در آستانه سفر وزیر خارجه آلمان به تهران
تلاشهای دیپلماتیک اروپا و نتایج آتی آن
حمید کریمنیا- کارشناس امور بینالملل
بیش از یک سال از خروج آمریکا از برجام میگذرد، در این مدت کشورهای اروپایی تلاشهای بسیاری برای حفظ موقعیت بهوجودآمده به عمل آوردهاند. این تلاشها در قالب ایجاد خط اعتباری موسوم به اینستکس و اصرار بر خوشتنداری جمهوری اسلامی از هرگونه اقدام عجولانه علیه آمریکا بوده است؛ اما اروپا با توجه به موقعیت خاص خود در روابط با آمریکا نمیخواهد این شرایط به ضررش تمام بشود. ترامپ هم با همه وجود ایران را تحت فشار قرار داده و انتظار نتیجهگرفتن از آن اقدامات را داشته، درحالیکه موقعیت و مواضع جمهوری اسلامی ایران چنین فرصتی را به آنها نداده است. در نتیجه سه کشور اروپایی عضو برجام اصرار داشتهاند به شکل وساطت، نقطهنظرات دو طرف را به پیش ببرند و در این میان منافع خود را حفظ کنند.
سخنان مکرون در جریان دیدار اخیر ترامپ در فرانسه مبنی بر تأیید سیاستهای آمریکا از یک سو و دیدار امروز وزیر خارجه آلمان از تهران از سوی دیگر بهخوبی رویکرد اروپاییها را در این روند نشان میدهد؛ درحالیکه مواضع و تلاشهای اروپایی در یک سال گذشته تقریبا دستاورد ملموسی نداشته و بیشتر به متقاعدکردن ایران برای هماهنگی هرچه بیشتر خود با شرایط تازه بهوجودآمده تمرکز کرده است. اروپاییها، بهخصوص در دوره ترامپ، سعی داشتهاند خود را به عنوان متحدان استراتژیک آمریکا نشان بدهند و در این مسیر هم بهویژه در شرایط جاری، تا حدودی موفق شدهاند. اگرچه در قبال ایران و برجام اختلافات اجرائی دارند؛ اما در مبانی اصولی باهم اتفاق دیدگاه دارند. آلمان و فرانسه به عنوان دو عضو مهم در برجام و اتحادیه اروپا، به صورت سیاستهای مکمل عمل میکنند؛ فرانسه با حفظ و تقویت روابط خود با دولت ترامپ و بهخصوص با مواضع اعلامشده رئیسجمهور خود در قبال ایران، سعی در کسب حمایت بیشتر آمریکا برای فرانسه، اتحادیه اروپا و منطقه خاورمیانه داشته است. از طرف دیگر، آلمان نیز در فرصت فراهمشده تلاش دارد در اینجا طرف ایرانی را به نوعی متقاعد به نرمش در برابر خواستههای فراوان آمریکاییها کند؛ بهطوریکه هایکو ماس، وزیر خارجه آلمان، در جریان دیدار تازه خود از بغداد، نگرانی خود را از وقوع هرگونه بحران در خلیجفارس و جنگ علیه ایران پنهان نکرده و گفته است :«تنشهای بین ایران و آمریکا میتواند پیامدهای پیشبینینشدهای را به دنبال داشته باشد». به گفته او، «افزایش این تنشها در هفتههای اخیر، کشورهای اروپایی را که در همسایگی خاورمیانه هستند، بر آن داشته که برای رفع سوءتفاهمها و تنشزدایی تلاش کنند». در کل مواضع اروپاییها و آمریکا و حتی چین و روسیه به عنوان اعضای برجام، درباره غیراتمیبودن ایران مشترک است؛ اما در رابطه با موارد تازه ازجمله موشکهای بالستیک و مسئله حمایت از تروریسم، به گفته آمریکاییها میان جناحهای مختلف اختلافنظر وجود دارد.
