|

رهايي از يقين در علم، در جست‌وجوي بصيرت تاريخي و معنا

عبدالرحمن نجل‌رحيم. مغزپژوه

هفته گذشته در يادداشتي اين احتمال را مطرح کردم که شايد قتل همسر در حمام از سوی يکي از دولتمردان با تحصيلات عالي و حسن شهرت در دارايي استعداد و هوش رياضي فوق‌العاده، نتيجه یک عارضه‌ مغزي شناخته‌شده در افراد پابه‌سن‌گذاشته باشد. از بعضي از واکنش‌هاي روشن‌فکرانه دريافتم اشاره به اين امکان در نوشتار من، گويا به طور تلويحي، ظن طرفداري از اعمال خشونت و از کارنامه سياسي متهم به قتل را در اذهاني بيدار کرده است. دوم اينکه گويا با تأکيد بر احتمال نقص بيولوژيکي در مغز متهم، عوامل محيطي و اجتماعي در بروز اين جنايت احتمالي ناديده انگاشته شده است. سوم اينکه طرح اين موضوعات بيولوژيک گويا محيط فکري را مديکاليزه و بيولوژيزه مي‌کند و در شرايط موجود جامعه مي‌تواند خطرناک باشد. چهارم اينکه توضيح علت احتمالي ارتکاب جرم، خود مي‌تواند نوعي توجيه آن نيز باشد. در ضمنِ رد همه اکتسابات ضمني مذکور بر متن، فکر مي‌کنم علت اصلي اين سوءتفاهم‌ها از آنجا شروع مي‌شود که بعضي از صاحبان انديشه ما بر اساس تاريخ فلسفه علم در غرب، اصرار دارند نقش تن و بيولوژي و در واقع مغز را از رفتار اجتماعي و سياسي بزدايند. البته اين سنت فکري از ايده فلسفي وارداتي غرب آمده که خود نتيجه فجايع دو جنگ جهاني از سوی نظام سرمايه‌داري حاکم به بهانه برداشت‌هاي دل‌خواسته از بيولوژي انسان بوده است. تاريخ علم در غرب با اين انتقاد اساسي روبه‌روست که روش دکارتي متداول تجزيه علوم به شاخه‌هاي از هم بيگانه موجب از دسترس عوام خارج‌کردن نتايج آگاهاننده علوم و در عوض بهره‌برداري سياسي قدرت‌ها از آن براي تثبيت خود شده است. نمونه اين فروکاهندگي در بيولوژي را در کتاب پرفروش «ژن خودخواه» از سوی ريچارد داوکينز (۱۹۷۶) مي‌توان سراغ گرفت که در ايران هم ترجمه شده است. اين کتاب با استفاده نابجا از استعاره ژن خودخواه براي توضيح تکامل بيولوژيکي، چنان تصويري ارائه مي‌دهد که گويا در ميدان زندگي، برنده اصلي، ژن زرنگ و باهوشي است که از کالبد همه موجودات روي زمين، استفاده ابزاري مي‌کند تا خودخواهانه به حيات خود تا بي‌نهايت ادامه دهد. البته از پيش معلوم است استفاده از اين استعاره در نظام سرمايه‌داري خريدار داشته باشد. اين در حالي است که بيولوژي نوين پس از آزمايش و خطاي بسيار، دريافته است ژن‌ها به‌تنهايي نمي‌توانند کاره‌اي در تحول حيات باشند، بلکه در کليت بدن جانداران در تبادلات با محيط است که معنا پيدا مي‌کنند. لي وينز و لي ونتين که از قضا هر دو اسم کوچکشان ريچارد است، در کتاب ارزشمند خود، زيست‌شناس ديالکتيکي (۱۹۸۵)، علم بيولوژي تقليل‌گرا و فروکاهنده دکارتي در غرب را به طور اساسي نقد مي‌کنند. بديهي است در جو حاکم اين کتاب که منتقد پوزيتیويسم، يقين‌گرايي علمي و تاريخ علم از جمله بيولوژي تقليل‌گرا يا فروکاهنده است، پژواک گسترده‌اي پيدا نکند و در سطح دانشگاهي بماند، زيرا با روش جدايي و بيگانگي رشته‌هاي علوم از يکديگر و جدايي و بيگانگي علم به‌ويژه بيولوژي از مردم، سر ناسازگاري دارد. اما بد نيست بدانيد نويسندگان کتاب مذکور استادان دانشگاه معروف هاروارد هستند که در ايالت ماساچوست آمريکا قرار دارد؛ يعني همان جايي که ام‌آي‌تي، دانشگاه معروف ديگر آمريکا، است که آقاي دکتر نجفي هم در آنجا تحصيل کرده. اما ام‌آي‌تي در پرورش رياضي‌دان و مهندس خبره است و