حقوق دریاها و انفجار 2 نفتکش در دریای عمان
امیر بیپروا . دکترای حقوق بینالملل عمومی
همزمان با سفر شینزو آبه، نخستوزیر ژاپن، در نودمین سال روابط دوجانبه ایران و ژاپن برای میانجیگری بین ایران و آمریکا در تنشهای موجود، دو نفتکش که در حال حمل محمولههای متعلق به ژاپن بودند، در آبهای بینالمللی مورد حملات ناشناس قرار گرفتند و این حملات به آسیب به نفتکشها و محموله آنها منجر شد. این حملات به گونهای مشکوک و مقارن با برهه زمانی مهم در آبهای بینالمللی صورت گرفت که با توجه به واکنشهای طرفین درگیر قابل توجه است. لحظاتی بعد از حملات، وزارت خارجه آمریکا، ایران را متهم به دستداشتن در این اقدامات کرد که متحدان منطقهای آمریکا در منطقه به این مطلب دامن زدند. البته ایران به امدادرسانی به خدمه کشتیهای آسیبدیده اقدام کرد و امداد دریایی ایران، آنها را به بندرعباس منتقل کرد و وزارت خارجه ایران نیز رسما این حملات را مشکوک اعلام و محکوم کرد.در حقوق بینالملل دریاها، کشتیها در آبهای بینالمللی حسب مورد محل عبور آنها آبهای سرزمینی، تنگههای بینالمللی و آبهای آزاد مورد تقسیمبندی قرار میگیرند. به موجب ماده 19 کنوانسیون مونته گوبی 1982، کشتیهای بازرگانی از حق عبور بیضرر در دریایی سرزمینی برخوردارند، بر اساس ماده 38، کشتیهای خارجی از حق عبور ترانزیت در تنگه هرمز برخوردارند و به موجب ماده 87، دریانوردی در دریای آزاد برای تمامی کشتیهای همه کشورها شناخته شده است. بر مبنای مواد اشارهشده همه کشورها حق دریانوردی در آبهای سرزمینی ایران، تنگه هرمز و دریای آزاد دارند. به موجب کنوانسیونهای چهارگانه ژنو و کنوانسیون 1982 مونته گوبی، اصل بر استفاده صلحآمیز از دریاها است و کشورها به منظور حفظ صلح و امنیت در دریاها دارای مسئولیت هستند. در قضیه اخیر کشتیهای بازرگانی نفتکش حامل محمولههایی برای ژاپن بودند که یکی از آنها دارای تابعیت نروژ و دیگری دارای تابعیت پاناما بوده است که البته خدمه آنها از ملیتهای مختلف بودهاند که با توجه به تابعیت و مالک محموله کشورهای ژاپن، پاناما و نروژ در این موضوع کشورهای درگیر و از حیث صلاحیت سیاسی و قضائی برای پیگیری مسئله صالح هستند. امنیت دریانوردی به موجب کنوانسیون 1982 مورد شناسایی قرار گرفته است و افراد، گروهها و دولتها نمیتوانند نسبت به کشتیهای تجاری حمله کنند و با جرمانگاری مواردی همچون دزدی دریایی عملا امنیت و صلح در مناطق دریایی مورد توجه جامعه بینالمللی بوده است. مطابق با مواد مختلف کنوانسیونهای 1958 و1982 حقوق دریاها، حمله به کشتیهای تجاری ممنوع است و هر نوع اقدام به کشتی غیرمتخاصم خلاف حقوق بینالملل و مغایر با تعهد کشور به استفاده صلحآمیز حسب ماده 88 کنوانسیون 1982 است. با توجه به توضیح مبانی حقوق لازم است به مواردی اشاره شود:
الف) اظهارات وزیر خارجه آمریکا و متحدانش به منظور متهمکردن ایران در شرایطی که نخستوزیر ژاپن در نودمین سال روابط ایران و ژاپن به تهران میآید و از طرف دیگر نیز ژاپن از خریداران عمده نفت ایران است، مغایر با اوضاع و احوال مسلم و واقعیتهای موجود است.
