|

ابراهيم رحيم‌‌پور، معاون سابق آسيا- اقيانوسيه وزارت خارجه

سفر نخست‌وزير ژاپن، فرصتي براي ايران

زهره آقاياني: پس از 40 سال، شينزو آبه، نخست‌وزير کشور آفتاب تابان، قصد سفر به قلب خاورميانه، يعني ايران را دارد. ژاپن ديرزمانی است که ترجيح داده مراودات اقتصادي خود را با جمهوري اسلامي به حداقل برساند؛ اما تحولات اخير، به‌ويژه بعد از سفر محمدجواد ظريف به توکيو و متعاقب آن ديدار ترامپ، رئيس‌جمهوری ایالات متحده آمريكا، از اين کشور، سبب شد ژاپني‌ها جانب احتياط را رها کرده و در بالاترين سطح اجرائي از ايران ديدار کنند. هرچند از همان ابتداي انتشار اين خبر، گمانه‌زني‌ها درباره حامل ‌پيام‌بودن آبه براي تهران قوت گرفت؛ اما ناگفته پيداست اهميت اين سفر تنها به همين موضوع ختم نمي‌شود. شايد ترميم روابط تجاري دو کشور که چندي است به دلیل تحريم‌ها از رونق افتاده، از موضوعات محل بحث در ديدار رؤساي دو دولت باشد. به‌هرحال، نخست‌وزير اين کشور آرام و محتاط که از شرقي‌ترين نقطه آسيا به تهران مي‌آيد، از قدرت‌هاي اصلي اقتصاد جهان است. از‌اين‌رو، اهميت اين میهمان ويژه براي جمهوري اسلامي نيز بيش از گذشته خواهد شد. حالا بايد ديد اين سفر تا کجا مي‌تواند اهداف توکيو و تهران را تأمين کند؛ هرچند تاريخ اين ديدار هنوز مشخص نشده است. ابراهيم رحيم‌پور، معاون سابق آسيا اقيانوسيه وزارت خارجه در گفت‌وگو با «شرق» از این سفر می‌گوید.

سفر نخست‌وزير ژاپن به تهران با چه اهدافي دنبال مي‌شود؟ اين سفر چه اهميتي دارد؟
بعد از سفر آقاي ظريف به ژاپن و همچنين ترامپ به اين کشور، نخست‌وزير ژاپن از ديدار خود از تهران خبر داد. بنابراین مشخص است اين سفر، سفری دوجانبه نيست. به‌هرحال وقتي برجام برگزار شد، مقبوليت جهاني ما در حد اعلا قرار گرفت. از آسيا، اکثر کشورها به تهران آمدند، به‌جز آقاي آبه از ژاپن؛ البته به دليل همان ذات خاص در سياست خارجي ژاپني‌ها و احتياط‌هايي که معمولا در دستور کار دارند. با توجه به اينکه تقريبا 15 سال از سفر نخست‌وزير ژاپن به تهران مي‌گذرد، در‌اين‌باره تماس‌هاي مکرر ديپلماتيکي را مبني بر اينکه نوبت آقاي آبه است که به تهران سفر کند، مطرح کرديم. از آنجايي که ژاپني‌ها به مراوده اقتصادي با ايران علاقه‌مند هستند، من اين موضوع را به‌ویژه در ملاقات‌ها اعلام کردم؛ با اين متن که در دوره تحريم قبلي، شما از چيني‌ها عقب مانده‌ايد و مراودات خود را قطع کرديد. به آنها گفته شد شما بازار ايران را به دليل ملاحظات آمريكايي‌ها رها کرديد و چين جاي شما را گرفته است و طبيعتا اکنون به‌خاطر خود بايد به اين بازار بازگرديد. ازاين‌رو اکنون ژاپني‌ها در بعد اقتصادي کار خود را شروع کرده‌اند؛ تحرکاتي که از دفاتر شرکت‌هاي بزرگ ژاپني در تهران آغاز شده و مجددا فعاليت مي‌کنند. آنها کارمندهاي ايراني خود را افزايش داده و درحال‌حاضر حجم همکاري ما گسترش يافته است.
