|

خلیج فارس؛ ریشه‌های یک مناقشه سیاسی

شرق: اخیرا کتابی به زبان انگلیسی و با عنوان Naming the Persian Gulf: The Roots of a Political Controversy (نام خلیج فارس: ریشه‌های یک مناقشه سیاسی) توسط انتشارات معتبر Ithaca در لندن منتشر شده که می‌‌تواند تحولی در حوزه شناخت خلیج فارس به‌ویژه مناقشات درباره نام آن باشد. نویسنده این کتاب کورش احمدی، دیپلمات بازنشسته است. او سال‌ها در کنار وظایف دیپلماتیک به کار پژوهش در امور مرتبط با منافع و امنیت ملی ایران نیز اشتغال داشته و قبلا کتابی از او با عنوان «جزایر و سیاست بین‌الملل در خلیج فارس» به انگلیسی (لندن، انتشارات Routledge، 2008) در مورد ابعاد سیاسی و استراتژیک مناقشه درباره جزایر ابوموسی و تنب منتشر شده است.
انتشار کتاب جدید از چند جهت مهم است: اول اینکه در نوع خود تنها کتاب به زبان انگلیسی است. باوجود اهمیت مناقشات بین ایرانیان و دولت‌های عربی درباره نام خلیج فارس و نقش این مناقشات در تشدید تنش‌ها بین دو طرف و هم‌داستانی تمام ایرانیان با هر عقیده و مشرب سیاسی دراین‌باره، تاکنون پژوهشی جامع که همه ابعاد موضوع را مورد توجه قرار داده باشد و به‌ویژه برای غیرفارسی زبانان امکان استفاده از آن فراهم باشد، انجام نشده بود.
دوم اینکه این کتاب در زمانه‌ای منتشر شده که متأسفانه نام خلیج فارس بیش از هر زمان دیگری در 6 دهه گذشته تحت فشار است. مناقشات ایران با دولت‌های غربی در 4 دهه اخیر از یک‌سو و توسعه اقتصادی کشورهای عربی خلیج فارس و گسترش روابط آنها با جهان خارج از سوی دیگر فرصت فوق‌العاده‌ای برای تبلیغ نام مجعول فراهم کرد.
سوم اینکه تحولات سیاسی و نظامی طی 4 دهه گذشته، ازجمله سه جنگ در این منطقه، زمینه‌ساز تمرکز بیشتر فعالیت‌های دیپلماتیک و رسانه‌ای بر خلیج فارس شد و متأسفانه چون این فعالیت‌ها عمدتا در بخش عربی خلیج فارس متمرکز بود، امکان تبلیغ نام مجعول بیشتر فراهم شد.
به طوری که دفعات استفاده از نام مجعول «خلیج عربی» از 184 بار در روزنامه‌های اصلی بین‌المللی در دهه 1980 به 2471 بار در دهه 2000 افزایش یافت.
نویسنده کوشیده تا پژوهشی با معیارهای آکادمیک و قابل دفاع در سطح بین‌المللی ارائه کند و برای این منظور همه جنبه‌های مناقشه را بر مبنای طیف گسترده‌ای از منابع و اسناد، مورد توجه قرار داده است.
فصل اول از فصول هفتگانه این کتاب به بررسی چگونگی شکل‌گیری و رواج اصطلاح «خلیج فارس» در یونان و روم باستان اختصاص دارد. در فصل دوم تلاش شده تا از طریق بررسی متون و نقشه‌های دانشمندان، دریانوردان و بازرگانان دوره اسلامی از قرن 8 میلادی پرتویی بر دانسته‌های آن دوره درباره خلیج فارس و نام آن افکنده شود.
در فصل سوم نحوه برخورد قدرت‌های استعماری، شرق‌شناسان، جهانگردان، دیپلمات‌ها و دانشگاهیان با نام خلیج فارس از قرن 16 میلادی به بعد و نحوه برخورد مکاتب مختلف نقشه‌برداری و نحوه انعکاس نام خلیج فارس در صدها نقشه در اروپای بعد از رنسانس بررسی شده و به معمای حدود 12 نقشه از این دوره که در آن نامی غیر از خلیج فارس استفاده شده نیز پرداخته شده است. فصل چهارم به بحث راجع به شروع مناقشه بر سر نام خلیج فارس در دهه 1950 اختصاص دارد و در آن کوشش شده تا تلاش‌ها برای تغییر نام خلیج فارس در بستر سیاست منطقه‌ای و جهانی دیده شود.
این فصل همچنین حاوی بررسی نقش پان‌عربیسم و ناسیونالیست‌های عرب، اثرات رقابت بین دربار غربگرای ایران و جنبش‌های شرق‌گرای عربی و بررسی انتقادی برخی نظرات درباره نقش انگلیسی‌ها در این زمینه است.
در فصل پنجم به ابعاد حقوقی موضوع از دیدگاه حقوق بین‌الملل، رویکرد سازمان‌های بین‌المللی، تلاش حدودا صدساله برای استانداردسازی اسامی جغرافیایی، استانداردهای وضع‌شده توسط دو نهاد مربوطه در سیستم ملل متحد و نهادهای ملی کشورها و تجربه مناقشات بین‌المللی مشابه پرداخته شده است.
نویسنده فصول ششم و هفتم را به بررسی مواضع رسمی و غیررسمی شماری از کشورهای مهم در گذشته و نحوه برخورد مؤسسات و نهادهای اقتصادی، دانشگاهی، علمی، فرهنگی و رسانه‌ای با موضوع و نیز نحوه مقابله ایرانیان داخل و خارج کشور با تلاش‌های عربی برای تحریف نام خلیج فارس اختصاص داده است.

