|

3 موج اصلاحات

سیدصادق حقیقت . استاد دانشگاه

اصلاح‌طلبی بین دو گفتمان محافظه‌گرایی (که قائل به حفظ وضع موجود است) و گفتمانی (که به شکل رادیکال می‌خواهد وضع موجود را تغییر دهد) قرار دارد. این گفتمان درصدد است ضمن حفظ شاکله اصلی حکمرانی، دست به اصلاحاتی (بنیادین) بزند. به نظر می‌رسد اصلاحات در ایران تاکنون با سه موج روبه‌رو بوده است؛ موج اول با انتخابات 76 آغاز شد و در واقع، پاسخی به وضعیت سیاسی موجود در آن زمان بود. در این موج، اصول دوازده‌گانه‌ای از سوی دولت اصلاحات ارائه شد و جمع بین سنت و تجدد (و اسلامیت و جمهوریت) نشان از آن داشت که راه نایینی در پذیرش مفاهیم متجددانه بر اساس سنت دینی، همچنان پیگیری می‌شود. به نظر می‌رسد گفتمان اصلاحات در این دوره را بتوان ذیل نواندیشی دینی (و نه روشنفکری دینی) تعریف کرد. نواندیشی دینی، برخلاف روشنفکری دینی، سکولار نیست و متون دینی و فقه سیاسی و اجتماعی را معتبر می‌داند. دال مرکزی گفتمان اصلاح‌طلبی در ایران، مردم‌سالاری یا اندیشه دموکراتیک است که البته در دو موج اول و دوم، با اندیشه دینی هم‌ساز بود و به همین دلیل، زیرمجموعه نواندیشی دینی ارزیابی می‌شود. در موج اول، ایران از نظر بین‌المللی در وضعیت خوبی قرار گرفت، روابط با کشورهای همسایه رو به بهبود گذاشت و مجمع عمومی سازمان ملل، سال 2001 (یعنی همان سالی که برج‌های دوقلو به دست القاعده نابود شد) را به پیشنهاد ایران «سال گفت‌وگوی تمدن‌ها» نامید. در این موج، اصلاحات بخشی از پوزیسیون بود.

ظرفیت دولت اصلاحات دو سال قبل از پایان دولت (یعنی در سال 82) به پایان رسیده بود؛ چراکه اصلاحات به دیواره‌های قانونی خود برخورد کرد. قاعده این است که قبل از آنکه عمر دولت‌ها سر آید، مشروعیتشان به‌سر می‌رسد. به بیان دیگر، اصلاحات از سوی رقیب خود (محافظه‌کاران که در ایران اصولگرایان نامیده می‌شوند) دور زده شد و به پیروزی دولت پوپولیست انجامید. بن‌بست اصلاحات نیز، هم به نبود مبانی نظری، راهبرد و برنامه بازمی‌گشت، هم به جذابیت قدرت و ثروت. ‌موج دوم اصلاحات از سال 84 آغاز شد و تا سال 97 ادامه داشت. در این دوران، ابتدا اصلاح‌طلبان از پوزیسیون و قدرت کنار رفتند و همین امر موجب محبوبیت تدریجی آنها شد. ایدئولوژی اصلاحات در این موج تغییر چندانی نکرد...

البته ابهاماتی که داشت، همچنان باقی ماندند. مشروعیت اصلاح‌طلبان در موج دوم، ابتدا ایجاد شد، سپس به اوج رسید و در نهایت افول پیدا کرد. اوج مشروعیت ایشان در این موج، «تکرار می‌کنم» بود که نتیجه انتخابات را یکسره کرد. ائتلاف اصلاح‌طلبان با بخشی از اصولگرایی (دولت یازدهم و دوازدهم)، هم موجب شد بخشی از افراد این طیف به قدرت بازگردند، هم زمینه افول آنها را رقم زد؛ یعنی علت قدرت‌گرفتن، زوال مشروعیت ایشان را نیز باعث شد. بدنه جامعه بعد از اعتراض‌های دی‌ماه 96، از اصولگرایی و اصلاح‌طلبی به یک اندازه عبور کرد. نظرسنجی‌های معتبر نشان می‌دهد از این زمان، محبوبیت اصلاح‌طلبان تا حدود 12 درصد افول کرد. در این موج، «سرمایه نمادین» رئیس اصلاحات که بنا بود به «سرمایه نهادین» تبدیل شود، روز‌به‌روز تحلیل رفت؛ پس می‌توان گفت موج دوم اصلاحات عملا در سال 97 به پایان کار خود رسید. نکته مهم این است که اگر آرای وازده از گفتمان اصلاح‌طلبی به سبد اصولگرایی واریز نشد، به خیل بی‌تفاوت‌ها افزود.بااین‌حال، گفتمان اصلاحات همچنان ادامه دارد. موج سوم اصلاحات از نوع جنبش‌های جدید اجتماعی است و ضرورتا سر ندارد. نکته دیگر اینکه ایدئولوژی مشخصی نیز بر این گفتمان مسلط نیست و چه‌بسا برخی یا بسیاری از نیروهای آن، گرایش سکولار پیدا کنند؛ بنابراین تنها بخش از موج سوم اصلاحات را می‌توان زیرمجموعه گفتمان نواندیشی دینی قلمداد کرد. سیاست داخلی و سیاست خارجی ایران در این زمان آبستن تحولات بی‌سابقه‌ای است؛ در حقیقت، آینده موج سوم به برایند مسائل داخلی و خارجی بستگی دارد و سناریوهای متفاوتی برای آن می‌توان تصور کرد.

