تفکر سيستمي در سياستگذاريهاي عمومي
اکبر قراخانیبهار
در گذشتهاي نهچندان دور، توسعههاي شهري، صنعتي و تقريبا همه انواع اقدامات توسعهاي بدون توجه به ابعاد ديگر آنها نظير محدوديتهاي منابع يا پيامدهاي ناشي از اين قبيل اقدامات و تنها بر اساس تصورات ذهني اجراکنندگان صورت ميگرفت. تقريبا هيچ کاري نبود که قبل از اجرا مطالعات يا بررسيهاي مربوطه نظير منابع در دسترس يا محيط زيست در مورد آنها به صورت قابلقبولي انجام شده باشد. نتيجه اينکه مثلا صنايع تنها به دليل دردسترسبودن منابع اوليه در يک محل مورد توجه قرار ميگرفتند و ساير ابعاد آنها چندان لحاظ نميشد. ولي اين نوع عملکردنها ديري نپاييد و از نيمههاي قرن بيستم بهبعد، به تدريج زمينههاي نظري مربوط به الزامات اقدام خردمندانه در اين زمينهها فراهم شد.
زمينهساز نظري اين رويکرد، پيدايش مفهوم سيستم و نيز اهميتيافتن نقش اطلاعات در فرايندها بود که در سالهاي دهه ۱۹۴۰رخ داد. به سبب پيوند اين مفاهيم با تکنولوژي، در جهان توسعهيافته صنعتي قرن بيستم اين موضوعات ابتدا در حوزه صنعت به کار گرفته شدند، ولي خيلي زود راه خود را به حوزه خدمات نيز باز کردند. مفهوم سيستم که ابتدا فقط به مفهوم «سيستم سخت» و فيزيکي آن نظير يک دستگاه انسانساخته جديد مطرح بود، به تدريج تحت عنوان «سيستم نرم» به تمامي زمينههاي ديگر از قبيل سازماندهي ساختارها و مديريتکردن رفتارها نيز تسري پيدا کرد، بهطوريکه مفاهيم سيستمي و نيز سازوکارهاي بازخوردي اطلاعات، علاوهبر کاربردهاي وسيع در حوزه صنعت، در زمينههاي عامتر ديگري نظير خدمات نيز کاربرد پيدا کردند. نتيجه اين شد که حوزهاي نظير سازمان مديريت و کسبوکارها يکي از بزرگترين استفادهکنندگان از اين مفاهيم و نيز ابعاد کمي آن شد که با عنوان «ديناميک سيستمها» (systems dynamics) از آن
ياد ميشود.ارشميدس، رياضيدان معروف يونان قبل از ميلاد و واضع قانون اهرمها و برخي قوانين اساسي ديگر در فيزيک، گفته معروفي دارد که «نقطه اتکايي نشانم بدهيد تا به کمک آن زمين را جابهجا کنم». «پيتر سنگه» (Peter Senge)، نظريهپرداز تفکر سيستمي و مؤلف کتاب
The Fifth Discipline (ترجمهشده اصل يا خلاصه کتاب، با عنوان «پنجمين فرمان»)، با تأثير از اين گفته ارشميدس، اولين فصل کتاب خود را با اين مضمون شروع کرده است که «اهرمي بدهيد تا به کمک آن جهان را جابهجا کنم»! درواقع مفاهيم سيستمي نيز در عمل نظير اهرمي هستند که به تعبير ارشميدس با آن ميتوان جهان پيرامون را تغيير داد. مفهوم مدرن آن گفته اين است که امروزه تقريبا حوزهاي از علم يا تکنولوژي را نميتوان پيدا کرد که از اين مفاهيم تأثير نپذيرفته يا به آنها وابسته نباشد. در بعضي جوامع، امکانات تکنولوژيهاي جديد که همگي بهخاطر ماهيت جديد خود در مقايسه با صنايع بومي به تمامي به اين مفاهيم وابسته و متکي بودند، تنها به مفهوم سخت مورد توجه قرار گرفتند و از لحاظشدن جنبههاي نرم آن در ساير زمينهها غفلت شد. در جهان امروز ابعاد توسعه بهقدري گسترده و وسيع است که حتي اگر مثلا عکسي از جدول بلوکهاي معمولي سيماني کنار يک خيابان در دو جامعه توسعهيافته و درحالتوسعه را به شخص صاحب فن نشان بدهيد، بيشک او به شما خواهد گفت که کداميک در کدام جامعهاي توليد
و کار شده است.