باید اضافه شود در توافقنامه برجام سه جناح به وجود آمده است؛ جناح آمریکا و اروپا، جناح روسیه و چین و در طرف سوم جمهوری اسلامی است که مواضع هریک با تعاملات دو جناح با یکدیگر به نحوی پیوند دارد. همچنان که اشاره شد، جناح اروپا و آمریکا علاوه بر مسئله غیراتمیشدن ایران، بر اجرانشدن برنامه تولید موشکهای بالستیک ایران نیز تأکید دارند و در اظهارات اخیر مکرون، رئیسجمهوری فرانسه نیز این موضوع مطرح شده است. در جناح دیگر، چین و روسیه، بهخصوص چینیها، در گیرودار اختلافات سیاسی در جنگ تجاری نیز با آمریکا هستند؛ درحالیکه اروپا با چین تعاملات اقتصادی بسیار گستردهای دارد. از این لحاظ، همه طرفها در برجام، به نحو گستردهتری میان خود مساعی مشترک و اختلافنظرات وسیعی را دنبال میکنند. چین سعی کرده است میان اتحادیه اروپا مسیر ویژه خود را در چارچوب راه ابریشم بگشاید و در این رابطه موفقیتهایی نیز کسب کرده و اتحادیه اروپا را به شکل روزافزونی دچار تردید و دودلی کرده است. در چنین شرایط سختی که اروپا میان فشارها و اختلافات اقتصادی با پکن و آمریکا گیر افتاده است، بسیار سختتر خواهد بود سخنان و نظرات جمهوری اسلامی را در رابطه با آمریکا پذیرا باشد. همان سخنان وزیر خارجه آلمان در بغداد میتواند موضع اتحادیه اروپا تلقی بشود؛ اینکه اروپا در این گیرودار تنها نگران بحران عمیقترشده و بیثباتی در منطقه خلیجفارس خواهد بود. تلاش بر این است تا چنین اتفاقی رخ نگیرد.
ایران بعد از خروج آمریکا از برجام، انتظار داشته است با بازیهای مختلف خود، طرف آمریکایی را ناچار به بازگشت به برجام کند. آمریکا نیز درصدد بوده است با اعمال هرچه بیشتر تحریمها، طرف ایرانی را به پذیرش محض شروط خود وادار کند؛ اما در این بازی تاکتیکی هنوز اتفاق خاصی نيفتاده و این نشانگر توانایی ایران در موقعیت و نقش خود در کاستن از حجم فشارهاست. طرف اروپایی با درک اینکه فشارهای آمریکا بر ایران نمیتواند نتیجه لازم را به بار آورد، سعی در وساطت دارد. برخی دیگر از کشورها نظیر ژاپن نیز بنا بر توصیه آمریکا، اجرای این همکاری را پذیرفتهاند. این کشورها به دلیل موقعیت خود در رابطه با دو طرف ایران و آمریکا، چنین تلاشهایی را آغاز میکنند. از این رو، باید در انتظار نتایج این دیدارها بود و در صورت ارائه طرح عملی میتوان به مصالحهای عملی نیز دست یافت.
بیش از یک سال از خروج آمریکا از برجام میگذرد، در این مدت کشورهای اروپایی تلاشهای بسیاری برای حفظ موقعیت بهوجودآمده به عمل آوردهاند. این تلاشها در قالب ایجاد خط اعتباری موسوم به اینستکس و اصرار بر خوشتنداری جمهوری اسلامی از هرگونه اقدام عجولانه علیه آمریکا بوده است؛ اما اروپا با توجه به موقعیت خاص خود در روابط با آمریکا نمیخواهد این شرایط به ضررش تمام بشود. ترامپ هم با همه وجود ایران را تحت فشار قرار داده و انتظار نتیجهگرفتن از آن اقدامات را داشته، درحالیکه موقعیت و مواضع جمهوری اسلامی ایران چنین فرصتی را به آنها نداده است. در نتیجه سه کشور اروپایی عضو برجام اصرار داشتهاند به شکل وساطت، نقطهنظرات دو طرف را به پیش ببرند و در این میان منافع خود را حفظ کنند.
