری را پشتسر میگذاشت، اتفاق افتاد. حادثه بهتوپبستن مجلس که از خشنترین مقاطع حوادث عصر مشروطه بود، نقطه اوج درگیری نظام استبدادی قاجار با
مردم بود.
مجلس در دوران محمدعليشاه
محمدعليشاه برخلاف پدرش، مظفرالدينشاه، هيچ نرمشي در برابر مشروطهخواهان نشان نميداد تا حدي كه در مراسم تاجگذارياش نمايندگان مجلس را دعوت نكرد. مناقشات شاه با مشروطهخواهان به انحای مختلف آنقدر بالا گرفت تا در نهايت محمدعليشاه با همكاري لياخوف روسي مجلس را به توپ بست تا نهضت مشروطهخواهي يك سال استبداد سهمگيني را تجربه كند تا آنكه در تاریخ ۲۲ تیر ۱۲۸۸ با فتح تهران توسط مشروطهخواهان، به سفارت روسیه در تهران پناهنده و در آنجا متحصن شد و نهایتا توسط مجلس عالی از مقام سلطنت خلع و مجبور به ترک ایران شد. مشروطيت با ابزار مجلس بيترديد نماد و نمود اوج تحقق حاكميت مردم بر سرنوشت خود است كه شايد هيچگاه ديگر در تاريخ معاصر ايران تكرار نشد و پس از آن دوره بيبديل مجلس هيچگاه نتوانست آن تأثير شگرف را بر روند سياسي كشور بگذارد.
مجلس در دوره رضاشاه
در انتخابات مجلس چهارم و در زمان پادشاهي احمدشاه نیز رضاخان بهعنوان سردار سپه مداخله وسیع و همهجانبهاي در امر انتخابات و گزینشيكردن نمایندگان صورت ميداد تا حدي كه اين موضوع بهصورت یک سنت درآمد و روند دولتی و فرمايشيشدن مجلس بهسرعت فزوني يافت. تماميتخواهيهاي رضاشاه در امور سياسي و دستزدن به اقداماتی خارج از چارچوب وظایف و اختیارات وزیر جنگ، نقض آشکار قانون اساسی، تعرض به آزادیهای بیان و قلم، سرکوب روزنامهنگاران، مداخله در امور مالی و تلاش برای تسلط بر منابع درآمد کشور و اختصاص آن به وزارت جنگ، توطئهچینی مستمر برای فلجکردن کابینهها و بههمآمیختن امور لشکری و کشوری و مانند آن در سطح گسترده، سرانجام مجلس چهارم را با تمام سکوت و انفعالی که دچار آن بود به واکنش واداشت و در نهایت سردار سپه از کار کناره گرفت. رضاخان در انتخابات مجلس پنجم با اعمال نفوذ افراد موردنظر خود را وارد مجلس كرد. مجلس پنجم از همان آغاز با نوعی جبههگیری داخلی، دچار انشقاقی کمسابقه شد. در انتخابات دوره ششم که اولین انتخابات در دوران سلطنت رضاشاه بود، در شهرستانها، نظامیان و امرای لشکر و فرماندهان پادگانها در امر انتخابات
دخالت میکردند. تیمورتاش، وزیر دربار، توانست مجلس را از عناصري كه مطلوب دستگاه قدرت نبود، پاك كند و درهای خانه ملت به روی نمایندگان واقعی مردم مسدود شد. در دوره ششم که اولین انتصاب مجلس در دوران سلطنت او بود، شخصیتهای مخالفي مانند مدرس، بهار، مصدق و یکی، دو شخصیت سیاسی را به مجلس راه داد، ولی آنها در اقلیت مطلق قرار گرفتند و نتوانستند در جهت مخالفت با رضاخان گام مؤثری بردارند. اين روند در مجلس هفتم بهقدري تشديد شد كه حتي يك نفر مخالف شاه هم حضور نداشت. نمایندگان مجلس هفتم بدون استثنا اول باید رضایت دربار پهلوی را تحصیل کنند و هر یک مبلغ معینی را در خفا به وزیر دربار عبدالحسین تیمورتاش بدهند و شرط رأیدادن به هر لایحهای را که از طرف دولت به مجلس بیاید بدون اعتراض قبول کنند. آنگاه نام آنها در فهرست نمایندگان آن دوره باشد و سپس تعیین آنکه از چه محلی باید انتخاب شوند و فهرست مذکور به دست نظمیه مرکز و ولایات داده میشود؛ آنها که تکلیفشان معین است و همهچیز در دست خودشان و کارکنان مخصوص آنان است. از دوره هفتم تا پایان دوره رضاشاه مجلس یکسره از وکلای مطیع و هواداران سردار سپه انباشته شد؛ بنابراین تجربه 20
سال مشارکت سیاسی و فعالیتهای پارلمانی مبتنیبر مشروطیت به پایان رسید.
