حركت جمعي؛ خواسته مردم يا كارتلهاي اقتصادي
آذر منصوری
انجام هر کار جمعی در نوع خود نشان از توانمندشدن شهروندان دارد. به این مفهوم که شهروندان یا از طریق حضور فعال در شبکههای اجتماعی یا نهادهای جمعی به سطح و درجهای از قابلیت رسیدهاند که میتوانند با راهاندازی حرکتهای جمعی (کمپین) خواست و اراده خود را چه در سطح جامعه و چه در سطوح دیگر به کرسی بنشانند. این توانایی و توانمندی در دو سطح باید خود را نشان دهد.
اول: داشتن ظرفیتهای امکان کار جمعی مانند رسانه یا سامانههای مجتمع که شامل مؤسسات و نهادها و سازمانهای رسمی و غیررسمی هستند.
دوم: شناخت موضوعات و اقتضائاتی که امکان برگزاری کمپین یا کار جمعی در راستای قبول یا رد آن موضوعات وجود داشته باشد.
ممکنترین امکان برای برگزاری حرکتهای جمعی در ایران شبکههای اجتماعی یا فضای مجازی است. اگر نهادهای جمعی مانند احزاب و نهادهای مدنی برای استفاده از این ظرفیت برنامه داشته باشند، بهطور قطع میتوانند با درنظرگرفتن سطوحی که گفته شد، کمپینهای آری یا نه یا پیگیری مطالبه یا هر موضوع دیگری را ابتدا برجستهسازی و سپس مطالبه کنند.
باید توجه داشت که اين مطالبه يا خواست كه در قالب يك حركت جمعي نمود و بروز پيدا كرده، چقدر برگرفته از خواست واقعي مردم است، بهویژه در صورت ایجاد كمپين يا حركت جمعي چقدر تعارض منافع ايجاد ميكند يا خواست كارتلها و گروههاي اقتصادي و كمپانيهايي كه با برگزاري اين كمپين منافعشان به خطر بيفتد، مدنظر قرار ميگيرد. مثلا كمپين «نه به خريد آجيل» جواب داد و قبل از آغاز سال 98 ديديم كه آجيلفروشان ابراز نگراني كردند و حتي قيمت كاهش پيدا كرد؛ ولي كمپين بدون اينكه سازماندهي خاصي پشتش باشد، به موفقيت رسيد. بهویژه موضوعي بود كه مستقيم با زندگي و توان اقتصادي مردم ارتباط برقرار ميكرد. در ضمن بايد در نظر داشت اين سامانه و نهادهاي مؤثر باید ظرفيت و توانايي رهبري و راهبري موضوع را داشته باشند. از سوي ديگر مسئله مهم پيوند اين مطالبه با خواست مردم است و امكان عملياتيشدن و محققشدن آن در اين راستا قابل ارزيابي است. اگر قرار است مردم شركتي را تحريم كنند و گروههاي اجتماعي و رسانهها و نهادها اين تحريم را دنبال كنند، بايد ديد اين «نه» و «تحريم» چقدر ظرفيت تبديلشدن به يك اراده جمعي را دارد. در واقع چقدر اين امكان، قابل تحقق
است. طبيعتا درحالحاضر وجود چيزي كه يك ضرورت محسوب ميشود، بهسختي قابل حذفشدن است. براي ايجاد حركت جمعي بايد قاعدتا اراده جمعي وجود داشته باشد و شهروندان بتوانند بدون استفاده از محدوديت آن فعاليت را دنبال كنند. اگر بخواهم موضوع را جمعبندي كنم، اين ملاحظات به نظرم ميرسد؛ اما مهمترين مسئلهاي كه نبايد فراموش كرد، اين است كه حركتهاي جمعي در ايران كه شكل نميگيرد يا شكست ميخورد، به نگاه امنيتي به آن برميگردد. نگاهي كه به حركت جمعي ميشود و مانند يك تهديد امنيتي با اين نوع خواستهها روبهرو ميشوند. نكته ديگر فقدان سامانهها و نهادهاي رسمي يا غيررسمي مؤثر و نهادهاي مدني است كه ظرفيت ساماندهي داشته باشند و از برنامهريزي و استراتژي پيشبرنده برخوردار باشند. در كنار اين مسائل به نظر ميرسد با توجه به فقدان اين ظرفيتها و مشكلات خاص آن در مواردي، این خواستههای جمعی و حرکتهای مدنی با موفقيتهای نسبی روبهرو شده است.
