جمع اضداد در شانگهای
- بهرام امیراحمدیانکارشناس حوزه آسیای میانه و قفقاز
نوزدهمین اجلاس سازمان همکاری شانگهای در بیشکک قرقیزستان برگزار شد. ایران سالهاست تمایل خود به عضویت دائم این سازمان را از مجاری رسمی اعلام کرده است و هر بار به بهانههایی از ارتقای عضویت ایران از ناظر به دائم سر باز زدهاند. این موضوع اغلب موجب دلسردی ایران از همکاری در سازمانی شده که با چند عضو آن همسایه است. با نگاهی به قلمرو جغرافیایی این سازمان و موقعیت جغرافیایی ایران میتوان دریافت بیش از آنچه ایران نیازمند پیوستن به این سازمان به عنوان عضو دائم باشد، این کشورهای عضو سازمان هستند که باید ایران را به عضویت دائم در آورند. در ابعاد اقتصادی در چارچوب یک سازمان همکاری منطقهای، دسترسی به آبهای آزاد و دریاهای پیرامون قلمرو جغرافیایی یک سازمان همکاری منطقهای میتواند نکتهای مثبت و ارزشمند باشد. ایران با دسترسی به آبهای گرم خلیجفارس و دریای عمان از طریق جاده و ریل میتواند این اتصالات را برای سازمان شانگهای فراهم آورد. این موقعیت استثنائی است. ایران جزء بزرگترین دارندگان منابع نفت و گاز در جهان است و دو کشور پرجمعیت جهان و منطقه نیازمند واردات انرژی (هند و چین) میتوانند روی منابع عظیم نفت و گاز ایران برنامهریزی کنند. پاکستان در همسایگی شرقی ایران جزء کشورهای پرجمعیت و مسلمان منطقه و عضو دائم شانگهای، نیاز به واردات انرژی دارد که در کوتاهترین و کمهزینهترین راه میتواند با ایران در تعامل باشد. از نظر سیاسی، ایران با تجربیات گرانقیمتی که در دههها در مبارزه با قاچاق مواد مخدر و مبارزه با تروریسم به دست آورده است، میتواند نقطه اتکای سازمان شانگهای باشد. از نظر تولید علم و سابقه تمدنی، ایران در کنار چین و هند جزء معدود تمدنهایی است که از دوره باستان تاکنون به حیات فرهنگی و تمدنی خود ادامه میدهد و این ارتباط با تمدن نه تنها کمرنگ نشده، بلکه تقویت هم شده است. عدم پذیرش ایران به عنوان عضو دائم از سوی دبیرخانه شانگهای را میشود به نوعی کمالتفاتی و بیمهری و لج و لجبازی قلمداد کرد. هرچند عضویت دائم در سازمان شانگهای برای ایران بزرگ که از نظر مؤلفههای قدرت، توانهای بالقوه و بالفعل زیادی برای ایفای نقش قدرت منطقهای دارد، سؤالبرانگیز است. در بسیاری از سازمانهای همکاری منطقهای که در یک چارچوب تقسیم کار در فضای اقتصادهای مکمل یکدیگر کنار هم آمدهاند، ضرورت همکاری و فلسفه وجودی آن برای همپوشانی اقتصاد است، اما برخلاف این روند، در سازمان شانگهای اقتصادهای تکمیلی وجود ندارند. هند و چین خود صادرکننده کالاهای مصرفی و واردکننده «هایتک» و نیازمند جذب سرمایههای خارجی هستند و هر دو از ایران نفت میخرند و اقتصاد ما را نه تنها شکوفا نکردهاند، بلکه با تولید کالاهای ارزانقیمت، قدرت رقابتپذیری تولیدات ایران را نه تنها در فضای اقتصاد خارجی کم کردهاند، بلکه حتی قدرت رقابتی کالاهای ایرانی را در داخل کشور از بین برده یا تضعیف کردهاند. از نظر سیاسی، اعضای شانگهای جمع اضداد هستند. روابط چین با پاکستان تیره است و آنها یک اختلاف آنتاگونیستی دارند. چین و هند نیز روابط کاملا دوستانهای ندارند. دو قدرت بزرگ منطقه یعنی چین و روسیه نیز یکی در شرق و دیگری در غرب هر یک دیدگاه متفاوتی به جهان دارند. چین اهداف اقتصادی خود را دنبال میکند و برای تأمین زندگی جمعیت 1.3میلیاردی خود به دنبال یافتن بازاری بهدور از تنشهای نظامی