فرصت میانجیگری ژاپن
احمد عظیمیبلوریان- استاد پیشین مریلند
آمدن نخستوزیر ژاپن به ایران برای میانجیگری در حل بحران میان ایران و ایالات متحده آمریکا موضوع روز است. در ایران هم مانند بیشتر کشورهای جهان، دو گروه عمده نقش اصلی را در سیاست کشور و روابط خارجی دارند که برداشتها و عقایدشان درباره اداره کشور تفاوتهای جدی دارد؛ حالتی که به سادهترین شکل میان دو حزب دموکرات و جمهوریخواه آمریکا هم دیده میشود. اصلاحطلبان که مدافع دولت دکتر روحانی هستند، فعالیتهای دیپلماتیک ژاپن را با دید مثبت نگاه میکنند؛ اگرچه در جزئیات امر شاید اختلاف نظر داخلی میان خود داشته باشند. محافظهکاران که با «برجام» هم مخالفاند، نهفقط با این نوع میانجیگری ژاپن مخالفاند؛ بلکه از اقدام مشابه وزیر خارجه آلمان و نمایندگان کشورهای دیگر مانند عمان و سوئیس نیز ناراضی هستند. رفتار و برخورد ایالات متحده نیز مزید بر علت است. یک روز وزیر خارجه دولت دستراستی ترامپ ۱۲ شرط برای مذاکره با ایران مطرح میکند، روز دیگر میگوید ما هیچ شرطی نداریم؛ بلکه میخواهیم مسئله را با آرامش کامل حل کنیم. همزمان، ترامپ میگوید فشارهایی که به ایران وارد کردهایم، زمینه حل مسالمتآمیز میان دو کشور را فراهم آورده و من آماده هستم بدون قید و شرط با ایرانیها مذاکره کنم. اکنون بپردازیم به رابطه آمریکا و ژاپن و همسانی نحوه عمل آمریکا در پایان جنگ جهانی دوم که منجر به تسلیمشدن ژاپن شد. شاید این توضیحات درباره مذاکرهکردن یا نکردن به آمریکا کمک کند.ژاپن در جنگ جهانی دوم با آلمان نازی همپیمان بود و در منطقه شرق آسیا هم دست به تجاوزات متعدد ازجمله برای تسخیر کُره و فیلیپین و کشورهای دیگر زده بود. پیش از ورود ایالات متحده به جنگ، ژاپن از پشت (غرب ایالات متحده) به آمریکا حمله کرد و بندر پرل هاربر را بمباران کرد و بعدها با حملات هوایی «کامیکازه» به ناوگان جنگی و تجاری آمریکا در اقیانوس آرام خسارت زیادی وارد کرد. در آن زمان، ژاپن عضوی از قوای موسوم به محور و شریک آلمان نازی و ایتالیای موسولینی بود. اصحاب این قوا خود را قدرت برتر جهان میپنداشتند و هرگز تصور نمیکردند که متفقین در اروپا پیروز شده و با بمباران ناکازاکی و هیروشیما قوای «محور» را به کلی نابود کنند. حدود 200 هزار نفر بر اثر حملات آمریکا به ژاپن در آنِ واحد کشته شدند و صدها هزار نفر زخمی و مسمومشده از تشعشعات اتمی دو بمب اتمی بهتدریج جان باختند. تسلیم شدن ژاپن انتخاب گریزناپذیر امپراتور هیروهیتو برای حفظ بقای ژاپن بود. ژاپن در آن زمان کشوری مهاجم و صنعتی بود. در زمان جنگ بیشتر زیرساختار صنعتی ژاپن از میان رفت؛ در حدی که مردم خاورمیانه و ایران اجناس ژاپنی پس از جنگ را «بنجل» میخواندند.ژاپن با پذیرش سریع شکست در جنگ، حکومت سلطنتی خود را به رهبری هیروهیتو؛ اما زیر چشم آمریکا و مدیریت هفتساله ژنرال مکآرتور سرپا نگه داشت. امروز ژاپن به صورت یکی از قدرتمندترین و پیشرفتهترین کشورهای صنعتی جهان درآمده است. با وجود داشتن حدود یکدهم جمعیت چین، توان صنعتی ژاپن تا سال ۲۰۱۱ بالاتر از چین قرار داشت و اکنون پس از چین و آمریکا در رده سوم صنعتی جهان قرار دارد.