فارغ‌التحصیلان آن اغلب خود را تافته جدابافته و نابغه دهر مي‌دانند چون به‌غلط چنين ترويج مي‌شود که گويا رياضي، علم يقين و نشانه عقل ناب است؛ همان خصيصه‌اي که يکي از شاگردان دکتر نجفي پس از خبردارشدن از واقعه غيرمترقبه اتهام قتل درباره او روايت کرده است. البته شايد اگر دکتر نجفي در ام‌آي‌تي مي‌ماند و تحت حمايت و تيمارداري مرسوم از بيگانگان علم‌زده يقين‌پندار در پشت حصار امن دانشگاهي قرار مي‌گرفت، هرگز فرصت پيدا نمي‌کرد دست به خشونت بزند و در اقدامي عجيب و باورنکردني زن جوان دومش را بکشد. اما بيولوژي امروز مي‌گويد رياضي مثل هر تفکر انتزاعي ديگر حاصل بخشي از کار مغزي پويا و هميشه در حال تغيير و در تعامل سازنده با مدارهاي ديگري از مغز است. در اين ميان، بخش قدامي مياني مغز تنظيم‌گر عواطف و رفتار اجتماعي است که بيشتر در ارتباط با بدن و محيط (طبيعي ـ اجتماعي ـ فرهنگي) قرار دارد. شناخت و آگاهي از بيولوژي تکاملي شايد بتواند از غرور بيجا و يقين‌پنداري علمي پيشگيري کند و تا حدي به خودشناسي و ديگرشناسي‌مان کمک کند و مخاطرات رفتاري را کاهش دهد که هويت تاريخي بي‌همتاي ما را به عنوان موجودي بيولوژيک و فرهنگي تهديد مي‌کند. عدم شناسايي بيولوژي و ارتباط آن با فرهنگ به بيگانه‌ماندنمان از خود واقعي کمک مي‌کند و باعث مي‌شود دائما از اعمال خود تعجب‌زده شويم. بيگانگي و احساس جدايي بين رشته‌هاي علوم باعث مي‌شود انسان‌هاي پژوهشگر در کنار هم بنشينند و در عين حال، از کار يکديگر هيچ ندانند. البته اين خود مي‌تواند نوعي بيماري اجتماعي ناشي از بيگانه‌پروري باشد. به همين دليل، روشن است که از آميختگي علوم نبايد ترسيد، حصارها را بايد برداشت و آن را خطرناک ندانست. خطرناک وقتي است که ما مردم، از علوم هيچ ندانيم، ولي حاکمان بدانند و اين خود ابزاري براي به بند کشيدن‌مان شود. لي وينز و لي ونتين استادان زيست‌شناسي هستند که به ما مي‌آموزند از نوعي بيولوژي و مغزپژوهي دفاع کنيم که در آن کارکرد بدن و مغز جدا و بيگانه از تأثيرات محيط طبيعي، اجتماعي و فرهنگي تصور نمي‌شود. وجود «محيط» مستقل، جدا و بيگانه از ارگانيسم (موجود زنده) يعني «محاط» بي‌معناست. جبري بر بيولوژي حاکم نيست. در طول تکامل طبيعي و تاريخ زندگي بشر در روي زمين، مغز ما در پويايي دائم در پيوند با محيط است. ما به عنوان موجودي بيولوژيک و فرهنگي، هم خود و هم محيط خود را مي‌سازيم. در اين تبادلات و تبديلات زندگي، دائما جاي سوژه و ابژه، فاعل و مفعول، علت و معلول در حال عوض‌شدن است. حصاري بين علت و معلول، ابژه و سوژه وجود ندارد و در رابطه کل به جز نيز اين‌چنين است. جهان ما در حال تغيير و مملو ار ناهمگوني‌ها و تفاوت‌هاي در حال دگرگوني است. مغز ما هم در رابطه بدن و محيط اجتماعي و فرهنگي ما در حال تحول دائمي است و هيچ‌وقت استراحت يعني ايستايي ندارد. محيط ما را مي‌سازد، ما محيط را مي‌سازيم. تاريخ ما را مي‌سازد، ما تاريخ را مي‌سازيم. ما براي يافتن يقين به دنيا نيامده‌ايم، ما بايد در اين وادي سرگردان وجود به دنبال افزايش بصيرت تاريخي خود باشيم و براي رسيدن به اين بصيرت تاريخي و جست‌وجوي معنا بايد تا حد امکان از سير تکامل بيولوژيک و فرهنگي خود بدانيم و بياموزيم. بدون اين آگاهي تاريخي و کنش‌هاي متناسب با آن، نمي‌توانيم تغييري کارساز در آينده خود ايجاد کنيم. گرچه از نظر علمي در چشم‌انداز اين بي‌کرانگي غايتي يا سرنوشت محتومي متصور نيست.