اصلاح‌طلبی بین دو گفتمان محافظه‌گرایی (که قائل به حفظ وضع موجود است) و گفتمانی (که به شکل رادیکال می‌خواهد وضع موجود را تغییر دهد) قرار دارد. این گفتمان درصدد است ضمن حفظ شاکله اصلی حکمرانی، دست به اصلاحاتی (بنیادین) بزند. به نظر می‌رسد اصلاحات در ایران تاکنون با سه موج روبه‌رو بوده است؛ موج اول با انتخابات 76 آغاز شد و در واقع، پاسخی به وضعیت سیاسی موجود در آن زمان بود. در این موج، اصول دوازده‌گانه‌ای از سوی دولت اصلاحات ارائه شد و جمع بین سنت و تجدد (و اسلامیت و جمهوریت) نشان از آن داشت که راه نایینی در پذیرش مفاهیم متجددانه بر اساس سنت دینی، همچنان پیگیری می‌شود. به نظر می‌رسد گفتمان اصلاحات در این دوره را بتوان ذیل نواندیشی دینی (و نه روشنفکری دینی) تعریف کرد. نواندیشی دینی، برخلاف روشنفکری دینی، سکولار نیست و متون دینی و فقه سیاسی و اجتماعی را معتبر می‌داند. دال مرکزی گفتمان اصلاح‌طلبی در ایران، مردم‌سالاری یا اندیشه دموکراتیک است که البته در دو موج اول و دوم، با اندیشه دینی هم‌ساز بود و به همین دلیل، زیرمجموعه نواندیشی دینی ارزیابی می‌شود. در موج اول، ایران از نظر بین‌المللی در وضعیت خوبی قرار گرفت، روابط با کشورهای همسایه رو به بهبود گذاشت و مجمع عمومی سازمان ملل، سال 2001 (یعنی همان سالی که برج‌های دوقلو به دست القاعده نابود شد) را به پیشنهاد ایران «سال گفت‌وگوی تمدن‌ها» نامید. در این موج، اصلاحات بخشی از پوزیسیون بود.

ظرفیت دولت اصلاحات دو سال قبل از پایان دولت (یعنی در سال 82) به پایان رسیده بود؛ چراکه اصلاحات به دیواره‌های قانونی خود برخورد کرد. قاعده این است که قبل از آنکه عمر دولت‌ها سر آید، مشروعیتشان به‌سر می‌رسد. به بیان دیگر، اصلاحات از سوی رقیب خود (محافظه‌کاران که در ایران اصولگرایان نامیده می‌شوند) دور زده شد و به پیروزی دولت پوپولیست انجامید. بن‌بست اصلاحات نیز، هم به نبود مبانی نظری، راهبرد و برنامه بازمی‌گشت، هم به جذابیت قدرت و ثروت. ‌موج دوم اصلاحات از سال 84 آغاز شد و تا سال 97 ادامه داشت. در این دوران، ابتدا اصلاح‌طلبان از پوزیسیون و قدرت کنار رفتند و همین امر موجب محبوبیت تدریجی آنها شد. ایدئولوژی اصلاحات در این موج تغییر چندانی نکرد...

البته ابهاماتی که داشت، همچنان باقی ماندند. مشروعیت اصلاح‌طلبان در موج دوم، ابتدا ایجاد شد، سپس به اوج رسید و در نهایت افول پیدا کرد. اوج مشروعیت ایشان در این موج، «تکرار می‌کنم» بود که نتیجه انتخابات را یکسره کرد. ائتلاف اصلاح‌طلبان با بخشی از اصولگرایی (دولت یازدهم و دوازدهم)، هم موجب شد بخشی از افراد این طیف به قدرت بازگردند، هم زمینه افول آنها را رقم زد؛ یعنی علت قدرت‌گرفتن، زوال مشروعیت ایشان را نیز باعث شد. بدنه جامعه بعد از اعتراض‌های دی‌ماه 96، از اصولگرایی و اصلاح‌طلبی به یک اندازه عبور کرد. نظرسنجی‌های معتبر نشان می‌دهد از این زمان، محبوبیت اصلاح‌طلبان تا حدود 12 درصد افول کرد. در این موج، «سرمایه نمادین» رئیس اصلاحات که بنا بود به «سرمایه نهادین» تبدیل شود، روز‌به‌روز تحلیل رفت؛ پس می‌توان گفت موج دوم اصلاحات عملا در سال 97 به پایان کار خود رسید. نکته مهم این است که اگر آرای وازده از گفتمان اصلاح‌طلبی به سبد اصولگرایی واریز نشد، به خیل بی‌تفاوت‌ها افزود.بااین‌حال، گفتمان اصلاحات همچنان ادامه دارد. موج سوم اصلاحات از نوع جنبش‌های جدید اجتماعی است و ضرورتا سر ندارد. نکته دیگر اینکه ایدئولوژی مشخصی نیز بر این گفتمان مسلط نیست و چه‌بسا برخی یا بسیاری از نیروهای آن، گرایش سکولار پیدا کنند؛ بنابراین تنها بخش از موج سوم اصلاحات را می‌توان زیرمجموعه گفتمان نواندیشی دینی قلمداد کرد. سیاست داخلی و سیاست خارجی ایران در این زمان آبستن تحولات بی‌سابقه‌ای است؛ در حقیقت، آینده موج سوم به برایند مسائل داخلی و خارجی بستگی دارد و سناریوهای متفاوتی برای آن می‌توان تصور کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.