ایالات متحده آمریکا هم پیش از جنگ جهانی دوم و هم پس از آن میزبان مهاجران ژاپنی بوده است؛ اگرچه امروزه میزان مهاجرت ژاپنیها به آمریکا در مقایسه با دیگر کشورهای آسیایی بسیار کم است؛ اما تأثیر ژاپن را میتوان در طیف گستردهای از فعالیتهای اقتصادی، صنعتی، فناوری، ورزشی و حتی خوراکی آمریکا مشاهده کرد. تعداد افرادی که یا از ژاپن به آمریکا مهاجرت کردهاند یا فرزندان آنها که خود را آمریکایی-ژاپنیتبار میدانند، اکنون حدود یکمیلیونو 400 هزار نفر است. بیشتر جمعیت ژاپنیتبار در آمریکا در ایالات غربی آمریکا زندگی میکنند. ژاپنیها هم در کشور خود و هم در ایالات متحده آمریکا از پیشرفتهترین، باسوادترین، بافرهنگترین و موفقترین مردم روزگارند.جهان در یک دوره حساس تاریخی به سر میبرد و مسئولان کشورها، حتی کشورهای عضو ناتو، باید چشم و گوش خود را باز کنند. درعینحال نیروهای ناتو هم در پایگاههای خاورمیانه جا خوش کردهاند. این فصل مشترک علایق امپراتوریهای بازرگانی آمریکا و اروپا است. روسیه و چین هم کلا در راستای همین سیاست حرکت میکنند؛ اما توان و روش و زمانبندی و فرهنگ آنها با غرب تفاوت دارد.روحیه سیاسی و مبارزاتی ایرانیان با وجود تفاوتهایی، دارای شباهت بسیار با ژاپنیهاست. رستم خودمان فرزند خود سهراب را اشتباهی کشت. رستم فکر میکرد که دارد با دشمن مبارزه میکند. بسیاری از افراد تأثیرگذار در تاریخ ایران «تا جان در بدن داشتهاند»، جنگیدند و از باورهای خود عدول نکردند. حتی امروز هم در جایی مانند شوراها که کارکرد آن بر پایه مردمسالاری است، گاهی تعصب عدهای جای تصمیم جمعی را میگیرد. نحوه عمل نخستین شورای شهر تهران نمونه روشنی از این رفتار بود.
در برابر این مدل، ایرانیان بر پایه توافق و قرارداد هم بسیار راحت عمل کردهاند. نمونه این کار در مسابقات ورزشی -از کشتی و وزنهبرداری گرفته تا مسابقات المپیک- الگوی عمل ایرانیان است. ژاپنیها هم در مسابقات ورزش رزمی خود از روش مورد توافق پیروی میکنند. در کُشتی سنتی ژاپنی موسوم به «سومو» آنجا که یکی از دو مبارز رقیب خود را با زور و تکنیک زمین زده یا از تشک به بیرون براند، برنده است. در ورزش رزمی «کِندو»، داوران مبارزه سریع شمشیرزنی را زیر نظر دارند و برنده را براساس قضاوت خود تعیین میکنند. آنکه مسابقه را میبازد، حتی یک کلمه هم اعتراض و شلوغبازی نمیکند. در فرهنگ رزمی ژاپن، برد یا باخت مایه غرور یا بیآبرویی نیست؛ بلکه فرصتی است برای آموختن و اصلاح و بهبود و پیشرفت؛ کاری که هیروهیتو در جنگ جهانی دوم برای حفظ ژاپن در برابر روزولت انجام داد؛ بدون اینکه از کار برکنار شود که نتیجهاش 70 سال بعد برای همه آشکار است.