سرمایهداری پیشرو و مرگ نئولیبرالیسم
جوزف استیگلیتز، برنده جایزه نوبل اقتصاد، استاد دانشگاه کلمبیا و رئیس اقتصاددان مؤسسه روزولت، در یادداشتی با عنوان «پس از نئولیبرالیسم» به این موضوع پرداخته که رویکرد40 سال گذشته ایالات متحده و سایر اقتصادهای پیشرفته در دنبالکردن یک برنامه بازار آزاد با مالیات پایین، حذف مقررات محدودکننده و کاهش برنامههای تأمین اجتماعی، قطعا تغییر خواهد کرد و باید دید بعد از آن چه اتفاقی میافتد. بخشهایی از آن را میخوانیم.
کدام سیستم اقتصادی بیش از همه رفاه برای بشر به ارمغان میآورد؟ این پرسش تعیینکننده دوران کنونی است؛ زیرا پس از 40 سال سیطره نئولیبرالیسم بر ایالات متحده و سایر اقتصادهای پیشرفته، میدانیم این تفکر کارایی ندارد.
آزمایش نئولیبرالی -مالیات کمتر برای ثروتمندان، مقرراتزدایی از بازار کار و تولید، مالیگرایی و جهانیشدن- با شکستی عظیم همراه بود. رشد به پایینتر از ربع قرن پس از جنگ جهانی دوم رسیده و بیشتر آن بین بالاترین سطوح درآمد تقسیم شده است. نئولیبرالیسم را پس از دههها رکود یا حتی کاهش درآمد برای پایینترین سطوح، باید مرده پنداشت و دفن کرد. حداقل سه آلترناتیو مهم سیاسی برای این تفکر وجود دارد: ناسيوناليسم راست افراطی، اصلاحطلبی چپ میانه و چپ پیشرو (با درنظرگرفتن اینکه راست میانه همان تفکر شکستخورده نئولیبرال را دارد). بااینحال، به استثنای چپ پیشرو، این آلترناتیوها به شکلی با ایدئولوژیهایی که منسوخ شده است، یا باید بشود پیوند خوردهاند.
برای نمونه، چپ میانه، نئولیبرالیسم را با چهرهای انسانی نمایندگی میکند. هدفش این است که سیاستهای بیل کلینتون، رئیسجمهور سابق آمریکا و تونی بلر، نخستوزیر سابق بریتانیا را به قرن 21 بیاورد و فقط تجدیدنظرهای جزئی درباره اشکال غالب مالیگرایی و جهانیسازی صورت میگیرد. در همین حال، ناسيوناليسم راستشدن با جهانیشدن مخالف است و مهاجران و خارجیان را برای تمام مشکلات امروز مقصر میداند. بااینحال، همانطور که ریاستجمهوری دونالد ترامپ نشان داده است، این تفکر حداقل در نوع آمریکایی خود، کمتر از نئولیبرالیسم به کاهش مالیات برای ثروتمندان، لغو مقررات و کاهش یا حذف برنامههای اجتماعی کمر نبسته است. در مقابل، اردوگاه سوم معرف چیزی است که من آن را «سرمایهداری پیشرو» مینامم؛ تفکری که یک دستور کار اقتصادی کاملا متفاوت را بر اساس چهار اولویت در پیش میگیرد؛ اول اینکه توازن میان بازارها، دولت و جامعه مدنی را احیا میکند. رشد اقتصادی آهسته، افزایش نابرابری، بیثباتی مالی و تخریب محیط زیست، مشکلاتی است که بازار پدید آورده است و بنابراین نمیتوان فقط به کمک بازار آنها را برطرف کرد. دولتها وظیفه محدودکردن و شکلدادن به
بازارها را از طریق مقررات محیطزیستی، بهداشتی، ایمنی شغلی و مانند آن بر عهده دارند. این نیز وظیفه دولت است که آنچه بازار نمیتواند یا نمیخواهد انجام دهد، مانند سرمایهگذاری فعال در تحقیقات اولیه، فناوری، آموزش و حفظ سلامت آن را بر عهده گیرد.