ثمره عدم توجه به اين ابعاد، بيضابطهبودن اقدامات توسعهاي در زمينههاي صنعتي و شهري و تمرکز امکانات در نقاطي محدود و بينصيبماندن بقيه نقاط تقريبا از هرگونه امکاني است که در يک کلام «توسعه ناموزون» قابل بيان است. اگر در جوامع توسعهيافتهتر اين تبعات کمتر بود، علت آن سياستگذاريهاي درستتر دولتها و نيز نقش تشکلهاي مردمي و حساسيتهاي عمومي به آثار و تبعات چنين اقداماتي بود.
اما راهحل چيست؟ راهحل البته با کلامي ايراني، همانا توجهکردن مجدد و در محدودهاي وسيعتر و گستردهتر به اين کلام سعدي است که ميفرمايد: «بنيآدم اعضاي يک پيکرند». اگر اين کلام زيبا را اينبار با توجه به مفاهيم سيستم و روح حاکم بر آن بخوانيم، ميتوانيم بگوييم که در جهان بههمپيوسته امروز، بيش از آنچه که فکر ميکنيم، هر اقدامي که در گوشهاي انجام ميدهيم به چيزهاي ديگري نيز وابسته است و ممکن است در عين مفيدبودن از يک طرف، از طرف ديگر اثرات مضری داشته باشد. بنابراين روش خردمندانه در انجام کارها اين است که بهجاي «جزيرهنگري» در کارها، «مجمعالجزايرها» را ببينيم، البته نه براي «تزیين» اقداماتمان با اين مفاهيم و حفظ صورت ظاهر، بلکه در «عمل» نيز به آنها پايبند باشيم. اميد که چنين باشد.
در گذشتهاي نهچندان دور، توسعههاي شهري، صنعتي و تقريبا همه انواع اقدامات توسعهاي بدون توجه به ابعاد ديگر آنها نظير محدوديتهاي منابع يا پيامدهاي ناشي از اين قبيل اقدامات و تنها بر اساس تصورات ذهني اجراکنندگان صورت ميگرفت. تقريبا هيچ کاري نبود که قبل از اجرا مطالعات يا بررسيهاي مربوطه نظير منابع در دسترس يا محيط زيست در مورد آنها به صورت قابلقبولي انجام شده باشد. نتيجه اينکه مثلا صنايع تنها به دليل دردسترسبودن منابع اوليه در يک محل مورد توجه قرار ميگرفتند و ساير ابعاد آنها چندان لحاظ نميشد. ولي اين نوع عملکردنها ديري نپاييد و از نيمههاي قرن بيستم بهبعد، به تدريج زمينههاي نظري مربوط به الزامات اقدام خردمندانه در اين زمينهها فراهم شد.
