|

انسان‌شناسي مشاركتی

برانيسلاو مالينوفسكى لهستانى‌تبار (۱۹۴۲- ۱۸۸۴)، یکی از مشهورترين انسان‌شناسان قرن بیستم بود كه تأثيرات زيادي بر انسان‌شناسي مدرن و جامعه‌شناسي گذاشت. شهرت و اهميت مالينوفسكى عمدتا به‌خاطر روش‌شناسى‌اي است كه در اين علم به وجود آورد. تا پيش از او و در نسل نخست انسان‌شناسان، تحليل انسان‌شناختى صرفا با تكيه بر داده‌هايى انجام مى‌شد كه افراد غيرمتخصص، اعم از جهانگردان و مأموران دولتي كشورهاي استعمارى از جوامع ديگر در نوشته‌هاى خود گرد مى‌آوردند و انسان‌شناسان نسل نخست مثل دوركيم، تايلر و فريزر با طبقه‌بندى به بررسى آنها مى‌پرداختند. مالینوفسکی را معمولا نخستین کسی می‌دانند که انسان‌شناسی را با تجربه زندگی روزمره در میان مردم بومي آمیخت و بر اهمیت مشاهده نزدیک و مشارکتی و ارتباط روزمره با جوامع مورد مطالعه تأکید می‌کرد. مالينوفسكى اصل مشاهده مشاركتى، يعنى حضور فعال و دراز‌مدت پژوهشگر در ميدان تحقيق را براى قرارگرفتن او در جريان زندگى واقعى مردم مورد پژوهش و تلاش براى ارائه تصوير و تحليل وقايع از ديدگاه خود آنها، به اصلى اساسى در علم انسان‌شناسى بدل كرد. این دگرگونی اساسی در روش که از آن به‌عنوان «انقلاب مالینوفسکی» نام برده می‌شود، به او امکان داد که زبان بومیان را به‌خوبی بیاموزد تا تمام جزئیات زندگی آنها را اعم از باورها و عقاید، رسوم و آداب زندگی و مناسک آنها را با دقت ثبت و ضبط کند. روش مشاهده مشارکتی در واقع نوعی موضع‌گیری در مقابل روش‌های قبلی علوم اجتماعی است که در آن موضوع مورد بررسی به یک شیء تبدیل مي‌شد. درست است که مالینوفسکی با این اصل دورکیمی موافق بود که پژوهشگر باید با ذهنی خالی وارد جامعه مورد بررسی شود و تمام پیش‌داوری‌های خود را کنار بگذارد؛ اما این اصل روش دورکیمی یعنی برخورد شیء‌گونه با موضوع مورد بررسی را نفی کرد. مالینوفسکی با این رویکرد، فاصله میان موضوع و پژوهشگر را زیر سؤال برد و معتقد بود این فاصله‌گذاری به یک رابطه سلطه تبدیل می‌شود و به درک نادرست پژوهشگر منجر خواهد شد.
مالینوفسکی در سال ۱۹۱۴ این فرصت را یافت که به گینه نو برود و درباره قبایل بدوی این سرزمین تحقیق کند؛ اما در همان زمان جنگ جهانی اول شروع شد و او تا چند سال نتوانست به انگلیس برگردد، چون تبعه اتریش- مجارستان بود و اهل کشور دشمن بریتانیا محسوب می‌شد؛ اما دولت استرالیا به او مجوز و سرمایه لازم را برای تحقیقات مردم‌شناسی داد و مالینوفسکی به جزایر تروبریاند از مجموعه جزایر ملانزی در شرق گینه نو رفت و چندین سال در کنار مردمان بومي این سرزمین زندگی کرد. او در سال ۱۹۲۲ کتاب دریانوردان غرب اقیانوس را منتشر و با این کتاب خود را به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین مردم‌شناسان دنیا مطرح کرد. مالینوفسکی در سال‌های بعد استاد مدرسه اقتصاد لندن شد و شاگردان زیادی پیدا کرد و نقش محوری در پیدایش و تکامل مکتب انسان‌شناسی اجتماعی داشت. او در ۱۹۳۳ به ایالات متحده رفت و تا پایان عمر در آنجا زندگی کرد و سمت استادی در دانشگاه ییل را بر عهده داشت.