هفته گذشته در يادداشتي اين احتمال را مطرح کردم که شايد قتل همسر در حمام از سوی يکي از دولتمردان با تحصيلات عالي و حسن شهرت در دارايي استعداد و هوش رياضي فوق‌العاده، نتيجه یک عارضه‌ مغزي شناخته‌شده در افراد پابه‌سن‌گذاشته باشد. از بعضي از واکنش‌هاي روشن‌فکرانه دريافتم اشاره به اين امکان در نوشتار من، گويا به طور تلويحي، ظن طرفداري از اعمال خشونت و از کارنامه سياسي متهم به قتل را در اذهاني بيدار کرده است. دوم اينکه گويا با تأکيد بر احتمال نقص بيولوژيکي در مغز متهم، عوامل محيطي و اجتماعي در بروز اين جنايت احتمالي ناديده انگاشته شده است. سوم اينکه طرح اين موضوعات بيولوژيک گويا محيط فکري را مديکاليزه و بيولوژيزه مي‌کند و در شرايط موجود جامعه مي‌تواند خطرناک باشد. چهارم اينکه توضيح علت احتمالي ارتکاب جرم، خود مي‌تواند نوعي توجيه آن نيز باشد. در ضمنِ رد همه اکتسابات ضمني مذکور بر متن، فکر مي‌کنم علت اصلي اين سوءتفاهم‌ها از آنجا شروع مي‌شود که بعضي از صاحبان انديشه ما بر اساس تاريخ فلسفه علم در غرب، اصرار دارند نقش تن و بيولوژي و در واقع مغز را از رفتار اجتماعي و سياسي بزدايند. البته اين سنت فکري از ايده فلسفي وارداتي غرب آمده که خود نتيجه فجايع دو جنگ جهاني از سوی نظام سرمايه‌داري حاکم به بهانه برداشت‌هاي دل‌خواسته از بيولوژي انسان بوده است. تاريخ علم در غرب با اين انتقاد اساسي روبه‌روست که روش دکارتي متداول تجزيه علوم به شاخه‌هاي از هم بيگانه موجب از دسترس عوام خارج‌کردن نتايج آگاهاننده علوم و در عوض بهره‌برداري سياسي قدرت‌ها از آن براي تثبيت خود شده است. نمونه اين فروکاهندگي در بيولوژي را در کتاب پرفروش «ژن خودخواه» از سوی ريچارد داوکينز (۱۹۷۶) مي‌توان سراغ گرفت که در ايران هم ترجمه شده است. اين کتاب با استفاده نابجا از استعاره ژن خودخواه براي توضيح تکامل بيولوژيکي، چنان تصويري ارائه مي‌دهد که گويا در ميدان زندگي، برنده اصلي، ژن زرنگ و باهوشي است که از کالبد همه موجودات روي زمين، استفاده ابزاري مي‌کند تا خودخواهانه به حيات خود تا بي‌نهايت ادامه دهد. البته از پيش معلوم است استفاده از اين استعاره در نظام سرمايه‌داري خريدار داشته باشد. اين در حالي است که بيولوژي نوين پس از آزمايش و خطاي بسيار، دريافته است ژن‌ها به‌تنهايي نمي‌توانند کاره‌اي در تحول حيات باشند، بلکه در کليت بدن جانداران در تبادلات با محيط است که معنا پيدا مي‌کنند. لي وينز و لي ونتين که از قضا هر دو اسم کوچکشان ريچارد است، در کتاب ارزشمند خود، زيست‌شناس ديالکتيکي (۱۹۸۵)، علم بيولوژي تقليل‌گرا و فروکاهنده دکارتي در غرب را به طور اساسي نقد مي‌کنند. بديهي است در جو حاکم اين کتاب که منتقد پوزيتیويسم، يقين‌گرايي علمي و تاريخ علم از جمله بيولوژي تقليل‌گرا يا فروکاهنده است، پژواک گسترده‌اي پيدا نکند و در سطح دانشگاهي بماند، زيرا با روش جدايي و بيگانگي رشته‌هاي علوم از يکديگر و جدايي و بيگانگي علم به‌ويژه بيولوژي از مردم، سر ناسازگاري دارد. اما بد نيست بدانيد نويسندگان کتاب مذکور استادان دانشگاه معروف هاروارد هستند که در ايالت ماساچوست آمريکا قرار دارد؛ يعني همان جايي که ام‌آي‌تي، دانشگاه معروف ديگر آمريکا، است که آقاي دکتر نجفي هم در آنجا تحصيل کرده. اما ام‌آي‌تي در پرورش رياضي‌دان و مهندس خبره است و فارغ‌التحصیلان آن اغلب خود را تافته جدابافته و نابغه دهر مي‌دانند چون