به‌هرحال احتياط شديد آقاي آبه مانع از اين شد که به تهران سفر کند. به نظر ما اشتباه ژاپني‌ها بود و بايد به تهران مي‌آمدند. البته ژاپن چندين نماينده ويژه به تهران فرستاد و وزير خارجه دولت آبه نیز به ايران آمد. از طرف ما نيز آقاي دکتر ظريف و چند مقام ديگر به توکيو سفر کردند. با اين سابقه مشخص است آقاي آبه براي کار دوجانبه به ايران نمي‌آيد؛ چراکه زماني که بايد مي‌آمد، نيامد. به‌هرحال ميانجيگري میان ايران انتخاب آمريكايي‌هاست؛ اما آخرين تصميم مبني بر اينکه با سفر فوق موافقت خواهد شد يا خير و تعيين تاريخ آن را باید وزارت خارجه و رياست‌جمهوري اعلام کنند.
اين سفر مي‌تواند جنبه اقتصادي هم داشته باشد؟
در‌حا‌ل‌حاضر ژاپن خريد نفت از ايران را منتفي و روابط بانکي را هم قطع کرده است. ما رابطه اقتصادي درست و اصولي با ژاپني‌ها نداريم. البته در شرايط عادي هم ژاپني‌ها محتاط بودند؛ با‌اين‌حال مراوده‌هاي اقتصادي انجام مي‌شد؛ اما در شرايط کنوني، نه کار سياسي و نه کار اقتصادي درخور ملاحظه‌اي با ايران ندارند. بنابراين اين سفر در صورتي که به هدف اصلي خود که همان ميانجيگري است، دست پيدا کند، طبيعتا هم مسائل اقتصادي دو کشور حل خواهد شد و هم مسائل با کشورهاي ديگر.
به ميانجيگري اشاره کرديد؛ براي تهران مذاکره با آبه چه تفاوتي با پيشنهاد ميانجيگري دولت عراق يا عمان خواهد داشت؟
سفر آقاي آبه درست بعد از ديدار آقاي ترامپ از ژاپن انجام مي‌شود؛ بنابراين آمريكايي‌ها علاقه‌مند هستند از اين کانال استفاده کنند؛ البته ما هم مخالفتي نداريم. به صورت اصولي و کلي يک ميانجي تکاليف و وظايفي دارد؛ ولي معمولا با اهداف ميانجي هم آميخته مي‌شود. حالا اينکه از چند کانال اين پيغام و پسغام‌ها ارسال شود، ضرري نمي‌بينم؛ اما اعتقاد دارم نبايد به کساني که پيغام مي‌برند و مي‌آورند، اميد بست.
ايران چگونه مي‌تواند از اين سفر به‌عنوان يک فرصت بهره‌برداري کند؟
طبيعتا تريبون خوبي است که در خلال تبليغات اين سفر، هم ما مي‌توانيم حقوق و مواضع خود را اعلام کنيم و هم طرف مقابل مي‌تواند پيغام‌هايي را که مي‌تواند پيام رئيس‌جمهور آمريكا باشد، اعلام کند. به نظر مي‌رسد آقاي آبه پيامي شامل نظرات ترامپ را که بعد از سفر اخيرش به ژاپن اعلام شد، همراه خود خواهد داشت. پيامي مبني بر اينکه ما درباره ايران جنگ نمي‌خواهيم. البته در مواضع ترامپ از شرط‌هايي هم که آقاي پمپئو پيش‌تر عنوان کرده بود، ديگر خبري نبود. تنها يک بحث سلاح هسته‌اي عنوان شد که آن هم کاملا روشن است. ما در چارچوب برجام حداقل دنيا را راضي کرده‌ايم.