سخنان مکرون در جریان دیدار اخیر ترامپ در فرانسه مبنی بر تأیید سیاستهای آمریکا از یک سو و دیدار امروز وزیر خارجه آلمان از تهران از سوی دیگر بهخوبی رویکرد اروپاییها را در این روند نشان میدهد؛ درحالیکه مواضع و تلاشهای اروپایی در یک سال گذشته تقریبا دستاورد ملموسی نداشته و بیشتر به متقاعدکردن ایران برای هماهنگی هرچه بیشتر خود با شرایط تازه بهوجودآمده تمرکز کرده است. اروپاییها، بهخصوص در دوره ترامپ، سعی داشتهاند خود را به عنوان متحدان استراتژیک آمریکا نشان بدهند و در این مسیر هم بهویژه در شرایط جاری، تا حدودی موفق شدهاند. اگرچه در قبال ایران و برجام اختلافات اجرائی دارند؛ اما در مبانی اصولی باهم اتفاق دیدگاه دارند. آلمان و فرانسه به عنوان دو عضو مهم در برجام و اتحادیه اروپا، به صورت سیاستهای مکمل عمل میکنند؛ فرانسه با حفظ و تقویت روابط خود با دولت ترامپ و بهخصوص با مواضع اعلامشده رئیسجمهور خود در قبال ایران، سعی در کسب حمایت بیشتر آمریکا برای فرانسه، اتحادیه اروپا و منطقه خاورمیانه داشته است. از طرف دیگر، آلمان نیز در فرصت فراهمشده تلاش دارد در اینجا طرف ایرانی را به نوعی متقاعد به نرمش در برابر خواستههای فراوان آمریکاییها کند؛ بهطوریکه هایکو ماس، وزیر خارجه آلمان، در جریان دیدار تازه خود از بغداد، نگرانی خود را از وقوع هرگونه بحران در خلیجفارس و جنگ علیه ایران پنهان نکرده و گفته است :«تنشهای بین ایران و آمریکا میتواند پیامدهای پیشبینینشدهای را به دنبال داشته باشد». به گفته او، «افزایش این تنشها در هفتههای اخیر، کشورهای اروپایی را که در همسایگی خاورمیانه هستند، بر آن داشته که برای رفع سوءتفاهمها و تنشزدایی تلاش کنند». در کل مواضع اروپاییها و آمریکا و حتی چین و روسیه به عنوان اعضای برجام، درباره غیراتمیبودن ایران مشترک است؛ اما در رابطه با موارد تازه ازجمله موشکهای بالستیک و مسئله حمایت از تروریسم، به گفته آمریکاییها میان جناحهای مختلف اختلافنظر وجود دارد.
باید اضافه شود در توافقنامه برجام سه جناح به وجود آمده است؛ جناح آمریکا و اروپا، جناح روسیه و چین و در طرف سوم جمهوری اسلامی است که مواضع هریک با تعاملات دو جناح با یکدیگر به نحوی پیوند دارد. همچنان که اشاره شد، جناح اروپا و آمریکا علاوه بر مسئله غیراتمیشدن ایران، بر اجرانشدن برنامه تولید موشکهای بالستیک ایران نیز تأکید دارند و در اظهارات اخیر مکرون، رئیسجمهوری فرانسه نیز این موضوع مطرح شده است. در جناح دیگر، چین و روسیه، بهخصوص چینیها، در گیرودار اختلافات سیاسی در جنگ تجاری نیز با آمریکا هستند؛ درحالیکه اروپا با چین تعاملات اقتصادی بسیار گستردهای دارد. از این لحاظ، همه طرفها در برجام، به نحو گستردهتری میان خود مساعی مشترک و اختلافنظرات وسیعی را دنبال میکنند. چین سعی کرده است میان اتحادیه اروپا مسیر ویژه خود را در چارچوب راه ابریشم بگشاید و در این رابطه موفقیتهایی نیز کسب کرده و اتحادیه اروپا را به شکل روزافزونی دچار تردید و دودلی کرده است. در چنین شرایط سختی که اروپا میان فشارها و اختلافات اقتصادی با پکن و آمریکا گیر افتاده است، بسیار سختتر خواهد بود سخنان و نظرات جمهوری اسلامی را در رابطه با آمریکا پذیرا باشد. همان سخنان وزیر خارجه آلمان در بغداد میتواند موضع اتحادیه اروپا تلقی بشود؛ اینکه اروپا در این گیرودار تنها نگران بحران عمیقترشده و بیثباتی در منطقه خلیجفارس خواهد بود. تلاش بر این است تا چنین اتفاقی رخ نگیرد.
ایران بعد از خروج آمریکا از برجام، انتظار داشته است با بازیهای مختلف خود، طرف آمریکایی را ناچار به بازگشت به برجام کند. آمریکا نیز درصدد بوده است با اعمال هرچه بیشتر تحریمها، طرف ایرانی را به پذیرش محض شروط خود وادار کند؛ اما در این بازی تاکتیکی هنوز اتفاق خاصی نيفتاده و این نشانگر توانایی ایران در موقعیت و نقش خود در کاستن از حجم فشارهاست. طرف اروپایی با درک اینکه فشارهای آمریکا بر ایران نمیتواند نتیجه لازم را به بار آورد، سعی در وساطت دارد. برخی دیگر از کشورها نظیر ژاپن نیز بنا بر توصیه آمریکا، اجرای این همکاری را پذیرفتهاند. این کشورها به دلیل موقعیت خود در رابطه با دو طرف ایران و آمریکا، چنین تلاشهایی را آغاز میکنند. از این رو، باید در انتظار نتایج این دیدارها بود و در صورت ارائه طرح عملی میتوان به مصالحهای عملی نیز دست یافت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.