اکنون با سفر نخستوزیر ژاپن به ایران، موضوع کنش و واکنش ایران در برابر آمریکا برای هزارمین بار مطرح شده است. از یک سو آمریکا با اعمال بالاترین فشار اقتصادی به ایران نهفقط اقتصاد ایران را تحت تأثیر قرار داده است؛ بلکه با مثبت و مؤثرخواندن نتایج این فشار اظهار علاقه میکند که کار به جنگ کشیده نشود و ایران پیام آمریکا را بپذیرد. ایران متقابلا میگوید: آقای ترامپ تو نمیتوانی جلوی نفسکشیدن من را بگیری و به من تحمیل کنی که یا حرفت را بپذیرم یا خفه شوم. آمریکا این روش را مذاکره بدون قید و شرط مینامد؛ اما خود این رفتار متکی به قید و شرط است.از سوی دیگر، بسیاری از تصمیمات رسمی ایران از مسیر نهادهای منتخب مردم میگذرد. در نهادهایی مانند مجلس شورای اسلامی و حتی در نهاد تشخیص مصلحت نظام، در یک دامنه از موافقت تا مخالفت گسترده است. در این گستره سهم موافقان و مخالفان حدود 50 درصد است؛ کمااینکه در رأیگیری برای انتخاب یا جایگزینی اعضای نهادهای کشوری حتی یک رأی میتواند نتیجه انتخاب را در میان گروههای موسوم به اصلاحطلب و اصولگرا جابهجا کند. این پدیده را در انتخاب اعضای خبرگان دیدهایم. نشریات هر گروه هم ضمن حمایت از نظریات طرفداران خود، طرف مقابل را به شدیدترین عبارات مورد حمله قرار میدهند. در غرب که فرهنگ سیاسی متفاوت از شرق است، نشریات هر گروه از عقاید و آرای خود به بهترین وجه دفاع میکنند و کسی آنها را خائن و دستنشانده نمیخواند. در ایالات متحده در برابر روزنامههای معروف نیویورکتایمز و واشنگتنپست و لسآنجلستایمز، روزنامههای گروه محافظهکار مانند واشنگتنتایمز نظرات صددرصد مخالف خود را منتشر میکنند. ایران و برخی از کشورهای دیگر خاورمیانه مانند ترکیه و سوریه هم مدل انتخاباتی خود را از غرب اقتباس کردهاند؛ اما موارد زیادی هست که شاید صورت ظاهر و باطن با هم نخواند. بههرصورت، تصمیمگیری در یک نظام مردمی راهکار خود را دارد. عاقبتاندیشی با تخیل و رؤیا فرق دارد.چرا ژاپن را برای مذاکره یا میانجیگری با ایران برگزیدهاند؟ به گمان نگارنده چند عامل در این تصمیم نقش ایفا کردهاند. نخست اینکه شینزو آبه دارای بالاترین شخصیت سیاسی در میان واسطههای دیگری است که تاکنون در این زمینه ورود کردهاند. وزن آبه در مقایسه با سلطان فلان کشور خلیج فارس یا حتی نماینده آلمان از زمین تا آسمان تفاوت دارد. دوم اینکه ژاپن پیش از جنگ جهانی دوم خود یک چالشگر در صحنه بینالمللی بوده و حریفان خود را خوب میشناسد. ترامپ در همین یک ماه اخیر با بسیاری از سران کشورهای قدرتمند بهویژه کشورهای برجسته اروپا ملاقات و شاید درباره ایران با آنها مذاکره کرده است. ایران هم تاکنون زیر بار هیچ مذاکرهای با میانجیهای پیشین نرفته است. ایران یکی از قویترین کشورهای آسیای جنوب غربی است و باید کشوری که برای میانجیگری برگزیده میشود، بسیار توانمند و صاحبنفوذ باشد. چین و روسیه قویترند؛ اما روشن است که ضمن رعایت ظاهر امر، زیر بار آمریکا نمیروند. ژاپن حتی در دستهبندیهای مربوط به برجام و زدوبندهای اروپاییها در زمینه بازرگانی نیز دخالت چندانی ندارد. اعتبار ژاپن، بیطرفی آن کشور و تجربهاش در درگیری با آمریکا جنبههای مثبت در نقش بالقوه شینزو آبه برای میانجیگری است که باید نهایت استفاده را از آن برد.