به‌هرحال درباره اينکه ترامپ چه چيزي بيشتر از برجام مي‌خواهد، بايد منتظر بود و صحبت‌ها را شنيد و پاسخ‌ها را ارائه داد؛ بنابراين سفر نخست‌وزير ژاپن فرصتي براي ما خواهد بود. البته مشکل اينجاست که با وجود جاري‌بودن تحريم‌ها، مذاکرات انجام مي‌شود؛ در‌حالي‌که مثلا در زمان وقوع جنگ، زماني که قرار است مذاکره صورت گيرد، ابتدا بايد آتش‌‌بس اعلام و بعد مذاکره آغاز شود. متأسفانه اکنون مذاکره‌کننده‌ها، در‌حالي‌که هنوز تحريم‌ها معلق نشده، بدون آتش‌بس مي‌خواهند مذاکره کنند. براي من اين موضوع سؤال بزرگي است.
چه توصيه‌اي براي اين ملاقات که پس از سال‌ها انجام مي‌شود، داريد؟
توصيه من اين است که قبل از اين سفر - اگر قرار است انجام شود - چارچوب مذاکرات مشخص شود تا طرفين به مکانيسمي رسيده و اين ديدار صرفا يک سفر نمايشي نباشد. البته در نمايش هم ويژگي‌هايي وجود دارد و من آن را رد نمي‌کنم؛ اما اگر بخواهيم طوري گفت‌وگو کنيم که در افکار عمومي ايران بازتاب مثبت داشته باشد، قاعدتا بايد شفاف و روراست با مردم خود صحبت کرده و اميدهاي کاذب در مردم ايجاد نکنيم؛ درعین‌حال در مقطع فعلي، فکر مي‌کنم سفر ايشان به تهران مناسب است. اميدواريم آمريكايي‌ها هم همان‌طوري که در ژاپن اعلام کردند، اين اقدام که يک نوع عقب‌نشيني است، تاکتيکي نباشد و ژاپن حرف‌هاي آنها و حرف‌هاي ايران را بشنود و در نتيجه مکانيسمي را پيدا کند.
از طرف ديگر ژاپن در صورت نزاع در منطقه خليج فارس، يکي از ضررکننده‌ها خواهد بود؛ چراکه نفت ژاپن از اين منطقه خريداري مي‌شود. هر نوع برخورد نظامي منجر به افزايش قيمت نفت است و سپس افزايش هزينه‌هاي ژاپن را در پي خواهد داشت؛ بنابراين ضربه زيادي به ژاپن وارد خواهد کرد.

زهره آقاياني: پس از 40 سال، شينزو آبه، نخست‌وزير کشور آفتاب تابان، قصد سفر به قلب خاورميانه، يعني ايران را دارد. ژاپن ديرزمانی است که ترجيح داده مراودات اقتصادي خود را با جمهوري اسلامي به حداقل برساند؛ اما تحولات اخير، به‌ويژه بعد از سفر محمدجواد ظريف به توکيو و متعاقب آن ديدار ترامپ، رئيس‌جمهوری ایالات متحده آمريكا، از اين کشور، سبب شد ژاپني‌ها جانب احتياط را رها کرده و در بالاترين سطح اجرائي از ايران ديدار کنند. هرچند از همان ابتداي انتشار اين خبر، گمانه‌زني‌ها درباره حامل ‌پيام‌بودن آبه براي تهران قوت گرفت؛ اما ناگفته پيداست اهميت اين سفر تنها به همين موضوع ختم نمي‌شود. شايد ترميم روابط تجاري دو کشور که چندي است به دلیل تحريم‌ها از رونق افتاده، از موضوعات محل بحث در ديدار رؤساي دو دولت باشد. به‌هرحال، نخست‌وزير اين کشور آرام و محتاط که از شرقي‌ترين نقطه آسيا به تهران مي‌آيد، از قدرت‌هاي اصلي اقتصاد جهان است. از‌اين‌رو، اهميت اين میهمان ويژه براي جمهوري اسلامي نيز بيش از گذشته خواهد شد. حالا بايد ديد اين سفر تا کجا مي‌تواند اهداف توکيو و تهران را تأمين کند؛ هرچند تاريخ اين ديدار هنوز مشخص نشده است. ابراهيم رحيم‌پور، معاون سابق آسيا اقيانوسيه وزارت خارجه در گفت‌وگو با «شرق» از این سفر می‌گوید.