حاصل مطالعات مالينوفسكى در جزاير تروبرياند چندين كتاب بود كه در آنها مناسك و باورها و آداب و رسوم بوميان تشريح و تحليل شده بود. از جمله اين كتاب‌ها مى‌توان به كتابى اشاره كرد كه او درباره روابط جنسى بوميان تأليف كرد و به يكى از مهم‌ترين آثار تاريخ انسان‌شناسى تبديل شد. در اين كتاب مالينوفسكى رابطه ميان مناسك جنسى را با نظام خويشاوندى بررسی کرده است. او ثابت كرد که روند تجارب جنسی و فرهنگ جنسیتی در قبیله اول - تروبریاند - چون فارغ از نظام مستبدانه و سرکوبگرانه است، روندی دموکراتیک، سالم است و نرخ کج‌روی‌های اجتماعی و جنسی در آن حداقل است. مالینوفسکی براساس مشاهدات خود با فرضیه فروید درباره جهان‌شمولی عقده ادیپ مخالف بود. او در کتاب «غریزه جنسی و سرکوب آن در جوامع ابتدایی» فرضیه پدرکشی باستانی فروید در کتاب «توتم و تابو» را که به اعتقاد فروید باعث پیدایش فرهنگ شده زیر سؤال برده و این موضوع را که تقریبا تمام مشکلات روانی انسان به‌نوعی ریشه در عقده ادیپ دارند، رد می‌کرد. از نظر او عقده ادیپ از مشخصات جوامع پدرتبار غربی است و در جوامع مادرتبار ملانزی هیچ نشانه‌ای از آن دیده نمی‌شود. مالینوفسکی ریشه فرهنگ را خانواده می‌دانست که انتقال تجربیات و آموزش را ممکن کرده است.
ایده او درباره اسطوره نيز محصول کار در جزایر تروبریاند در گینه نو است. مردم این جزیره بین جادو و اسطوره ارتباطی عمیق ایجاد کرده بودند. از نظر مالینوفسکی، بدون اعتقاد به اسطوره، هیچ جادو و مناسکی وجود ندارد و این نکته‌ای است که همواره از چشم جامعه‌شناسان و انسان‌شناسان پنهان مانده است، چراکه سه اصل جادو، مناسک و اسطوره کاملا به‌هم‌پیوسته‌اند. از نظر او اسطوره صرفا داستانی حاوی برخی اطلاعات مغشوش و پراکنده نیست، بلکه راهنمای عملی برای فعالیت‌هایی است که با آن در ارتباط‌اند. طرح‌بندی بسیاری از مناسک، بازسازی روایت اسطوره‌هاست و این مراسم‌ها ارجاعی مستقیم به حوادثی دارند که پیش‌تر در اسطوره نقل شده است. نوشته‌هاي مالينوفسكي درباره تروبرياند پس از گذشت بالغ بر 40 سال از تاريخ نگارش آن اگر از مفصل‌ترين و جامع‌ترين پژوهش‌هاي قوم‌نگاري نباشد، هنوز در ادبيات مردم‌شناختي در زمره مشهورترين اين آثار است. امروز تروبرياندها چنان جايگاهي را در صحنه مباحث دانشگاهي اشغال كرده‌اند و از چنان اشتهاري برخوردار شده‌اند كه هيچ‌گونه تناسبي با جمعيت يا اندازه كوچك آنها ندارد. در كتاب «تروبرياندها؛ پژوهش‌های مردم‌شناسی مالينوفسكی» تأليف مايكل.و.يونگ، خواننده با مطالب جالبی درباره فعالیت‌ها، آیین‌ها و سنت‌های جزیره‌نشینان بدوی آشنا می‌شود. این کتاب کوتاه‌شده پژوهش‌های مفصل مردم‌شناسی مالینوفسکی در جزایر تروبریاند است. یکی از مهم‌ترین مطالعات مالینوفسکی بررسی نظام مبادله پیچیده رایج در جزایر تروبریاند و مناطق اطراف آن با نام «حلقه کولا» است. او نخستین انسان‌شناسی بود که این نهاد بسیار مهم را که در آن زمان هنوز موجود بود، توصیف کرد. بخش اول كتاب به سرزمين و اقتصاد تروبرياند مي‌پردازد كه عمدتا متكي بر باغباني است. بخش دوم درباره روابط خويشاوندي، ازدواج و زمين است و بخش سوم به تشريح نظام كولا و نقش جادو و اسطوره در فرهنگ اين قبايل بومي اختصاص دارد.

