نقدي بر نمايش گشته گم در ميان موج دريا
آبادان در واشنگتن
ناهيد احمديان. استاد دانشگاه
نمايش «گشته گم در ميان موج دريا»، اقتباسي از «ماهي» نوشته م. ر. سيروس، ارديبهشت 1398 به کارگرداني نيکو ممدوحي و نويسندگي کيومرث حائري در آرينا اِستيج در واشنگتنديسي به اجرا رفت. اين کار که در شب اجرا پذيراي تماشاگران ايراني و غيرايراني بسياري بود، به گوشهاي از زندگي مردم آبادان در دوران رشد و توسعه صنعت نفت ميپرداخت؛ برههاي تاريخي با تغييرات کلان سياسي و اقتصادي که طي چند دهه آبادان را تبديل به يکي از مدرنترين، مهاجرپذيرترين و چندفرهنگيترين شهرهاي خاورميانه کرد و نامش را بر سر زبانها انداخت. آنچه ميخوانيد، نقدي بر اين اجراست. نمايش «گشته گم در ميان موج دريا» مجموعهاي از قابهايي سيال و لغزان است: تکههايي از سرگذشت ساکنان آبادان در برههاي که سرنوشت نخلها و چاههاي نفتشان به هم گره خورده؛ بومياني از يکي از کمتوسعهيافتهترين مناطق ايران که طي چند دهه، با گذر از استعمار، مدرنيته، آموزش و مهاجرت تبديل به جامعهاي چندميلتي، با معيارهايي فرابومي ميشوند و در اين سير تلاش ميکنند با انطباق يا طغيان در بستر اين تغييرات، بقاي خود را دوام بخشند. از بهروزي که تمام عمر پاي از آبادان بيرون نگذاشته و يکشبه سر از لندن درميآورد تا جاسمي که تنها خواهرش را ترک ميکند تا در سوداي زندگي بهتري ساکن کويت شود، از آقاي عندليبي که با خيالات و فانتزيهاي خودش از لندن، گذشتهاي ميسازد، تا داييجانِ پهلوانمنشي که به جبر روزگار آبدارچي شرکتي چندمليتي ميشود و بلهگوي اوامر خانم منشي، همه آينهداران نبردي جانانه بين سنت و مدرنيته در شهري ميشوند که آستانگيهاي تلخ و شيريني را تجربه ميکند. چنين درآميختگيهايي هم در سطح فحواي داستان ديده ميشود و هم در اجراي آن. متن نمايش، هم روايت است، هم ديالوگ. شخصيتها، هم داستاني از گذشته ميگويند و هم امروز را بر صحنه بازي ميکنند. گاهي اين دو همزمان اتفاق ميافتند و گاهي جدا از هم. صحنهها سه گونهاند: صحنههايي که صرفا بر ديالوگ استوارند و زمان حال، آنهايي که صرفا بر مدار مونولوگي قصهگونه ميچرخند و روايتي از گذشتهاند و آنهايي که حال را به گذشته پيوند ميزنند؛ ترکيبي که گاهي با همراهي موسيقياي که پيشينهاي فرهنگي و ديرپا در حافظه تاريخي اهالي خوزستان دارد، به حسي از نوستالژي دامن ميزند. صحنههايي که گذشته را به حال وصل ميکنند، مونولوگي از گذشته را با کنشي از امروز همراه ميکنند و آن را به اجراي بازيگران در پس صحنه پيوند ميزنند. اين صحنهها که معمولا موضع مسلط و منظري گسترده ميسازند مانند زيرساختهايي ارتباطي، با