سفر نخست‌وزير ژاپن به تهران با چه اهدافي دنبال مي‌شود؟ اين سفر چه اهميتي دارد؟
بعد از سفر آقاي ظريف به ژاپن و همچنين ترامپ به اين کشور، نخست‌وزير ژاپن از ديدار خود از تهران خبر داد. بنابراین مشخص است اين سفر، سفری دوجانبه نيست. به‌هرحال وقتي برجام برگزار شد، مقبوليت جهاني ما در حد اعلا قرار گرفت. از آسيا، اکثر کشورها به تهران آمدند، به‌جز آقاي آبه از ژاپن؛ البته به دليل همان ذات خاص در سياست خارجي ژاپني‌ها و احتياط‌هايي که معمولا در دستور کار دارند. با توجه به اينکه تقريبا 15 سال از سفر نخست‌وزير ژاپن به تهران مي‌گذرد، در‌اين‌باره تماس‌هاي مکرر ديپلماتيکي را مبني بر اينکه نوبت آقاي آبه است که به تهران سفر کند، مطرح کرديم. از آنجايي که ژاپني‌ها به مراوده اقتصادي با ايران علاقه‌مند هستند، من اين موضوع را به‌ویژه در ملاقات‌ها اعلام کردم؛ با اين متن که در دوره تحريم قبلي، شما از چيني‌ها عقب مانده‌ايد و مراودات خود را قطع کرديد. به آنها گفته شد شما بازار ايران را به دليل ملاحظات آمريكايي‌ها رها کرديد و چين جاي شما را گرفته است و طبيعتا اکنون به‌خاطر خود بايد به اين بازار بازگرديد. ازاين‌رو اکنون ژاپني‌ها در بعد اقتصادي کار خود را شروع کرده‌اند؛ تحرکاتي که از دفاتر شرکت‌هاي بزرگ ژاپني در تهران آغاز شده و مجددا فعاليت مي‌کنند. آنها کارمندهاي ايراني خود را افزايش داده و درحال‌حاضر حجم همکاري ما گسترش يافته است.
به‌هرحال احتياط شديد آقاي آبه مانع از اين شد که به تهران سفر کند. به نظر ما اشتباه ژاپني‌ها بود و بايد به تهران مي‌آمدند. البته ژاپن چندين نماينده ويژه به تهران فرستاد و وزير خارجه دولت آبه نیز به ايران آمد. از طرف ما نيز آقاي دکتر ظريف و چند مقام ديگر به توکيو سفر کردند. با اين سابقه مشخص است آقاي آبه براي کار دوجانبه به ايران نمي‌آيد؛ چراکه زماني که بايد مي‌آمد، نيامد. به‌هرحال ميانجيگري میان ايران انتخاب آمريكايي‌هاست؛ اما آخرين تصميم مبني بر اينکه با سفر فوق موافقت خواهد شد يا خير و تعيين تاريخ آن را باید وزارت خارجه و رياست‌جمهوري اعلام کنند.
اين سفر مي‌تواند جنبه اقتصادي هم داشته باشد؟
در‌حا‌ل‌حاضر ژاپن خريد نفت از ايران را منتفي و روابط بانکي را هم قطع کرده است. ما رابطه اقتصادي درست و اصولي با ژاپني‌ها نداريم. البته در شرايط عادي هم ژاپني‌ها محتاط بودند؛ با‌اين‌حال مراوده‌هاي اقتصادي انجام مي‌شد؛ اما در شرايط کنوني، نه کار سياسي و نه کار اقتصادي درخور ملاحظه‌اي با ايران ندارند. بنابراين اين سفر در صورتي که به هدف اصلي خود که همان ميانجيگري است، دست پيدا کند، طبيعتا هم مسائل اقتصادي دو کشور حل خواهد شد و هم مسائل با کشورهاي ديگر.