ب) افزایش حضور نیروهای آمریکایی در خلیجفارس دنبال یک توجیه است که وقایعی مشکوک از این قبیل صرفنظر از ساختگیبودن آنها میتواند زمینه را برای این توجیه از سوی آمریکا فراهم کند.
ج) مواضع سیاسی مقامات رسمی ایران از جمله پیشنهاد پیمان عدم تعرض به کشورهای خلیجفارس، محکومیت آشکار این حملات و اقدامات آنها در کمکرسانی به نفتکشهای آسیبدیده همه سلسله اقداماتی مطابق حقوق بینالملل و تکالیف دولت ساحلی حسب کنوانسیون 1982 نسبت به کمک به کشتی خارجی است و دلیلی محکم بر نقض ادعاهای مقامات آمریکایی است.
د) برای شناسایی مسئول حمله و طرح مسئولیت بینالمللی بیانیههای سیاسی و تنشهای منطقهای از طریق نهادهای حقوقی مستقل بینالمللی در چارچوب نظام ملل متحد باید اقدام شود زیرا این حملات در آبهای بینالمللی مغایر با صلح و امنیت بینالمللی است و امنیت دریانوردی بینالمللی را تهدید میکند که شناسایی مسئولان آن باید به صورت بیطرف، بدون مداخله قدرتها، در نظام ملل متحد و با مشارکت تخصصی جهانی باشد. از طریق شورای امنیت، تشکیل کمیسیون تحقیق به وسیله شورای امنیت یا دبیر کل، تعیین گزارشگر ویژه، طرح موضوع در کمیته دریایی سازمان بینالمللی دریانوردی راهکارهای مناسبی برای تحقیقات بینالمللی در اینباره است. به نظر میرسد اقدامات ایران مطابق با منشور ملل متحد و قواعد حقوق بینالملل دریاها بوده است و برای روشنشدن حقیقت با مشارکت تمامی طرفین درگیر در سیستم نهادهای تخصصی ملل متحد که به آن اشاره شد، نسبت به تعیین عوامل و مسئولان پرداخت.
همزمان با سفر شینزو آبه، نخستوزیر ژاپن، در نودمین سال روابط دوجانبه ایران و ژاپن برای میانجیگری بین ایران و آمریکا در تنشهای موجود، دو نفتکش که در حال حمل محمولههای متعلق به ژاپن بودند، در آبهای بینالمللی مورد حملات ناشناس قرار گرفتند و این حملات به آسیب به نفتکشها و محموله آنها منجر شد. این حملات به گونهای مشکوک و مقارن با برهه زمانی مهم در آبهای بینالمللی صورت گرفت که با توجه به واکنشهای طرفین درگیر قابل توجه است. لحظاتی بعد از حملات، وزارت خارجه آمریکا، ایران را متهم به دستداشتن در این اقدامات کرد که متحدان منطقهای آمریکا در منطقه به این مطلب دامن زدند. البته ایران به امدادرسانی به خدمه کشتیهای آسیبدیده اقدام کرد و امداد دریایی ایران، آنها را به بندرعباس منتقل کرد و وزارت خارجه ایران نیز رسما این حملات را مشکوک اعلام و محکوم کرد.در حقوق بینالملل دریاها، کشتیها در آبهای بینالمللی حسب مورد محل عبور آنها آبهای سرزمینی، تنگههای بینالمللی و آبهای آزاد مورد تقسیمبندی قرار میگیرند. به موجب ماده 19 کنوانسیون مونته گوبی 1982، کشتیهای بازرگانی از حق عبور بیضرر در دریایی سرزمینی برخوردارند، بر اساس ماده 38، کشتیهای خارجی از حق عبور ترانزیت در تنگه هرمز برخوردارند و به موجب ماده 87، دریانوردی در دریای آزاد برای تمامی کشتیهای همه کشورها شناخته شده است. بر مبنای مواد اشارهشده همه کشورها حق دریانوردی در آبهای سرزمینی ایران، تنگه هرمز و دریای آزاد دارند. به موجب کنوانسیونهای