پيوند همه تکههاي نمايش در سيري منطقي انسجام آنها را تضمين ميکنند. انسجام پيرنگ داستان يا بازيها اما خطي نيست. نوعي کارکرد سهبُعدي در جريان است و براي آنکه وحدت انداموار آن و ارتباط صحنهها با هم معلوم شود بايد آنها را از بالا و در شمايي شبکهاي (فضايي) به تماشا نشست. ممدوحي بازيهاي هوشمندانه ديگري هم به کار ميگيرد تا کيفيت فضاي اجرا را با روايت اپيزوديک آن پيوند بزند: بازيگران بيش از يک نقش را بازي ميکنند و اين نقشها در اکثر موارد ارتباط معناداري با هم دارند: پارسا و نورا/ بهروز، کريم و جاسم/ مادر، خانم مدير و گلناز/ امينه، خانم سلامت، سرپرست آشپزخانه و خانم منشي/ داييجان، آقاي عندليبي و آقاي گلگون. پارسا به خانوادهاي تحصيلکرده و مدرن تعلق دارد و نورا دختري از خانوادهاي سنتي و کارگر است. بهروز، کريم و جاسم همسنوسالند و شايد هممحله؛ يکي سوداي لندن دارد، يکي عزم کويت کرده و يکي پايبند آبادان است. مادر سنتي است دستنخورده و گذشتهاي که تقلا ميکند بماند. مدير مدرسه، زني است به دنبال آينده، آموزش و تغيير. خانم سلامت، ناظم مدرسه است و مانند مدير زني تحصيلکرده. او داغدار فرزندي است؛ زني که شايد مادرانگياش در کشاکش تقسيم بين جامعه و خانواده بلاتکليف مانده. سرپرست آشپزخانه و خانم منشي، زنانِ جهانِ نو هستند و پيشتازان سواشدن از نقشهاي سنتي. داييجانِ لوتي، سنتي مردانه است که منطق زورخانهاياش در برابر نظم عقلاني و ابزاري مدرنيته حرفي براي گفتن ندارد و محکوم به شکست است. همسنوسال ديگر او يکي آقاي عندليبي است و ديگري آقاي گلگون. يکي پاي در گلِ آبادانماندهاي که سر در ابرهاي لندن دارد و ديگري که سالهاست به لندن کوچيده و اطوار زنانه و نازکش نقطه مقابل زمختيهاي سادهدلانه داييجان است. جوهره همه اينها اما شايد امينه زارزدهاي است که حضور تقريبا بيکلام و شبحوار او، طوماري از تاريخ همه مردم آبادان است؛ دختري که سوگوار نخلستاني است که جايش را به يک خانه بزرگ با ساکناني فرنگي داده و هويتي دارد که به سختي ميتوان طبقهبندي کرد. انتخاب لباس امينه، رداي تقريبا سفيد و بلندش، سخننگفتن او، اطوار بدني نامتعارفش، حضور گاهوبيگاه و بيدليل او، از او موجودي ساخته سيال و متغير. او را نه با کلامش و نه با لباسش نميشود در چندگونگيهاي فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي که ديگر شخصيتها به آنها تعلق دارند جاي داد. او جان آبادان است و تاريخ مردم آن؛ تاريخي که تنش عصاره رنجها و خاطراتي است که بر مردمان ديارش رفته است؛ دختري که با نخلها عروسي کرده و صاحب سرزمين نفتخيزي است که نصيبي از آن جز قطع درختانش ندارد.