مجلس در دوره محمدرضاشاه
پس از رضاخان نيز مجلس همواره درگير انواع بحرانها بود. از يكسو محمدرضاشاه مدام در تصميمات نمايندگان دخالت ميكرد و از سوي ديگر حتي مصدق بهعنوان يك آزاديخواه و ميهنگرا براي پيشبرد اهداف توسعهگراي خود در پي انحلال مجلس برآمد. مصدق پس از نخستوزیری در پی اصلاحات گسترده بود. او میخواست قانون انتخابات را اصلاح و صنعت نفت را ملی کند. در مجلس شانزدهم نفت ملی شد و فرصت به قانون انتخابات نرسید. برای همین انتخابات مجلس هفدهم با قانون پیشین برگزار شد. در انتخابات مجلس شورای ملی هفدهم در سال ۱۳۳۰، جبهه ملی به موفقیت خوبی رسید و توانست هر ۱۲ کرسی تهران را به دست آورد و در سراسر کشور ۳۰ نماینده مستقیم یا غیرمستقیم به دست آورد. انتخابات که بايد برای ۱۳۶ کرسی برگزار ميشد، پس از رسیدن به ۷۹ کرسی متوقف شد. علت توقف انتخابات این بود که مصدق میخواست به دادگاه لاهه برود و میترسید دیگران با اعمال نفوذ نمایندگان دلخواه خود را روي كار بياورند، زيرا در آن مقطع نفوذ درباریان و نبود نظارت دقیق بر قانونشکنیها بسيار بود. مصدق با آغاز اصلاحات گسترده در عرصههایی گوناگون از مجلس میخواست که اختیارهایی فراقانونی به او بدهد.
مصدق که با تصویب طرحهایی به دنبال کاهش نفوذ درباریان در امور كشورداري بود و هیئت دولت را از سلطنتطلبان تهی کرده بود، با حامیان مذهبیاش به رهبری آیتالله کاشانی نیز به مشکل برخورده بود. مصدق که دولت را در شرف سقوط میدید، از نمایندگان طرفدارش خواست که استعفا دهند و چنین شد و جلسهها به حدنصاب نرسید و مجلس از رسمیت افتاد و مصدق موفق شد همهپرسی را برگزار کند. یکی از ویژگیهای همهپرسی این بود که صندوقهای مخالف و موافق از هم جدا بود و کسانی که میخواستند رأی مخالف بدهند مشخص میشدند. این کار به آزادی انتخابات لطمه زد که البته دلیلش آسانی شمارش رأی اعلام شد. مصدق انحلال مجلس را اعلام کرد و ۲۱ مرداد سال 32 از شاه خواست زمینه انتخابات مجلس هجدهم را فراهم کند. اگرچه همهپرسی با تأیید اكثريت قاطع مردم تصویب شد، ولی شاه برخلاف درخواست مصدق این کار را نکرد. مصدق ۲۵ مرداد همزمان با شکست کودتای اول، انحلال مجلس را علنی اعلام کرد. پس از کودتای ۲۸ مرداد، در تاریخ ۲۸ آذر انحلال سنا و مجلس به امضای محمدرضا پهلوی رسید و دیماه انتخابات برگزار شد و اسفندماه هر دو مجلس بازگشایی شدند؛ بنابراين كشمکشهاي مجلس در دوران
پهلوي نيز ادامه داشت و مشكلات مجلس در دوران پس از كودتا بيش از پيش هم شد. مجلس پس از انقلاب اسلامي در دوره نخست خود متشكل از تمام نيروهاي سياسي بود و تكثر آرا در آن موج ميزد، اما رفتهرفته آن تركيب از بين رفت و نوع نظارتها قدري عرصه را براي ورود تمام نيروها بست؛ هرچند پس از انقلاب، مجلس در برهههاي مؤثري توانست بهشدت موثر عمل كند، چنانكه بنيصدر، رئيسجمهور وقت را بركنار كرد. بههرروي تاريخ مجلس در ايران همواره با فرازونشيبهاي بسياري همراه بوده است كه شايد تنها راه صيانت از استقلال مجلس، وضع قوانين متناسب با حقوق مردم باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.