اولویت دوم این است که تشخیص داده شود «ثروت ملل» ناشی از تفکر علمی -یادگیری درباره جهان اطراف ما- و سازمانی اجتماعی است که به گروههای بزرگی از مردم امکان میدهد با یکدیگر همکاری کنند. بازارها همچنان نقش مهمی در تسهیل همکاریهای اجتماعی بازی میکنند؛ اما فقط در صورتی که تحت حاکمیت قانون و تحت نظارت دموکراتیک قرار داشته باشند. اگر چنین نباشد، افراد با بهرهکشی از دیگران ثروتمند میشوند و دنبال رانتخواری، نه خلق ثروت واقعی خواهند بود. بسیاری از ثروتمندان امروز از روشهای استثمارگرایانه به جایی رسیدهاند و سیاستهای ترامپ در خدمت آنهاست که رانت را تشویق میکنند و منابع اصلی خلق ثروت را از بین میبرند. سرمايهداری پيشرو دقيقا عکس آن را در نظر دارد.
این ما را به اولویت سوم میرساند که به مشکل روزافزون تمرکز قدرت در بازار مربوط است. شرکتهایی که بر بازار سلطه دارند، با بهرهبرداری از مزایای اطلاعاتی، خرید رقبای بالقوه و ایجاد موانع ورود، میتوانند از رانت در مقیاس وسیع به زیان دیگران استفاده کنند. افزایش قدرت بازار شرکتها همراه با کاهش قدرت چانهزنی کارگران، عامل افزایش نابرابری و کاهش آهنگ رشد است. چنانچه دولت نقشی فعالتر از آنچه نئولیبرالیسم تجویز میکند، بر عهده نگیرد، این مشکلات به دلیل پیشرفتهای روباتیک و هوش مصنوعی بهمراتب شدیدتر خواهد شد.
چهارمین عنصر کلیدی در دستور کار پیشرو، تضعیف پیوند بین قدرت اقتصادی و نفوذ سیاسی است. قدرت اقتصادی و نفوذ سیاسی همدیگر را بهطور متقابل تقویت کرده و خود را حفظ میکنند؛ بهویژه در مواردی مانند ایالات متحده که افراد و شرکتهای ثروتمند میتوانند بدون محدودیت در انتخابات هزینه کنند و هیچ چیز نمیتواند قدرت ثروتمندان را محدود کند. این فقط یک مشکل اخلاقی و سیاسی نیست؛ اقتصادهای با نابرابری کمتر در واقع بهتر عمل میکنند. اصلاحات برای رسیدن به سرمایهداری پیشرو باید با محدودکردن نفوذ پول در سیاست و کاهش نابرابری در ثروت آغاز شود. هیچ عصای جادویی نمیتواند آسیبهایی ناشی از دهها سال نئولیبرالیسم را یکشبه جبران کند؛ اما دستورالعمل جامعی که در راستای جملههای گفتهشده میتواند روند را تغییر دهد، بیشتر به این بستگی دارد که اصلاحگران نیز به اندازه بخش خصوصی پایبند به رفع مشکلاتی مانند قدرت بیش از حد بازار و نابرابری باشند.
دستور کار جامع باید بر آموزش، تحقیق و دیگر منابع واقعی ثروت تمرکز کند. باید از محیط زیست محافظت و با تغییرات اقلیمی مقابله کند. باید برنامههایی عمومی برای تضمین دسترسی شهروندی به مایحتاج اساسی و زندگی مناسب ایجاد کند که شامل امنیت اقتصادی، ایجاد اشتغال و دستمزد کافی برای زندگی، مراقبتهای بهداشتی و مسکن مناسب، بازنشستگی امن و آموزش کافی برای کودکان باشد. این برنامه فوقالعاده کمهزینه است و در حقیقت نمیتوانیم از آن چشم بپوشیم. جایگزینهایی که ملیگرایان و نئولیبرالها ارائه میدهند، رکود بیشتر نابرابری، تضعیف محیط زیست و کشمکش سیاسی را تضمین میکند و بالقوه به نتیجهای منجر میشود که حتی نمیخواهیم تصورش را بکنیم. سرمايهداری پیشرو، بازی با کلمات نيست؛ قابلاعتمادترین و پرتوانترین گزینه برای جانشینی یک ایدئولوژی شکستخورده است و بهترین فرصت برای برونرفت از بیماری اقتصادی و سیاسی ما.