به ميانجيگري اشاره کرديد؛ براي تهران مذاکره با آبه چه تفاوتي با پيشنهاد ميانجيگري دولت عراق يا عمان خواهد داشت؟
سفر آقاي آبه درست بعد از ديدار آقاي ترامپ از ژاپن انجام مي‌شود؛ بنابراين آمريكايي‌ها علاقه‌مند هستند از اين کانال استفاده کنند؛ البته ما هم مخالفتي نداريم. به صورت اصولي و کلي يک ميانجي تکاليف و وظايفي دارد؛ ولي معمولا با اهداف ميانجي هم آميخته مي‌شود. حالا اينکه از چند کانال اين پيغام و پسغام‌ها ارسال شود، ضرري نمي‌بينم؛ اما اعتقاد دارم نبايد به کساني که پيغام مي‌برند و مي‌آورند، اميد بست.
ايران چگونه مي‌تواند از اين سفر به‌عنوان يک فرصت بهره‌برداري کند؟
طبيعتا تريبون خوبي است که در خلال تبليغات اين سفر، هم ما مي‌توانيم حقوق و مواضع خود را اعلام کنيم و هم طرف مقابل مي‌تواند پيغام‌هايي را که مي‌تواند پيام رئيس‌جمهور آمريكا باشد، اعلام کند. به نظر مي‌رسد آقاي آبه پيامي شامل نظرات ترامپ را که بعد از سفر اخيرش به ژاپن اعلام شد، همراه خود خواهد داشت. پيامي مبني بر اينکه ما درباره ايران جنگ نمي‌خواهيم. البته در مواضع ترامپ از شرط‌هايي هم که آقاي پمپئو پيش‌تر عنوان کرده بود، ديگر خبري نبود. تنها يک بحث سلاح هسته‌اي عنوان شد که آن هم کاملا روشن است. ما در چارچوب برجام حداقل دنيا را راضي کرده‌ايم.
به‌هرحال درباره اينکه ترامپ چه چيزي بيشتر از برجام مي‌خواهد، بايد منتظر بود و صحبت‌ها را شنيد و پاسخ‌ها را ارائه داد؛ بنابراين سفر نخست‌وزير ژاپن فرصتي براي ما خواهد بود. البته مشکل اينجاست که با وجود جاري‌بودن تحريم‌ها، مذاکرات انجام مي‌شود؛ در‌حالي‌که مثلا در زمان وقوع جنگ، زماني که قرار است مذاکره صورت گيرد، ابتدا بايد آتش‌‌بس اعلام و بعد مذاکره آغاز شود. متأسفانه اکنون مذاکره‌کننده‌ها، در‌حالي‌که هنوز تحريم‌ها معلق نشده، بدون آتش‌بس مي‌خواهند مذاکره کنند. براي من اين موضوع سؤال بزرگي است.
چه توصيه‌اي براي اين ملاقات که پس از سال‌ها انجام مي‌شود، داريد؟
توصيه من اين است که قبل از اين سفر - اگر قرار است انجام شود - چارچوب مذاکرات مشخص شود تا طرفين به مکانيسمي رسيده و اين ديدار صرفا يک سفر نمايشي نباشد. البته در نمايش هم ويژگي‌هايي وجود دارد و من آن را رد نمي‌کنم؛ اما اگر بخواهيم طوري گفت‌وگو کنيم که در افکار عمومي ايران بازتاب مثبت داشته باشد، قاعدتا بايد شفاف و روراست با مردم خود صحبت کرده و اميدهاي کاذب در مردم ايجاد نکنيم؛ درعین‌حال در مقطع فعلي، فکر مي‌کنم سفر ايشان به تهران مناسب است. اميدواريم آمريكايي‌ها هم همان‌طوري که در ژاپن اعلام کردند، اين اقدام که يک نوع عقب‌نشيني است، تاکتيکي نباشد و ژاپن حرف‌هاي آنها و حرف‌هاي ايران را بشنود و در نتيجه مکانيسمي را پيدا کند.
از طرف ديگر ژاپن در صورت نزاع در منطقه خليج فارس، يکي از ضررکننده‌ها خواهد بود؛ چراکه نفت ژاپن از اين منطقه خريداري مي‌شود. هر نوع برخورد نظامي منجر به افزايش قيمت نفت است و سپس افزايش هزينه‌هاي ژاپن را در پي خواهد داشت؛ بنابراين ضربه زيادي به ژاپن وارد خواهد کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.