آمدن نخستوزیر ژاپن به ایران برای میانجیگری در حل بحران میان ایران و ایالات متحده آمریکا موضوع روز است. در ایران هم مانند بیشتر کشورهای جهان، دو گروه عمده نقش اصلی را در سیاست کشور و روابط خارجی دارند که برداشتها و عقایدشان درباره اداره کشور تفاوتهای جدی دارد؛ حالتی که به سادهترین شکل میان دو حزب دموکرات و جمهوریخواه آمریکا هم دیده میشود. اصلاحطلبان که مدافع دولت دکتر روحانی هستند، فعالیتهای دیپلماتیک ژاپن را با دید مثبت نگاه میکنند؛ اگرچه در جزئیات امر شاید اختلاف نظر داخلی میان خود داشته باشند. محافظهکاران که با «برجام» هم مخالفاند، نهفقط با این نوع میانجیگری ژاپن مخالفاند؛ بلکه از اقدام مشابه وزیر خارجه آلمان و نمایندگان کشورهای دیگر مانند عمان و سوئیس نیز ناراضی هستند. رفتار و برخورد ایالات متحده نیز مزید بر علت است. یک روز وزیر خارجه دولت دستراستی ترامپ ۱۲ شرط برای مذاکره با ایران مطرح میکند، روز دیگر میگوید ما هیچ شرطی نداریم؛ بلکه میخواهیم مسئله را با آرامش کامل حل کنیم. همزمان، ترامپ میگوید فشارهایی که به ایران وارد کردهایم، زمینه حل مسالمتآمیز میان دو کشور را فراهم آورده و من آماده هستم بدون قید و شرط با ایرانیها مذاکره کنم. اکنون بپردازیم به رابطه آمریکا و ژاپن و همسانی نحوه عمل آمریکا در پایان جنگ جهانی دوم که منجر به تسلیمشدن ژاپن شد. شاید این توضیحات درباره مذاکرهکردن یا نکردن به آمریکا کمک کند.ژاپن در جنگ جهانی دوم با آلمان نازی همپیمان بود و در منطقه شرق آسیا هم دست به تجاوزات متعدد ازجمله برای تسخیر کُره و فیلیپین و کشورهای دیگر زده بود. پیش از ورود ایالات متحده به جنگ، ژاپن از پشت (غرب ایالات متحده) به آمریکا حمله کرد و بندر پرل هاربر را بمباران کرد و بعدها با حملات هوایی «کامیکازه» به ناوگان جنگی و تجاری آمریکا در اقیانوس آرام خسارت زیادی وارد کرد. در آن زمان، ژاپن عضوی از قوای موسوم به محور و شریک آلمان نازی و ایتالیای موسولینی بود. اصحاب این قوا خود را قدرت برتر جهان میپنداشتند و هرگز تصور نمیکردند که متفقین در اروپا پیروز شده و با بمباران ناکازاکی و هیروشیما قوای «محور» را به کلی نابود کنند. حدود 200 هزار نفر بر اثر حملات آمریکا به ژاپن در آنِ واحد کشته شدند و صدها هزار نفر زخمی و مسمومشده از تشعشعات اتمی دو بمب اتمی بهتدریج جان باختند. تسلیم شدن ژاپن انتخاب گریزناپذیر امپراتور هیروهیتو برای حفظ بقای ژاپن بود. ژاپن در آن زمان کشوری مهاجم و صنعتی بود. در زمان جنگ بیشتر زیرساختار صنعتی ژاپن از میان رفت؛ در حدی که مردم خاورمیانه و ایران اجناس ژاپنی پس از جنگ را «بنجل» میخواندند.ژاپن با پذیرش سریع شکست در جنگ، حکومت سلطنتی خود را به رهبری هیروهیتو؛ اما زیر چشم آمریکا و مدیریت هفتساله ژنرال مکآرتور سرپا نگه داشت. امروز ژاپن به صورت یکی از قدرتمندترین و پیشرفتهترین کشورهای صنعتی جهان درآمده است. با وجود داشتن حدود یکدهم جمعیت چین، توان صنعتی ژاپن تا سال ۲۰۱۱ بالاتر از چین قرار داشت و اکنون پس از چین و آمریکا در رده سوم صنعتی جهان قرار دارد.