جوزف استیگلیتز، برنده جایزه نوبل اقتصاد، استاد دانشگاه کلمبیا و رئیس اقتصاددان مؤسسه روزولت، در یادداشتی با عنوان «پس از نئولیبرالیسم» به این موضوع پرداخته که رویکرد40 سال گذشته ایالات متحده و سایر اقتصادهای پیشرفته در دنبالکردن یک برنامه بازار آزاد با مالیات پایین، حذف مقررات محدودکننده و کاهش برنامههای تأمین اجتماعی، قطعا تغییر خواهد کرد و باید دید بعد از آن چه اتفاقی میافتد. بخشهایی از آن را میخوانیم.
کدام سیستم اقتصادی بیش از همه رفاه برای بشر به ارمغان میآورد؟ این پرسش تعیینکننده دوران کنونی است؛ زیرا پس از 40 سال سیطره نئولیبرالیسم بر ایالات متحده و سایر اقتصادهای پیشرفته، میدانیم این تفکر کارایی ندارد.
آزمایش نئولیبرالی -مالیات کمتر برای ثروتمندان، مقرراتزدایی از بازار کار و تولید، مالیگرایی و جهانیشدن- با شکستی عظیم همراه بود. رشد به پایینتر از ربع قرن پس از جنگ جهانی دوم رسیده و بیشتر آن بین بالاترین سطوح درآمد تقسیم شده است. نئولیبرالیسم را پس از دههها رکود یا حتی کاهش درآمد برای پایینترین سطوح، باید مرده پنداشت و دفن کرد. حداقل سه آلترناتیو مهم سیاسی برای این تفکر وجود دارد: ناسيوناليسم راست افراطی، اصلاحطلبی چپ میانه و چپ پیشرو (با درنظرگرفتن اینکه راست میانه همان تفکر شکستخورده نئولیبرال را دارد). بااینحال، به استثنای چپ پیشرو، این آلترناتیوها به شکلی با ایدئولوژیهایی که منسوخ شده است، یا باید بشود پیوند خوردهاند.
برای نمونه، چپ میانه، نئولیبرالیسم را با چهرهای انسانی نمایندگی میکند. هدفش این است که سیاستهای بیل کلینتون، رئیسجمهور سابق آمریکا و تونی بلر، نخستوزیر سابق بریتانیا را به قرن 21 بیاورد و فقط تجدیدنظرهای جزئی درباره اشکال غالب مالیگرایی و جهانیسازی صورت میگیرد. در همین حال، ناسيوناليسم راستشدن با جهانیشدن مخالف است و مهاجران و خارجیان را برای تمام مشکلات امروز مقصر میداند. بااینحال، همانطور که ریاستجمهوری دونالد ترامپ نشان داده است، این تفکر حداقل در نوع آمریکایی خود، کمتر از نئولیبرالیسم به کاهش مالیات برای ثروتمندان، لغو مقررات و کاهش یا حذف برنامههای اجتماعی کمر نبسته است. در مقابل، اردوگاه سوم معرف چیزی است که من آن را «سرمایهداری پیشرو» مینامم؛ تفکری که یک دستور کار اقتصادی کاملا متفاوت را بر اساس چهار اولویت در پیش میگیرد؛ اول اینکه توازن میان بازارها، دولت و جامعه مدنی را احیا میکند. رشد اقتصادی آهسته، افزایش نابرابری، بیثباتی مالی و تخریب محیط زیست، مشکلاتی است که بازار پدید آورده است و بنابراین نمیتوان فقط به کمک بازار آنها را برطرف کرد. دولتها وظیفه محدودکردن و شکلدادن به
بازارها را از طریق مقررات محیطزیستی، بهداشتی، ایمنی شغلی و مانند آن بر عهده دارند. این نیز وظیفه دولت است که آنچه بازار نمیتواند یا نمیخواهد انجام دهد، مانند سرمایهگذاری فعال در تحقیقات اولیه، فناوری، آموزش و حفظ سلامت آن را بر عهده گیرد.