برانيسلاو مالينوفسكى لهستانى‌تبار (۱۹۴۲- ۱۸۸۴)، یکی از مشهورترين انسان‌شناسان قرن بیستم بود كه تأثيرات زيادي بر انسان‌شناسي مدرن و جامعه‌شناسي گذاشت. شهرت و اهميت مالينوفسكى عمدتا به‌خاطر روش‌شناسى‌اي است كه در اين علم به وجود آورد. تا پيش از او و در نسل نخست انسان‌شناسان، تحليل انسان‌شناختى صرفا با تكيه بر داده‌هايى انجام مى‌شد كه افراد غيرمتخصص، اعم از جهانگردان و مأموران دولتي كشورهاي استعمارى از جوامع ديگر در نوشته‌هاى خود گرد مى‌آوردند و انسان‌شناسان نسل نخست مثل دوركيم، تايلر و فريزر با طبقه‌بندى به بررسى آنها مى‌پرداختند. مالینوفسکی را معمولا نخستین کسی می‌دانند که انسان‌شناسی را با تجربه زندگی روزمره در میان مردم بومي آمیخت و بر اهمیت مشاهده نزدیک و مشارکتی و ارتباط روزمره با جوامع مورد مطالعه تأکید می‌کرد. مالينوفسكى اصل مشاهده مشاركتى، يعنى حضور فعال و دراز‌مدت پژوهشگر در ميدان تحقيق را براى قرارگرفتن او در جريان زندگى واقعى مردم مورد پژوهش و تلاش براى ارائه تصوير و تحليل وقايع از ديدگاه خود آنها، به اصلى اساسى در علم انسان‌شناسى بدل كرد. این دگرگونی اساسی در روش که از آن به‌عنوان «انقلاب مالینوفسکی» نام برده می‌شود، به او امکان داد که زبان بومیان را به‌خوبی بیاموزد تا تمام جزئیات زندگی آنها را اعم از باورها و عقاید، رسوم و آداب زندگی و مناسک آنها را با دقت ثبت و ضبط کند. روش مشاهده مشارکتی در واقع نوعی موضع‌گیری در مقابل روش‌های قبلی علوم اجتماعی است که در آن موضوع مورد بررسی به یک شیء تبدیل مي‌شد. درست است که مالینوفسکی با این اصل دورکیمی موافق بود که پژوهشگر باید با ذهنی خالی وارد جامعه مورد بررسی شود و تمام پیش‌داوری‌های خود را کنار بگذارد؛ اما این اصل روش دورکیمی یعنی برخورد شیء‌گونه با موضوع مورد بررسی را نفی کرد. مالینوفسکی با این رویکرد، فاصله میان موضوع و پژوهشگر را زیر سؤال برد و معتقد بود این فاصله‌گذاری به یک رابطه سلطه تبدیل می‌شود و به درک نادرست پژوهشگر منجر خواهد شد.
مالینوفسکی در سال ۱۹۱۴ این فرصت را یافت که به گینه نو برود و درباره قبایل بدوی این سرزمین تحقیق کند؛ اما در همان زمان جنگ جهانی اول شروع شد و او تا چند سال نتوانست به انگلیس برگردد، چون تبعه اتریش- مجارستان بود و اهل کشور دشمن بریتانیا محسوب می‌شد؛ اما دولت استرالیا به او مجوز و سرمایه لازم را برای تحقیقات مردم‌شناسی داد و مالینوفسکی به جزایر تروبریاند از مجموعه جزایر ملانزی در شرق گینه نو رفت و چندین سال در کنار مردمان بومي این سرزمین زندگی کرد. او در سال ۱۹۲۲ کتاب دریانوردان غرب اقیانوس را منتشر و با این کتاب خود را به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین مردم‌شناسان دنیا مطرح کرد. مالینوفسکی در سال‌های بعد استاد مدرسه اقتصاد لندن شد و شاگردان زیادی پیدا کرد و نقش محوری در پیدایش و تکامل مکتب انسان‌شناسی اجتماعی داشت. او در ۱۹۳۳ به ایالات متحده رفت و تا پایان عمر در آنجا زندگی کرد و سمت استادی در دانشگاه ییل را بر عهده داشت.