ایالات متحده آمریکا هم پیش از جنگ جهانی دوم و هم پس از آن میزبان مهاجران ژاپنی بوده است؛ اگرچه امروزه میزان مهاجرت ژاپنیها به آمریکا در مقایسه با دیگر کشورهای آسیایی بسیار کم است؛ اما تأثیر ژاپن را میتوان در طیف گستردهای از فعالیتهای اقتصادی، صنعتی، فناوری، ورزشی و حتی خوراکی آمریکا مشاهده کرد. تعداد افرادی که یا از ژاپن به آمریکا مهاجرت کردهاند یا فرزندان آنها که خود را آمریکایی-ژاپنیتبار میدانند، اکنون حدود یکمیلیونو 400 هزار نفر است. بیشتر جمعیت ژاپنیتبار در آمریکا در ایالات غربی آمریکا زندگی میکنند. ژاپنیها هم در کشور خود و هم در ایالات متحده آمریکا از پیشرفتهترین، باسوادترین، بافرهنگترین و موفقترین مردم روزگارند.جهان در یک دوره حساس تاریخی به سر میبرد و مسئولان کشورها، حتی کشورهای عضو ناتو، باید چشم و گوش خود را باز کنند. درعینحال نیروهای ناتو هم در پایگاههای خاورمیانه جا خوش کردهاند. این فصل مشترک علایق امپراتوریهای بازرگانی آمریکا و اروپا است. روسیه و چین هم کلا در راستای همین سیاست حرکت میکنند؛ اما توان و روش و زمانبندی و فرهنگ آنها با غرب تفاوت دارد.روحیه سیاسی و مبارزاتی ایرانیان با وجود تفاوتهایی، دارای شباهت بسیار با ژاپنیهاست. رستم خودمان فرزند خود سهراب را اشتباهی کشت. رستم فکر میکرد که دارد با دشمن مبارزه میکند. بسیاری از افراد تأثیرگذار در تاریخ ایران «تا جان در بدن داشتهاند»، جنگیدند و از باورهای خود عدول نکردند. حتی امروز هم در جایی مانند شوراها که کارکرد آن بر پایه مردمسالاری است، گاهی تعصب عدهای جای تصمیم جمعی را میگیرد. نحوه عمل نخستین شورای شهر تهران نمونه روشنی از این رفتار بود.
در برابر این مدل، ایرانیان بر پایه توافق و قرارداد هم بسیار راحت عمل کردهاند. نمونه این کار در مسابقات ورزشی -از کشتی و وزنهبرداری گرفته تا مسابقات المپیک- الگوی عمل ایرانیان است. ژاپنیها هم در مسابقات ورزش رزمی خود از روش مورد توافق پیروی میکنند. در کُشتی سنتی ژاپنی موسوم به «سومو» آنجا که یکی از دو مبارز رقیب خود را با زور و تکنیک زمین زده یا از تشک به بیرون براند، برنده است. در ورزش رزمی «کِندو»، داوران مبارزه سریع شمشیرزنی را زیر نظر دارند و برنده را براساس قضاوت خود تعیین میکنند. آنکه مسابقه را میبازد، حتی یک کلمه هم اعتراض و شلوغبازی نمیکند. در فرهنگ رزمی ژاپن، برد یا باخت مایه غرور یا بیآبرویی نیست؛ بلکه فرصتی است برای آموختن و اصلاح و بهبود و پیشرفت؛ کاری که هیروهیتو در جنگ جهانی دوم برای حفظ ژاپن در برابر روزولت انجام داد؛ بدون اینکه از کار برکنار شود که نتیجهاش 70 سال بعد برای همه آشکار است.