اولویت دوم این است که تشخیص داده شود «ثروت ملل» ناشی از تفکر علمی -یادگیری درباره جهان اطراف ما- و سازمانی اجتماعی است که به گروههای بزرگی از مردم امکان میدهد با یکدیگر همکاری کنند. بازارها همچنان نقش مهمی در تسهیل همکاریهای اجتماعی بازی میکنند؛ اما فقط در صورتی که تحت حاکمیت قانون و تحت نظارت دموکراتیک قرار داشته باشند. اگر چنین نباشد، افراد با بهرهکشی از دیگران ثروتمند میشوند و دنبال رانتخواری، نه خلق ثروت واقعی خواهند بود. بسیاری از ثروتمندان امروز از روشهای استثمارگرایانه به جایی رسیدهاند و سیاستهای ترامپ در خدمت آنهاست که رانت را تشویق میکنند و منابع اصلی خلق ثروت را از بین میبرند. سرمايهداری پيشرو دقيقا عکس آن را در نظر دارد.
این ما را به اولویت سوم میرساند که به مشکل روزافزون تمرکز قدرت در بازار مربوط است. شرکتهایی که بر بازار سلطه دارند، با بهرهبرداری از مزایای اطلاعاتی، خرید رقبای بالقوه و ایجاد موانع ورود، میتوانند از رانت در مقیاس وسیع به زیان دیگران استفاده کنند. افزایش قدرت بازار شرکتها همراه با کاهش قدرت چانهزنی کارگران، عامل افزایش نابرابری و کاهش آهنگ رشد است. چنانچه دولت نقشی فعالتر از آنچه نئولیبرالیسم تجویز میکند، بر عهده نگیرد، این مشکلات به دلیل پیشرفتهای روباتیک و هوش مصنوعی بهمراتب شدیدتر خواهد شد.
چهارمین عنصر کلیدی در دستور کار پیشرو، تضعیف پیوند بین قدرت اقتصادی و نفوذ سیاسی است. قدرت اقتصادی و نفوذ سیاسی همدیگر را بهطور متقابل تقویت کرده و خود را حفظ میکنند؛ بهویژه در مواردی مانند ایالات متحده که افراد و شرکتهای ثروتمند میتوانند بدون محدودیت در انتخابات هزینه کنند و هیچ چیز نمیتواند قدرت ثروتمندان را محدود کند. این فقط یک مشکل اخلاقی و سیاسی نیست؛ اقتصادهای با نابرابری کمتر در واقع بهتر عمل میکنند. اصلاحات برای رسیدن به سرمایهداری پیشرو باید با محدودکردن نفوذ پول در سیاست و کاهش نابرابری در ثروت آغاز شود. هیچ عصای جادویی نمیتواند آسیبهایی ناشی از دهها سال نئولیبرالیسم را یکشبه جبران کند؛ اما دستورالعمل جامعی که در راستای جملههای گفتهشده میتواند روند را تغییر دهد، بیشتر به این بستگی دارد که اصلاحگران نیز به اندازه بخش خصوصی پایبند به رفع مشکلاتی مانند قدرت بیش از حد بازار و نابرابری باشند.
دستور کار جامع باید بر آموزش، تحقیق و دیگر منابع واقعی ثروت تمرکز کند. باید از محیط زیست محافظت و با تغییرات اقلیمی مقابله کند. باید برنامههایی عمومی برای تضمین دسترسی شهروندی به مایحتاج اساسی و زندگی مناسب ایجاد کند که شامل امنیت اقتصادی، ایجاد اشتغال و دستمزد کافی برای زندگی، مراقبتهای بهداشتی و مسکن مناسب، بازنشستگی امن و آموزش کافی برای کودکان باشد. این برنامه فوقالعاده کمهزینه است و در حقیقت نمیتوانیم از آن چشم بپوشیم. جایگزینهایی که ملیگرایان و نئولیبرالها ارائه میدهند، رکود بیشتر نابرابری، تضعیف محیط زیست و کشمکش سیاسی را تضمین میکند و بالقوه به نتیجهای منجر میشود که حتی نمیخواهیم تصورش را بکنیم. سرمايهداری پیشرو، بازی با کلمات نيست؛ قابلاعتمادترین و پرتوانترین گزینه برای جانشینی یک ایدئولوژی شکستخورده است و بهترین فرصت برای برونرفت از بیماری اقتصادی و سیاسی ما.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.