لباس از ديگر نقاط قوت اين نمايش بود و به ارتباط مؤثر با تماشاگر و فضاسازيهاي فرهنگي کمک شاياني ميکرد. علاوهبر اينکه سرعت و تعدد تعويض لباسها تحسينبرانگيز بود، صرف حضور ملون اين لباسها و کارکردشان در صحنهاي که به شکل مقتصدانهاي انتزاعي بود، کمک بسياري به فضاسازي و شخصيتپردازي ميکرد. تنهايي مشابه با اطوار و لباسهاي متفاوت، تمهيد دوچندان مؤثر ديگري در نشاندادن سياليت صحنهها و زمانها بود. در کنار واقعگرايي لباسها و ديالوگها و اطوار، گاهي حرکات انتزاعي بازيگران روي صحنه و جابهجاشدن نمادين آنها از يک نقطه به نقطه ديگر فضاهايي سوررئال خلق ميکرد. حضور همه اينها در کنار صحنههاي گاهوبيگاه نماديني که يادآور سبکوسياق تعزيه بودند در کنار ديالوگهاي مقتصدانهاي که هويتي سايهوار و مقطع پيدا ميکردند، به شاعرانگي ويژهاي دامن ميزدند و البته موسيقي که به نظر ميرسد ممدوحي علاقه ويژهاي به استفاده از آن دارد: گرامافون تنها ابزار جدي و مشخص روي صحنه است و از همانجاست که قطعاتي را که بخشي از حافظه تاريخي مردم آبادان را ميسازد، ميشنويم. علاوهبرآن و خارج از قطعات کلامدار تعبيهشده در پيرنگ داستان، به نظر ميرسد موسيقي پسزمينه که با مونولوگها و سکوتها همراه است، دستکم براي تماشاگران آن که چند خيابان پايينتر از کاخ سفيد به تماشاي اين نمايش نشستهاند، کارکردي به مراتب بيرونصحنهاي داشته باشد. گشته گم در ميان موج دريا، داستان ديروز مردم آبادان است و داستان تماشاگران امروز آن. ماجراي گذر است از گذشتهاي به آيندهاي و از جايي به جايي دورتر. بهاشتراکگذاشتن اين تجربهها و خاطرات نهتنها لذتبخش که ضروري است. در جامعه چندفرهنگي آمريکا، جامعهاي که داستانگفتن و شنيدن بخش مهمي از ديدهشدن و فهميدهشدن است، بايد داستانها را گفت و شنيد. اين تنها راه صلح است. نمايش گشته گم... شروع و قدمي بزرگ در ساحل شرقي آمريکاست؛ اجرائي به زبان فارسي در زماني که روزگار دشواري براي ايرانيان است. گشته گم... گامي بزرگ به سوي صلح است، به سوي فهميدن و فهميدهشدن.
نمايش «گشته گم در ميان موج دريا»، اقتباسي از «ماهي» نوشته م. ر. سيروس، ارديبهشت 1398 به کارگرداني نيکو ممدوحي و نويسندگي کيومرث حائري در آرينا اِستيج در واشنگتنديسي به اجرا رفت. اين کار که در شب اجرا پذيراي تماشاگران ايراني و غيرايراني بسياري بود، به گوشهاي از زندگي مردم آبادان در دوران رشد و توسعه صنعت نفت ميپرداخت؛ برههاي تاريخي با تغييرات کلان سياسي و اقتصادي که طي چند دهه آبادان را تبديل به يکي از مدرنترين، مهاجرپذيرترين و چندفرهنگيترين شهرهاي خاورميانه کرد و نامش را بر سر زبانها انداخت. آنچه ميخوانيد، نقدي بر اين اجراست. نمايش «گشته گم در ميان موج دريا» مجموعهاي از قابهايي سيال و لغزان است: تکههايي از سرگذشت ساکنان آبادان در برههاي که سرنوشت نخلها و چاههاي نفتشان به هم گره خورده؛ بومياني از يکي از کمتوسعهيافتهترين مناطق ايران که طي چند دهه، با گذر از استعمار، مدرنيته، آموزش و مهاجرت تبديل به جامعهاي چندميلتي، با معيارهايي فرابومي ميشوند و در اين سير تلاش ميکنند با انطباق يا طغيان در بستر اين تغييرات، بقاي خود را دوام بخشند. از بهروزي که تمام عمر پاي از آبادان بيرون نگذاشته و يکشبه سر از لندن درميآورد تا جاسمي که تنها خواهرش را ترک ميکند تا