به‌غلط چنين ترويج مي‌شود که گويا رياضي، علم يقين و نشانه عقل ناب است؛ همان خصيصه‌اي که يکي از شاگردان دکتر نجفي پس از خبردارشدن از واقعه غيرمترقبه اتهام قتل درباره او روايت کرده است. البته شايد اگر دکتر نجفي در ام‌آي‌تي مي‌ماند و تحت حمايت و تيمارداري مرسوم از بيگانگان علم‌زده يقين‌پندار در پشت حصار امن دانشگاهي قرار مي‌گرفت، هرگز فرصت پيدا نمي‌کرد دست به خشونت بزند و در اقدامي عجيب و باورنکردني زن جوان دومش را بکشد. اما بيولوژي امروز مي‌گويد رياضي مثل هر تفکر انتزاعي ديگر حاصل بخشي از کار مغزي پويا و هميشه در حال تغيير و در تعامل سازنده با مدارهاي ديگري از مغز است. در اين ميان، بخش قدامي مياني مغز تنظيم‌گر عواطف و رفتار اجتماعي است که بيشتر در ارتباط با بدن و محيط (طبيعي ـ اجتماعي ـ فرهنگي) قرار دارد. شناخت و آگاهي از بيولوژي تکاملي شايد بتواند از غرور بيجا و يقين‌پنداري علمي پيشگيري کند و تا حدي به خودشناسي و ديگرشناسي‌مان کمک کند و مخاطرات رفتاري را کاهش دهد که هويت تاريخي بي‌همتاي ما را به عنوان موجودي بيولوژيک و فرهنگي تهديد مي‌کند. عدم شناسايي بيولوژي و ارتباط آن با فرهنگ به بيگانه‌ماندنمان از خود واقعي کمک مي‌کند و باعث مي‌شود دائما از اعمال خود تعجب‌زده شويم. بيگانگي و احساس جدايي بين رشته‌هاي علوم باعث مي‌شود انسان‌هاي پژوهشگر در کنار هم بنشينند و در عين حال، از کار يکديگر هيچ ندانند. البته اين خود مي‌تواند نوعي بيماري اجتماعي ناشي از بيگانه‌پروري باشد. به همين دليل، روشن است که از آميختگي علوم نبايد ترسيد، حصارها را بايد برداشت و آن را خطرناک ندانست. خطرناک وقتي است که ما مردم، از علوم هيچ ندانيم، ولي حاکمان بدانند و اين خود ابزاري براي به بند کشيدن‌مان شود. لي وينز و لي ونتين استادان زيست‌شناسي هستند که به ما مي‌آموزند از نوعي بيولوژي و مغزپژوهي دفاع کنيم که در آن کارکرد بدن و مغز جدا و بيگانه از تأثيرات محيط طبيعي، اجتماعي و فرهنگي تصور نمي‌شود. وجود «محيط» مستقل، جدا و بيگانه از ارگانيسم (موجود زنده) يعني «محاط» بي‌معناست. جبري بر بيولوژي حاکم نيست. در طول تکامل طبيعي و تاريخ زندگي بشر در روي زمين، مغز ما در پويايي دائم در پيوند با محيط است. ما به عنوان موجودي بيولوژيک و فرهنگي، هم خود و هم محيط خود را مي‌سازيم. در اين تبادلات و تبديلات زندگي، دائما جاي سوژه و ابژه، فاعل و مفعول، علت و معلول در حال عوض‌شدن است. حصاري بين علت و معلول، ابژه و سوژه وجود ندارد و در رابطه کل به جز نيز اين‌چنين است. جهان ما در حال تغيير و مملو ار ناهمگوني‌ها و تفاوت‌هاي در حال دگرگوني است. مغز ما هم در رابطه بدن و محيط اجتماعي و فرهنگي ما در حال تحول دائمي است و هيچ‌وقت استراحت يعني ايستايي ندارد. محيط ما را مي‌سازد، ما محيط را مي‌سازيم. تاريخ ما را مي‌سازد، ما تاريخ را مي‌سازيم. ما براي يافتن يقين به دنيا نيامده‌ايم، ما بايد در اين وادي سرگردان وجود به دنبال افزايش بصيرت تاريخي خود باشيم و براي رسيدن به اين بصيرت تاريخي و جست‌وجوي معنا بايد تا حد امکان از سير تکامل بيولوژيک و فرهنگي خود بدانيم و بياموزيم. بدون اين آگاهي تاريخي و کنش‌هاي متناسب با آن، نمي‌توانيم تغييري کارساز در آينده خود ايجاد کنيم. گرچه از نظر علمي در چشم‌انداز اين بي‌کرانگي غايتي يا سرنوشت محتومي متصور نيست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.