اکنون با سفر نخستوزیر ژاپن به ایران، موضوع کنش و واکنش ایران در برابر آمریکا برای هزارمین بار مطرح شده است. از یک سو آمریکا با اعمال بالاترین فشار اقتصادی به ایران نهفقط اقتصاد ایران را تحت تأثیر قرار داده است؛ بلکه با مثبت و مؤثرخواندن نتایج این فشار اظهار علاقه میکند که کار به جنگ کشیده نشود و ایران پیام آمریکا را بپذیرد. ایران متقابلا میگوید: آقای ترامپ تو نمیتوانی جلوی نفسکشیدن من را بگیری و به من تحمیل کنی که یا حرفت را بپذیرم یا خفه شوم. آمریکا این روش را مذاکره بدون قید و شرط مینامد؛ اما خود این رفتار متکی به قید و شرط است.از سوی دیگر، بسیاری از تصمیمات رسمی ایران از مسیر نهادهای منتخب مردم میگذرد. در نهادهایی مانند مجلس شورای اسلامی و حتی در نهاد تشخیص مصلحت نظام، در یک دامنه از موافقت تا مخالفت گسترده است. در این گستره سهم موافقان و مخالفان حدود 50 درصد است؛ کمااینکه در رأیگیری برای انتخاب یا جایگزینی اعضای نهادهای کشوری حتی یک رأی میتواند نتیجه انتخاب را در میان گروههای موسوم به اصلاحطلب و اصولگرا جابهجا کند. این پدیده را در انتخاب اعضای خبرگان دیدهایم. نشریات هر گروه هم ضمن حمایت از نظریات طرفداران خود، طرف مقابل را به شدیدترین عبارات مورد حمله قرار میدهند. در غرب که فرهنگ سیاسی متفاوت از شرق است، نشریات هر گروه از عقاید و آرای خود به بهترین وجه دفاع میکنند و کسی آنها را خائن و دستنشانده نمیخواند. در ایالات متحده در برابر روزنامههای معروف نیویورکتایمز و واشنگتنپست و لسآنجلستایمز، روزنامههای گروه محافظهکار مانند واشنگتنتایمز نظرات صددرصد مخالف خود را منتشر میکنند. ایران و برخی از کشورهای دیگر خاورمیانه مانند ترکیه و سوریه هم مدل انتخاباتی خود را از غرب اقتباس کردهاند؛ اما موارد زیادی هست که شاید صورت ظاهر و باطن با هم نخواند. بههرصورت، تصمیمگیری در یک نظام مردمی راهکار خود را دارد. عاقبتاندیشی با تخیل و رؤیا فرق دارد.چرا ژاپن را برای مذاکره یا میانجیگری با ایران برگزیدهاند؟ به گمان نگارنده چند عامل در این تصمیم نقش ایفا کردهاند. نخست اینکه شینزو آبه دارای بالاترین شخصیت سیاسی در میان واسطههای دیگری است که تاکنون در این زمینه ورود کردهاند. وزن آبه در مقایسه با سلطان فلان کشور خلیج فارس یا حتی نماینده آلمان از زمین تا آسمان تفاوت دارد. دوم اینکه ژاپن پیش از جنگ جهانی دوم خود یک چالشگر در صحنه بینالمللی بوده و حریفان خود را خوب میشناسد. ترامپ در همین یک ماه اخیر با بسیاری از سران کشورهای قدرتمند بهویژه کشورهای برجسته اروپا ملاقات و شاید درباره ایران با آنها مذاکره کرده است. ایران هم تاکنون زیر بار هیچ مذاکرهای با میانجیهای پیشین نرفته است. ایران یکی از قویترین کشورهای آسیای جنوب غربی است و باید کشوری که برای میانجیگری برگزیده میشود، بسیار توانمند و صاحبنفوذ باشد. چین و روسیه قویترند؛ اما روشن است که ضمن رعایت ظاهر امر، زیر بار آمریکا نمیروند. ژاپن حتی در دستهبندیهای مربوط به برجام و زدوبندهای اروپاییها در زمینه بازرگانی نیز دخالت چندانی ندارد. اعتبار ژاپن، بیطرفی آن کشور و تجربهاش در درگیری با آمریکا جنبههای مثبت در نقش بالقوه شینزو آبه برای میانجیگری است که باید نهایت استفاده را از آن برد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.