فرصت میانجیگری ژاپن
در برابر این مدل، ایرانیان بر پایه توافق و قرارداد هم بسیار راحت عمل کردهاند. نمونه این کار در مسابقات ورزشی -از کشتی و وزنهبرداری گرفته تا مسابقات المپیک- الگوی عمل ایرانیان است. ژاپنیها هم در مسابقات ورزش رزمی خود از روش مورد توافق پیروی میکنند. در کُشتی سنتی ژاپنی موسوم به «سومو» آنجا که یکی از دو مبارز رقیب خود را با زور و تکنیک زمین زده یا از تشک به بیرون براند، برنده است. در ورزش رزمی «کِندو»، داوران مبارزه سریع شمشیرزنی را زیر نظر دارند و برنده را براساس قضاوت خود تعیین میکنند. آنکه مسابقه را میبازد، حتی یک کلمه هم اعتراض و شلوغبازی نمیکند. در فرهنگ رزمی ژاپن، برد یا باخت مایه غرور یا بیآبرویی نیست؛ بلکه فرصتی است برای آموختن و اصلاح و بهبود و پیشرفت؛ کاری که هیروهیتو در جنگ جهانی دوم برای حفظ ژاپن در برابر روزولت انجام داد؛ بدون اینکه از کار برکنار شود که نتیجهاش 70 سال بعد برای همه آشکار است.اکنون با سفر نخستوزیر ژاپن به ایران، موضوع کنش و واکنش ایران در برابر آمریکا برای هزارمین بار مطرح شده است. از یک سو آمریکا با اعمال بالاترین فشار اقتصادی به ایران نهفقط اقتصاد ایران را تحت تأثیر قرار داده است؛ بلکه با مثبت و مؤثرخواندن نتایج این فشار اظهار علاقه میکند که کار به جنگ کشیده نشود و ایران پیام آمریکا را بپذیرد. ایران متقابلا میگوید: آقای ترامپ تو نمیتوانی جلوی نفسکشیدن من را بگیری و به من تحمیل کنی که یا حرفت را بپذیرم یا خفه شوم. آمریکا این روش را مذاکره بدون قید و شرط مینامد؛ اما خود این رفتار متکی به قید و شرط است.از سوی دیگر، بسیاری از تصمیمات رسمی ایران از مسیر نهادهای منتخب مردم میگذرد. در نهادهایی مانند مجلس شورای اسلامی و حتی در نهاد تشخیص مصلحت نظام، در یک دامنه از موافقت تا مخالفت گسترده است. در این گستره سهم موافقان و مخالفان حدود 50 درصد است؛ کمااینکه در رأیگیری برای انتخاب یا جایگزینی اعضای نهادهای کشوری حتی یک رأی میتواند نتیجه انتخاب را در میان گروههای موسوم به اصلاحطلب و اصولگرا جابهجا کند. این پدیده را در انتخاب اعضای خبرگان دیدهایم. نشریات هر گروه هم ضمن حمایت از نظریات طرفداران خود، طرف مقابل را به شدیدترین عبارات مورد حمله قرار میدهند. در غرب که فرهنگ سیاسی متفاوت از شرق است، نشریات هر گروه از عقاید و آرای خود به بهترین وجه دفاع میکنند و کسی آنها را خائن و دستنشانده نمیخواند. در ایالات متحده در برابر روزنامههای معروف نیویورکتایمز و واشنگتنپست و لسآنجلستایمز، روزنامههای گروه محافظهکار مانند واشنگتنتایمز نظرات صددرصد مخالف خود را منتشر میکنند. ایران و برخی از کشورهای دیگر خاورمیانه مانند ترکیه و سوریه هم مدل انتخاباتی خود را از غرب اقتباس کردهاند؛ اما موارد زیادی هست که شاید صورت ظاهر و باطن با هم نخواند. بههرصورت، تصمیمگیری در یک نظام مردمی راهکار خود را دارد. عاقبتاندیشی با تخیل و رؤیا فرق دارد.چرا ژاپن را برای مذاکره یا میانجیگری با ایران برگزیدهاند؟ به گمان نگارنده چند عامل در این تصمیم نقش ایفا کردهاند. نخست اینکه شینزو آبه دارای بالاترین شخصیت سیاسی در میان واسطههای دیگری است که تاکنون در این زمینه ورود کردهاند. وزن آبه در مقایسه با سلطان فلان کشور خلیج فارس یا حتی نماینده آلمان از زمین تا آسمان تفاوت دارد. دوم اینکه ژاپن پیش از جنگ جهانی دوم خود یک چالشگر در صحنه بینالمللی بوده و حریفان خود را خوب میشناسد. ترامپ در همین یک ماه اخیر با بسیاری از سران کشورهای قدرتمند بهویژه کشورهای برجسته اروپا ملاقات و شاید درباره ایران با آنها مذاکره کرده است. ایران هم تاکنون زیر بار هیچ مذاکرهای با میانجیهای پیشین نرفته است. ایران یکی از قویترین کشورهای آسیای جنوب غربی است و باید کشوری که برای میانجیگری برگزیده میشود، بسیار توانمند و صاحبنفوذ باشد. چین و روسیه قویترند؛ اما روشن است که ضمن رعایت ظاهر امر، زیر بار آمریکا نمیروند. ژاپن حتی در دستهبندیهای مربوط به برجام و زدوبندهای اروپاییها در زمینه بازرگانی نیز دخالت چندانی ندارد. اعتبار ژاپن، بیطرفی آن کشور و تجربهاش در درگیری با آمریکا جنبههای مثبت در نقش بالقوه شینزو آبه برای میانجیگری است که باید نهایت استفاده را از آن برد.