زمينهساز نظري اين رويکرد، پيدايش مفهوم سيستم و نيز اهميتيافتن نقش اطلاعات در فرايندها بود که در سالهاي دهه ۱۹۴۰رخ داد. به سبب پيوند اين مفاهيم با تکنولوژي، در جهان توسعهيافته صنعتي قرن بيستم اين موضوعات ابتدا در حوزه صنعت به کار گرفته شدند، ولي خيلي زود راه خود را به حوزه خدمات نيز باز کردند. مفهوم سيستم که ابتدا فقط به مفهوم «سيستم سخت» و فيزيکي آن نظير يک دستگاه انسانساخته جديد مطرح بود، به تدريج تحت عنوان «سيستم نرم» به تمامي زمينههاي ديگر از قبيل سازماندهي ساختارها و مديريتکردن رفتارها نيز تسري پيدا کرد، بهطوريکه مفاهيم سيستمي و نيز سازوکارهاي بازخوردي اطلاعات، علاوهبر کاربردهاي وسيع در حوزه صنعت، در زمينههاي عامتر ديگري نظير خدمات نيز کاربرد پيدا کردند. نتيجه اين شد که حوزهاي نظير سازمان مديريت و کسبوکارها يکي از بزرگترين استفادهکنندگان از اين مفاهيم و نيز ابعاد کمي آن شد که با عنوان «ديناميک سيستمها» (systems dynamics) از آن
ياد ميشود.ارشميدس، رياضيدان معروف يونان قبل از ميلاد و واضع قانون اهرمها و برخي قوانين اساسي ديگر در فيزيک، گفته معروفي دارد که «نقطه اتکايي نشانم بدهيد تا به کمک آن زمين را جابهجا کنم». «پيتر سنگه» (Peter Senge)، نظريهپرداز تفکر سيستمي و مؤلف کتاب
The Fifth Discipline (ترجمهشده اصل يا خلاصه کتاب، با عنوان «پنجمين فرمان»)، با تأثير از اين گفته ارشميدس، اولين فصل کتاب خود را با اين مضمون شروع کرده است که «اهرمي بدهيد تا به کمک آن جهان را جابهجا کنم»! درواقع مفاهيم سيستمي نيز در عمل نظير اهرمي هستند که به تعبير ارشميدس با آن ميتوان جهان پيرامون را تغيير داد. مفهوم مدرن آن گفته اين است که امروزه تقريبا حوزهاي از علم يا تکنولوژي را نميتوان پيدا کرد که از اين مفاهيم تأثير نپذيرفته يا به آنها وابسته نباشد. در بعضي جوامع، امکانات تکنولوژيهاي جديد که همگي بهخاطر ماهيت جديد خود در مقايسه با صنايع بومي به تمامي به اين مفاهيم وابسته و متکي بودند، تنها به مفهوم سخت مورد توجه قرار گرفتند و از لحاظشدن جنبههاي نرم آن در ساير زمينهها غفلت شد. در جهان امروز ابعاد توسعه بهقدري گسترده و وسيع است که حتي اگر مثلا عکسي از جدول بلوکهاي معمولي سيماني کنار يک خيابان در دو جامعه توسعهيافته و درحالتوسعه را به شخص صاحب فن نشان بدهيد، بيشک او به شما خواهد گفت که کداميک در کدام جامعهاي توليد
و کار شده است.
ثمره عدم توجه به اين ابعاد، بيضابطهبودن اقدامات توسعهاي در زمينههاي صنعتي و شهري و تمرکز امکانات در نقاطي محدود و بينصيبماندن بقيه نقاط تقريبا از هرگونه امکاني است که در يک کلام «توسعه ناموزون» قابل بيان است. اگر در جوامع توسعهيافتهتر اين تبعات کمتر بود، علت آن سياستگذاريهاي درستتر دولتها و نيز نقش تشکلهاي مردمي و حساسيتهاي عمومي به آثار و تبعات چنين اقداماتي بود.
اما راهحل چيست؟ راهحل البته با کلامي ايراني، همانا توجهکردن مجدد و در محدودهاي وسيعتر و گستردهتر به اين کلام سعدي است که ميفرمايد: «بنيآدم اعضاي يک پيکرند». اگر اين کلام زيبا را اينبار با توجه به مفاهيم سيستم و روح حاکم بر آن بخوانيم، ميتوانيم بگوييم که در جهان بههمپيوسته امروز، بيش از آنچه که فکر ميکنيم، هر اقدامي که در گوشهاي انجام ميدهيم به چيزهاي ديگري نيز وابسته است و ممکن است در عين مفيدبودن از يک طرف، از طرف ديگر اثرات مضری داشته باشد. بنابراين روش خردمندانه در انجام کارها اين است که بهجاي «جزيرهنگري» در کارها، «مجمعالجزايرها» را ببينيم، البته نه براي «تزیين» اقداماتمان با اين مفاهيم و حفظ صورت ظاهر، بلکه در «عمل» نيز به آنها پايبند باشيم. اميد که چنين باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.