چهارگانه ژنو و کنوانسیون 1982 مونته گوبی، اصل بر استفاده صلحآمیز از دریاها است و کشورها به منظور حفظ صلح و امنیت در دریاها دارای مسئولیت هستند. در قضیه اخیر کشتیهای بازرگانی نفتکش حامل محمولههایی برای ژاپن بودند که یکی از آنها دارای تابعیت نروژ و دیگری دارای تابعیت پاناما بوده است که البته خدمه آنها از ملیتهای مختلف بودهاند که با توجه به تابعیت و مالک محموله کشورهای ژاپن، پاناما و نروژ در این موضوع کشورهای درگیر و از حیث صلاحیت سیاسی و قضائی برای پیگیری مسئله صالح هستند. امنیت دریانوردی به موجب کنوانسیون 1982 مورد شناسایی قرار گرفته است و افراد، گروهها و دولتها نمیتوانند نسبت به کشتیهای تجاری حمله کنند و با جرمانگاری مواردی همچون دزدی دریایی عملا امنیت و صلح در مناطق دریایی مورد توجه جامعه بینالمللی بوده است. مطابق با مواد مختلف کنوانسیونهای 1958 و1982 حقوق دریاها، حمله به کشتیهای تجاری ممنوع است و هر نوع اقدام به کشتی غیرمتخاصم خلاف حقوق بینالملل و مغایر با تعهد کشور به استفاده صلحآمیز حسب ماده 88 کنوانسیون 1982 است. با توجه به توضیح مبانی حقوق لازم است به مواردی اشاره شود:
الف) اظهارات وزیر خارجه آمریکا و متحدانش به منظور متهمکردن ایران در شرایطی که نخستوزیر ژاپن در نودمین سال روابط ایران و ژاپن به تهران میآید و از طرف دیگر نیز ژاپن از خریداران عمده نفت ایران است، مغایر با اوضاع و احوال مسلم و واقعیتهای موجود است.
ب) افزایش حضور نیروهای آمریکایی در خلیجفارس دنبال یک توجیه است که وقایعی مشکوک از این قبیل صرفنظر از ساختگیبودن آنها میتواند زمینه را برای این توجیه از سوی آمریکا فراهم کند.
ج) مواضع سیاسی مقامات رسمی ایران از جمله پیشنهاد پیمان عدم تعرض به کشورهای خلیجفارس، محکومیت آشکار این حملات و اقدامات آنها در کمکرسانی به نفتکشهای آسیبدیده همه سلسله اقداماتی مطابق حقوق بینالملل و تکالیف دولت ساحلی حسب کنوانسیون 1982 نسبت به کمک به کشتی خارجی است و دلیلی محکم بر نقض ادعاهای مقامات آمریکایی است.
د) برای شناسایی مسئول حمله و طرح مسئولیت بینالمللی بیانیههای سیاسی و تنشهای منطقهای از طریق نهادهای حقوقی مستقل بینالمللی در چارچوب نظام ملل متحد باید اقدام شود زیرا این حملات در آبهای بینالمللی مغایر با صلح و امنیت بینالمللی است و امنیت دریانوردی بینالمللی را تهدید میکند که شناسایی مسئولان آن باید به صورت بیطرف، بدون مداخله قدرتها، در نظام ملل متحد و با مشارکت تخصصی جهانی باشد. از طریق شورای امنیت، تشکیل کمیسیون تحقیق به وسیله شورای امنیت یا دبیر کل، تعیین گزارشگر ویژه، طرح موضوع در کمیته دریایی سازمان بینالمللی دریانوردی راهکارهای مناسبی برای تحقیقات بینالمللی در اینباره است. به نظر میرسد اقدامات ایران مطابق با منشور ملل متحد و قواعد حقوق بینالملل دریاها بوده است و برای روشنشدن حقیقت با مشارکت تمامی طرفین درگیر در سیستم نهادهای تخصصی ملل متحد که به آن اشاره شد، نسبت به تعیین عوامل و مسئولان پرداخت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.