در برابر این مدل، ایرانیان بر پایه توافق و قرارداد هم بسیار راحت عمل کردهاند. نمونه این کار در مسابقات ورزشی -از کشتی و وزنهبرداری گرفته تا مسابقات المپیک- الگوی عمل ایرانیان است. ژاپنیها هم در مسابقات ورزش رزمی خود از روش مورد توافق پیروی میکنند. در کُشتی سنتی ژاپنی موسوم به «سومو» آنجا که یکی از دو مبارز رقیب خود را با زور و تکنیک زمین زده یا از تشک به بیرون براند، برنده است. در ورزش رزمی «کِندو»، داوران مبارزه سریع شمشیرزنی را زیر نظر دارند و برنده را براساس قضاوت خود تعیین میکنند. آنکه مسابقه را میبازد، حتی یک کلمه هم اعتراض و شلوغبازی نمیکند. در فرهنگ رزمی ژاپن، برد یا باخت مایه غرور یا بیآبرویی نیست؛ بلکه فرصتی است برای آموختن و اصلاح و بهبود و پیشرفت؛ کاری که هیروهیتو در جنگ جهانی دوم برای حفظ ژاپن در برابر روزولت انجام داد؛ بدون اینکه از کار برکنار شود که نتیجهاش 70 سال بعد برای همه آشکار است.اکنون با سفر نخستوزیر ژاپن به ایران، موضوع کنش و واکنش ایران در برابر آمریکا برای هزارمین بار مطرح شده است. از یک سو آمریکا با اعمال بالاترین فشار اقتصادی به ایران نهفقط اقتصاد ایران را تحت تأثیر قرار داده است؛ بلکه با مثبت و مؤثرخواندن نتایج این فشار اظهار علاقه میکند که کار به جنگ کشیده نشود و ایران پیام آمریکا را بپذیرد. ایران متقابلا میگوید: آقای ترامپ تو نمیتوانی جلوی نفسکشیدن من را بگیری و به من تحمیل کنی که یا حرفت را بپذیرم یا خفه شوم. آمریکا این روش را مذاکره بدون قید و شرط مینامد؛ اما خود این رفتار متکی به قید و شرط است.از سوی دیگر، بسیاری از تصمیمات رسمی ایران از مسیر نهادهای منتخب مردم میگذرد. در نهادهایی مانند مجلس شورای اسلامی و حتی در نهاد تشخیص مصلحت نظام، در یک دامنه از موافقت تا مخالفت گسترده است. در این گستره سهم موافقان و مخالفان حدود 50 درصد است؛ کمااینکه در رأیگیری برای انتخاب یا جایگزینی اعضای نهادهای کشوری حتی یک رأی میتواند نتیجه انتخاب را در میان گروههای موسوم به اصلاحطلب و اصولگرا جابهجا کند. این پدیده را در انتخاب اعضای خبرگان دیدهایم. نشریات هر گروه هم ضمن حمایت از نظریات طرفداران خود، طرف مقابل را به شدیدترین عبارات مورد حمله قرار میدهند. در غرب که فرهنگ سیاسی متفاوت از شرق است، نشریات هر گروه از عقاید و آرای خود به بهترین وجه دفاع میکنند و کسی آنها را خائن و دستنشانده نمیخواند. در ایالات متحده در برابر روزنامههای معروف نیویورکتایمز و واشنگتنپست و لسآنجلستایمز، روزنامههای گروه محافظهکار مانند واشنگتنتایمز نظرات صددرصد مخالف خود را منتشر میکنند. ایران و برخی از کشورهای دیگر خاورمیانه مانند ترکیه و سوریه هم مدل انتخاباتی خود را از غرب اقتباس کردهاند؛ اما موارد زیادی هست که شاید صورت ظاهر و باطن با هم نخواند. بههرصورت، تصمیمگیری در یک نظام مردمی راهکار خود را دارد. عاقبتاندیشی با تخیل و رؤیا فرق دارد.چرا ژاپن را برای مذاکره یا میانجیگری با ایران برگزیدهاند؟ به گمان نگارنده چند عامل در این تصمیم نقش ایفا کردهاند. نخست اینکه شینزو آبه دارای بالاترین شخصیت سیاسی در میان واسطههای دیگری است که تاکنون در این زمینه ورود کردهاند. وزن آبه در مقایسه با سلطان فلان کشور خلیج فارس یا حتی نماینده آلمان از زمین تا آسمان تفاوت دارد. دوم اینکه ژاپن پیش از جنگ جهانی دوم خود یک چالشگر در صحنه بینالمللی بوده و حریفان خود را خوب میشناسد. ترامپ در همین یک ماه اخیر با بسیاری از سران کشورهای قدرتمند بهویژه کشورهای برجسته اروپا ملاقات و شاید درباره ایران با آنها مذاکره کرده است. ایران هم تاکنون زیر بار هیچ مذاکرهای با میانجیهای پیشین نرفته است. ایران یکی از قویترین کشورهای آسیای جنوب غربی است و باید کشوری که برای میانجیگری برگزیده میشود، بسیار توانمند و صاحبنفوذ باشد. چین و روسیه قویترند؛ اما روشن است که ضمن رعایت ظاهر امر، زیر بار آمریکا نمیروند. ژاپن حتی در دستهبندیهای مربوط به برجام و زدوبندهای اروپاییها در زمینه بازرگانی نیز دخالت چندانی ندارد. اعتبار ژاپن، بیطرفی آن کشور و تجربهاش در درگیری با آمریکا جنبههای مثبت در نقش بالقوه شینزو آبه برای میانجیگری است که باید نهایت استفاده را از آن برد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.