انجام هر کار جمعی در نوع خود نشان از توانمندشدن شهروندان دارد. به این مفهوم که شهروندان یا از طریق حضور فعال در شبکههای اجتماعی یا نهادهای جمعی به سطح و درجهای از قابلیت رسیدهاند که میتوانند با راهاندازی حرکتهای جمعی (کمپین) خواست و اراده خود را چه در سطح جامعه و چه در سطوح دیگر به کرسی بنشانند. این توانایی و توانمندی در دو سطح باید خود را نشان دهد.
اول: داشتن ظرفیتهای امکان کار جمعی مانند رسانه یا سامانههای مجتمع که شامل مؤسسات و نهادها و سازمانهای رسمی و غیررسمی هستند.
دوم: شناخت موضوعات و اقتضائاتی که امکان برگزاری کمپین یا کار جمعی در راستای قبول یا رد آن موضوعات وجود داشته باشد.
ممکنترین امکان برای برگزاری حرکتهای جمعی در ایران شبکههای اجتماعی یا فضای مجازی است. اگر نهادهای جمعی مانند احزاب و نهادهای مدنی برای استفاده از این ظرفیت برنامه داشته باشند، بهطور قطع میتوانند با درنظرگرفتن سطوحی که گفته شد، کمپینهای آری یا نه یا پیگیری مطالبه یا هر موضوع دیگری را ابتدا برجستهسازی و سپس مطالبه کنند.
باید توجه داشت که اين مطالبه يا خواست كه در قالب يك حركت جمعي نمود و بروز پيدا كرده، چقدر برگرفته از خواست واقعي مردم است، بهویژه در صورت ایجاد كمپين يا حركت جمعي چقدر تعارض منافع ايجاد ميكند يا خواست كارتلها و گروههاي اقتصادي و كمپانيهايي كه با برگزاري اين كمپين منافعشان به خطر بيفتد، مدنظر قرار ميگيرد. مثلا كمپين «نه به خريد آجيل» جواب داد و قبل از آغاز سال 98 ديديم كه آجيلفروشان ابراز نگراني كردند و حتي قيمت كاهش پيدا كرد؛ ولي كمپين بدون اينكه سازماندهي خاصي پشتش باشد، به موفقيت رسيد. بهویژه موضوعي بود كه مستقيم با زندگي و توان اقتصادي مردم ارتباط برقرار ميكرد. در ضمن بايد در نظر داشت اين سامانه و نهادهاي مؤثر باید ظرفيت و توانايي رهبري و راهبري موضوع را داشته باشند. از سوي ديگر مسئله مهم پيوند اين مطالبه با خواست مردم است و امكان عملياتيشدن و محققشدن آن در اين راستا قابل ارزيابي است. اگر قرار است مردم شركتي را تحريم كنند و گروههاي اجتماعي و رسانهها و نهادها اين تحريم را دنبال كنند، بايد ديد اين «نه» و «تحريم» چقدر ظرفيت تبديلشدن به يك اراده جمعي را دارد. در واقع چقدر اين امكان، قابل تحقق
است. طبيعتا درحالحاضر وجود چيزي كه يك ضرورت محسوب ميشود، بهسختي قابل حذفشدن است. براي ايجاد حركت جمعي بايد قاعدتا اراده جمعي وجود داشته باشد و شهروندان بتوانند بدون استفاده از محدوديت آن فعاليت را دنبال كنند. اگر بخواهم موضوع را جمعبندي كنم، اين ملاحظات به نظرم ميرسد؛ اما مهمترين مسئلهاي كه نبايد فراموش كرد، اين است كه حركتهاي جمعي در ايران كه شكل نميگيرد يا شكست ميخورد، به نگاه امنيتي به آن برميگردد. نگاهي كه به حركت جمعي ميشود و مانند يك تهديد امنيتي با اين نوع خواستهها روبهرو ميشوند. نكته ديگر فقدان سامانهها و نهادهاي رسمي يا غيررسمي مؤثر و نهادهاي مدني است كه ظرفيت ساماندهي داشته باشند و از برنامهريزي و استراتژي پيشبرنده برخوردار باشند. در كنار اين مسائل به نظر ميرسد با توجه به فقدان اين ظرفيتها و مشكلات خاص آن در مواردي، این خواستههای جمعی و حرکتهای مدنی با موفقيتهای نسبی روبهرو شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.