شرق: اخیرا کتابی به زبان انگلیسی و با عنوان Naming the Persian Gulf: The Roots of a Political Controversy (نام خلیج فارس: ریشه‌های یک مناقشه سیاسی) توسط انتشارات معتبر Ithaca در لندن منتشر شده که می‌‌تواند تحولی در حوزه شناخت خلیج فارس به‌ویژه مناقشات درباره نام آن باشد. نویسنده این کتاب کورش احمدی، دیپلمات بازنشسته است. او سال‌ها در کنار وظایف دیپلماتیک به کار پژوهش در امور مرتبط با منافع و امنیت ملی ایران نیز اشتغال داشته و قبلا کتابی از او با عنوان «جزایر و سیاست بین‌الملل در خلیج فارس» به انگلیسی (لندن، انتشارات Routledge، 2008) در مورد ابعاد سیاسی و استراتژیک مناقشه درباره جزایر ابوموسی و تنب منتشر شده است.
انتشار کتاب جدید از چند جهت مهم است: اول اینکه در نوع خود تنها کتاب به زبان انگلیسی است. باوجود اهمیت مناقشات بین ایرانیان و دولت‌های عربی درباره نام خلیج فارس و نقش این مناقشات در تشدید تنش‌ها بین دو طرف و هم‌داستانی تمام ایرانیان با هر عقیده و مشرب سیاسی دراین‌باره، تاکنون پژوهشی جامع که همه ابعاد موضوع را مورد توجه قرار داده باشد و به‌ویژه برای غیرفارسی زبانان امکان استفاده از آن فراهم باشد، انجام نشده بود.
دوم اینکه این کتاب در زمانه‌ای منتشر شده که متأسفانه نام خلیج فارس بیش از هر زمان دیگری در 6 دهه گذشته تحت فشار است. مناقشات ایران با دولت‌های غربی در 4 دهه اخیر از یک‌سو و توسعه اقتصادی کشورهای عربی خلیج فارس و گسترش روابط آنها با جهان خارج از سوی دیگر فرصت فوق‌العاده‌ای برای تبلیغ نام مجعول فراهم کرد.
سوم اینکه تحولات سیاسی و نظامی طی 4 دهه گذشته، ازجمله سه جنگ در این منطقه، زمینه‌ساز تمرکز بیشتر فعالیت‌های دیپلماتیک و رسانه‌ای بر خلیج فارس شد و متأسفانه چون این فعالیت‌ها عمدتا در بخش عربی خلیج فارس متمرکز بود، امکان تبلیغ نام مجعول بیشتر فراهم شد.
به طوری که دفعات استفاده از نام مجعول «خلیج عربی» از 184 بار در روزنامه‌های اصلی بین‌المللی در دهه 1980 به 2471 بار در دهه 2000 افزایش یافت.
نویسنده کوشیده تا پژوهشی با معیارهای آکادمیک و قابل دفاع در سطح بین‌المللی ارائه کند و برای این منظور همه جنبه‌های مناقشه را بر مبنای طیف گسترده‌ای از منابع و اسناد، مورد توجه قرار داده است.
فصل اول از فصول هفتگانه این کتاب به بررسی چگونگی شکل‌گیری و رواج اصطلاح «خلیج فارس» در یونان و روم باستان اختصاص دارد. در فصل دوم تلاش شده تا از طریق بررسی متون و نقشه‌های دانشمندان، دریانوردان و بازرگانان دوره اسلامی از قرن 8 میلادی پرتویی بر دانسته‌های آن دوره درباره خلیج فارس و نام آن افکنده شود.
در فصل سوم نحوه برخورد قدرت‌های استعماری، شرق‌شناسان، جهانگردان، دیپلمات‌ها و دانشگاهیان با نام خلیج فارس از قرن 16 میلادی به بعد و نحوه برخورد مکاتب مختلف نقشه‌برداری و نحوه انعکاس نام خلیج فارس در صدها نقشه در اروپای بعد از رنسانس بررسی شده و به معمای حدود 12 نقشه از این دوره که در آن نامی غیر از خلیج فارس استفاده شده نیز پرداخته شده است. فصل چهارم به بحث راجع به شروع مناقشه بر سر نام خلیج فارس در دهه 1950 اختصاص دارد و در آن کوشش شده تا تلاش‌ها برای تغییر نام خلیج فارس در بستر سیاست منطقه‌ای و جهانی دیده شود.
این فصل همچنین حاوی بررسی نقش پان‌عربیسم و ناسیونالیست‌های عرب، اثرات رقابت بین دربار غربگرای ایران و جنبش‌های شرق‌گرای عربی و بررسی انتقادی برخی نظرات درباره نقش انگلیسی‌ها در این زمینه است.
در فصل پنجم به ابعاد حقوقی موضوع از دیدگاه حقوق بین‌الملل، رویکرد سازمان‌های بین‌المللی، تلاش حدودا صدساله برای استانداردسازی اسامی جغرافیایی، استانداردهای وضع‌شده توسط دو نهاد مربوطه در سیستم ملل متحد و نهادهای ملی کشورها و تجربه مناقشات بین‌المللی مشابه پرداخته شده است.
نویسنده فصول ششم و هفتم را به بررسی مواضع رسمی و غیررسمی شماری از کشورهای مهم در گذشته و نحوه برخورد مؤسسات و نهادهای اقتصادی، دانشگاهی، علمی، فرهنگی و رسانه‌ای با موضوع و نیز نحوه مقابله ایرانیان داخل و خارج کشور با تلاش‌های عربی برای تحریف نام خلیج فارس اختصاص داده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.