است. روسیه یک قدرت نظامی است که در راستای ایجا روسیهای قدرتمند و احیای شوروی است و سازمان شانگهای را برای تجزیهگری و جهانگشایی خود و در نهایت رویارویی با ایالات متحده میخواهد. این دو امپراتوری قارهای اجازه عرض اندام به ایران نخواهند داد و در صورت ارتقای جایگاه عضویتی ایران بهعنوان عضو دائم هم این امکان را به ایران نخواهند داد و جایگاه ایران را مساوی کشورهای آسیای مرکزی تعریف خواهند کرد در حالیکه ایران داعیه قدرت منطقهای دارد و جایگاه مناسبی برایش نیست. ایران در بهترین حالت، میتواند انرژی کشورهای آسیای مرکزی، هندوستان و پاکستان و در نهایت افغانستان (عضو ناظر) را تأمین کند. ولی روسیه در این میان امکان رقابت در بازار انرژی را به ایران نخواهد داد که در این زمینه تجربه انتقال گاز ایران به ارمنستان و سپس تصمیم به ادامه خطوط تا گرجستان موجود است که روسیه این امکان را از ایران سلب کرد. اتحادیه اروپا برای تأمین انرژی پاک خود علاقهمند بود از ایران در چارچوب همکاریهای انرژی گاز وارد کند. گمان میرود موفقنبودن ایران در این زمینه، انحصارگرفتن صادرات گاز به اروپا از سوی روسیه باشد زیرا ایران همتراز روسیه در دارابودن ذخایر اثباتشده گاز طبیعی در جهان است ولی سرمایهگذاریها با توجه به تحریمهای بینالمللی و تحمیلی از سوی آمریکا مانع توسعه زیرساختهای صادراتی گاز ایران به اروپا شده است و روسیه از این رقابت منفعت به دست میآورد. با درنظرگرفتن آنچه در بالا به آن اشاره شد، این شانگهای است که باید به ایران نیازمند باشد و نه ایران به شانگهای. ارتقای جایگاه ایران از ناظر به دائم، منافع مورد انتظار ما را تأمین نخواهد کرد. بهترین وضعیت همانی است که امروز در آن هستیم.
نوزدهمین اجلاس سازمان همکاری شانگهای در بیشکک قرقیزستان برگزار شد. ایران سالهاست تمایل خود به عضویت دائم این سازمان را از مجاری رسمی اعلام کرده است و هر بار به بهانههایی از ارتقای عضویت ایران از ناظر به دائم سر باز زدهاند. این موضوع اغلب موجب دلسردی ایران از همکاری در سازمانی شده که با چند عضو آن همسایه است. با نگاهی به قلمرو جغرافیایی این سازمان و موقعیت جغرافیایی ایران میتوان دریافت بیش از آنچه ایران نیازمند پیوستن به این سازمان به عنوان عضو دائم باشد، این کشورهای عضو سازمان هستند که باید ایران را به عضویت دائم در آورند. در ابعاد اقتصادی در چارچوب یک سازمان همکاری منطقهای، دسترسی به آبهای آزاد و دریاهای پیرامون قلمرو جغرافیایی یک سازمان همکاری منطقهای میتواند نکتهای مثبت و ارزشمند باشد. ایران با دسترسی به آبهای گرم خلیجفارس و دریای عمان از طریق جاده و ریل میتواند این اتصالات را برای سازمان شانگهای فراهم آورد. این موقعیت استثنائی است. ایران جزء بزرگترین دارندگان منابع نفت و گاز در جهان است و دو کشور پرجمعیت جهان و منطقه نیازمند واردات انرژی (هند و چین) میتوانند روی منابع عظیم نفت و گاز ایران برنامهریزی کنند. پاکستان در همسایگی شرقی ایران جزء کشورهای پرجمعیت و مسلمان منطقه و عضو دائم شانگهای، نیاز به واردات انرژی دارد که در کوتاهترین و کمهزینهترین راه میتواند با ایران در تعامل باشد. از نظر سیاسی، ایران با تجربیات گرانقیمتی که در دههها در مبارزه با قاچاق مواد مخدر و مبارزه با تروریسم به دست آورده است، میتواند نقطه اتکای سازمان شانگهای باشد. از نظر تولید علم و سابقه تمدنی، ایران در کنار چین و هند جزء معدود تمدنهایی