حاصل مطالعات مالينوفسكى در جزاير تروبرياند چندين كتاب بود كه در آنها مناسك و باورها و آداب و رسوم بوميان تشريح و تحليل شده بود. از جمله اين كتاب‌ها مى‌توان به كتابى اشاره كرد كه او درباره روابط جنسى بوميان تأليف كرد و به يكى از مهم‌ترين آثار تاريخ انسان‌شناسى تبديل شد. در اين كتاب مالينوفسكى رابطه ميان مناسك جنسى را با نظام خويشاوندى بررسی کرده است. او ثابت كرد که روند تجارب جنسی و فرهنگ جنسیتی در قبیله اول - تروبریاند - چون فارغ از نظام مستبدانه و سرکوبگرانه است، روندی دموکراتیک، سالم است و نرخ کج‌روی‌های اجتماعی و جنسی در آن حداقل است. مالینوفسکی براساس مشاهدات خود با فرضیه فروید درباره جهان‌شمولی عقده ادیپ مخالف بود. او در کتاب «غریزه جنسی و سرکوب آن در جوامع ابتدایی» فرضیه پدرکشی باستانی فروید در کتاب «توتم و تابو» را که به اعتقاد فروید باعث پیدایش فرهنگ شده زیر سؤال برده و این موضوع را که تقریبا تمام مشکلات روانی انسان به‌نوعی ریشه در عقده ادیپ دارند، رد می‌کرد. از نظر او عقده ادیپ از مشخصات جوامع پدرتبار غربی است و در جوامع مادرتبار ملانزی هیچ نشانه‌ای از آن دیده نمی‌شود. مالینوفسکی ریشه فرهنگ را خانواده می‌دانست که انتقال تجربیات و آموزش را ممکن کرده است.
ایده او درباره اسطوره نيز محصول کار در جزایر تروبریاند در گینه نو است. مردم این جزیره بین جادو و اسطوره ارتباطی عمیق ایجاد کرده بودند. از نظر مالینوفسکی، بدون اعتقاد به اسطوره، هیچ جادو و مناسکی وجود ندارد و این نکته‌ای است که همواره از چشم جامعه‌شناسان و انسان‌شناسان پنهان مانده است، چراکه سه اصل جادو، مناسک و اسطوره کاملا به‌هم‌پیوسته‌اند. از نظر او اسطوره صرفا داستانی حاوی برخی اطلاعات مغشوش و پراکنده نیست، بلکه راهنمای عملی برای فعالیت‌هایی است که با آن در ارتباط‌اند. طرح‌بندی بسیاری از مناسک، بازسازی روایت اسطوره‌هاست و این مراسم‌ها ارجاعی مستقیم به حوادثی دارند که پیش‌تر در اسطوره نقل شده است. نوشته‌هاي مالينوفسكي درباره تروبرياند پس از گذشت بالغ بر 40 سال از تاريخ نگارش آن اگر از مفصل‌ترين و جامع‌ترين پژوهش‌هاي قوم‌نگاري نباشد، هنوز در ادبيات مردم‌شناختي در زمره مشهورترين اين آثار است. امروز تروبرياندها چنان جايگاهي را در صحنه مباحث دانشگاهي اشغال كرده‌اند و از چنان اشتهاري برخوردار شده‌اند كه هيچ‌گونه تناسبي با جمعيت يا اندازه كوچك آنها ندارد. در كتاب «تروبرياندها؛ پژوهش‌های مردم‌شناسی مالينوفسكی» تأليف مايكل.و.يونگ، خواننده با مطالب جالبی درباره فعالیت‌ها، آیین‌ها و سنت‌های جزیره‌نشینان بدوی آشنا می‌شود. این کتاب کوتاه‌شده پژوهش‌های مفصل مردم‌شناسی مالینوفسکی در جزایر تروبریاند است. یکی از مهم‌ترین مطالعات مالینوفسکی بررسی نظام مبادله پیچیده رایج در جزایر تروبریاند و مناطق اطراف آن با نام «حلقه کولا» است. او نخستین انسان‌شناسی بود که این نهاد بسیار مهم را که در آن زمان هنوز موجود بود، توصیف کرد. بخش اول كتاب به سرزمين و اقتصاد تروبرياند مي‌پردازد كه عمدتا متكي بر باغباني است. بخش دوم درباره روابط خويشاوندي، ازدواج و زمين است و بخش سوم به تشريح نظام كولا و نقش جادو و اسطوره در فرهنگ اين قبايل بومي اختصاص دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.