است که از دوره باستان تاکنون به حیات فرهنگی و تمدنی خود ادامه میدهد و این ارتباط با تمدن نه تنها کمرنگ نشده، بلکه تقویت هم شده است. عدم پذیرش ایران به عنوان عضو دائم از سوی دبیرخانه شانگهای را میشود به نوعی کمالتفاتی و بیمهری و لج و لجبازی قلمداد کرد. هرچند عضویت دائم در سازمان شانگهای برای ایران بزرگ که از نظر مؤلفههای قدرت، توانهای بالقوه و بالفعل زیادی برای ایفای نقش قدرت منطقهای دارد، سؤالبرانگیز است. در بسیاری از سازمانهای همکاری منطقهای که در یک چارچوب تقسیم کار در فضای اقتصادهای مکمل یکدیگر کنار هم آمدهاند، ضرورت همکاری و فلسفه وجودی آن برای همپوشانی اقتصاد است، اما برخلاف این روند، در سازمان شانگهای اقتصادهای تکمیلی وجود ندارند. هند و چین خود صادرکننده کالاهای مصرفی و واردکننده «هایتک» و نیازمند جذب سرمایههای خارجی هستند و هر دو از ایران نفت میخرند و اقتصاد ما را نه تنها شکوفا نکردهاند، بلکه با تولید کالاهای ارزانقیمت، قدرت رقابتپذیری تولیدات ایران را نه تنها در فضای اقتصاد خارجی کم کردهاند، بلکه حتی قدرت رقابتی کالاهای ایرانی را در داخل کشور از بین برده یا تضعیف کردهاند. از نظر سیاسی، اعضای شانگهای جمع اضداد هستند. روابط چین با پاکستان تیره است و آنها یک اختلاف آنتاگونیستی دارند. چین و هند نیز روابط کاملا دوستانهای ندارند. دو قدرت بزرگ منطقه یعنی چین و روسیه نیز یکی در شرق و دیگری در غرب هر یک دیدگاه متفاوتی به جهان دارند. چین اهداف اقتصادی خود را دنبال میکند و برای تأمین زندگی جمعیت 1.3میلیاردی خود به دنبال یافتن بازاری بهدور از تنشهای نظامی است. روسیه یک قدرت نظامی است که در راستای ایجا روسیهای قدرتمند و احیای شوروی است و سازمان شانگهای را برای تجزیهگری و جهانگشایی خود و در نهایت رویارویی با ایالات متحده میخواهد. این دو امپراتوری قارهای اجازه عرض اندام به ایران نخواهند داد و در صورت ارتقای جایگاه عضویتی ایران بهعنوان عضو دائم هم این امکان را به ایران نخواهند داد و جایگاه ایران را مساوی کشورهای آسیای مرکزی تعریف خواهند کرد در حالیکه ایران داعیه قدرت منطقهای دارد و جایگاه مناسبی برایش نیست. ایران در بهترین حالت، میتواند انرژی کشورهای آسیای مرکزی، هندوستان و پاکستان و در نهایت افغانستان (عضو ناظر) را تأمین کند. ولی روسیه در این میان امکان رقابت در بازار انرژی را به ایران نخواهد داد که در این زمینه تجربه انتقال گاز ایران به ارمنستان و سپس تصمیم به ادامه خطوط تا گرجستان موجود است که روسیه این امکان را از ایران سلب کرد. اتحادیه اروپا برای تأمین انرژی پاک خود علاقهمند بود از ایران در چارچوب همکاریهای انرژی گاز وارد کند. گمان میرود موفقنبودن ایران در این زمینه، انحصارگرفتن صادرات گاز به اروپا از سوی روسیه باشد زیرا ایران همتراز روسیه در دارابودن ذخایر اثباتشده گاز طبیعی در جهان است ولی سرمایهگذاریها با توجه به تحریمهای بینالمللی و تحمیلی از سوی آمریکا مانع توسعه زیرساختهای صادراتی گاز ایران به اروپا شده است و روسیه از این رقابت منفعت به دست میآورد. با درنظرگرفتن آنچه در بالا به آن اشاره شد، این شانگهای است که باید به ایران نیازمند باشد و نه ایران به شانگهای. ارتقای جایگاه ایران از ناظر به دائم، منافع مورد انتظار ما را تأمین نخواهد کرد. بهترین وضعیت همانی است که امروز در آن هستیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.