در سوداي زندگي بهتري ساکن کويت شود، از آقاي عندليبي که با خيالات و فانتزيهاي خودش از لندن، گذشتهاي ميسازد، تا داييجانِ پهلوانمنشي که به جبر روزگار آبدارچي شرکتي چندمليتي ميشود و بلهگوي اوامر خانم منشي، همه آينهداران نبردي جانانه بين سنت و مدرنيته در شهري ميشوند که آستانگيهاي تلخ و شيريني را تجربه ميکند. چنين درآميختگيهايي هم در سطح فحواي داستان ديده ميشود و هم در اجراي آن. متن نمايش، هم روايت است، هم ديالوگ. شخصيتها، هم داستاني از گذشته ميگويند و هم امروز را بر صحنه بازي ميکنند. گاهي اين دو همزمان اتفاق ميافتند و گاهي جدا از هم. صحنهها سه گونهاند: صحنههايي که صرفا بر ديالوگ استوارند و زمان حال، آنهايي که صرفا بر مدار مونولوگي قصهگونه ميچرخند و روايتي از گذشتهاند و آنهايي که حال را به گذشته پيوند ميزنند؛ ترکيبي که گاهي با همراهي موسيقياي که پيشينهاي فرهنگي و ديرپا در حافظه تاريخي اهالي خوزستان دارد، به حسي از نوستالژي دامن ميزند. صحنههايي که گذشته را به حال وصل ميکنند، مونولوگي از گذشته را با کنشي از امروز همراه ميکنند و آن را به اجراي بازيگران در پس صحنه پيوند ميزنند. اين صحنهها که معمولا موضع مسلط و منظري گسترده ميسازند مانند زيرساختهايي ارتباطي، با پيوند همه تکههاي نمايش در سيري منطقي انسجام آنها را تضمين ميکنند. انسجام پيرنگ داستان يا بازيها اما خطي نيست. نوعي کارکرد سهبُعدي در جريان است و براي آنکه وحدت انداموار آن و ارتباط صحنهها با هم معلوم شود بايد آنها را از بالا و در شمايي شبکهاي (فضايي) به تماشا نشست. ممدوحي بازيهاي هوشمندانه ديگري هم به کار ميگيرد تا کيفيت فضاي اجرا را با روايت اپيزوديک آن پيوند بزند: بازيگران بيش از يک نقش را بازي ميکنند و اين نقشها در اکثر موارد ارتباط معناداري با هم دارند: پارسا و نورا/ بهروز، کريم و جاسم/ مادر، خانم مدير و گلناز/ امينه، خانم سلامت، سرپرست آشپزخانه و خانم منشي/ داييجان، آقاي عندليبي و آقاي گلگون. پارسا به خانوادهاي تحصيلکرده و مدرن تعلق دارد و نورا دختري از خانوادهاي سنتي و کارگر است. بهروز، کريم و جاسم همسنوسالند و شايد هممحله؛ يکي سوداي لندن دارد، يکي عزم کويت کرده و يکي پايبند آبادان است. مادر سنتي است دستنخورده و گذشتهاي که تقلا ميکند بماند. مدير مدرسه، زني است به دنبال آينده، آموزش و تغيير. خانم سلامت، ناظم مدرسه است و مانند مدير زني تحصيلکرده. او داغدار فرزندي است؛ زني که شايد مادرانگياش در کشاکش تقسيم بين جامعه و خانواده بلاتکليف مانده. سرپرست آشپزخانه و خانم منشي، زنانِ جهانِ نو هستند و پيشتازان سواشدن از نقشهاي سنتي. داييجانِ لوتي، سنتي مردانه است که منطق زورخانهاياش در برابر نظم عقلاني و ابزاري مدرنيته حرفي براي گفتن ندارد و محکوم به شکست است. همسنوسال ديگر او يکي آقاي عندليبي است و ديگري آقاي گلگون. يکي پاي در گلِ آبادانماندهاي که سر در ابرهاي لندن دارد و ديگري که سالهاست به لندن کوچيده و اطوار زنانه و نازکش نقطه مقابل زمختيهاي سادهدلانه داييجان است. جوهره همه اينها اما شايد امينه زارزدهاي است که حضور تقريبا بيکلام و شبحوار او، طوماري از تاريخ همه مردم آبادان است؛ دختري که سوگوار نخلستاني است که جايش را به يک خانه بزرگ با ساکناني فرنگي داده و هويتي دارد که به سختي ميتوان طبقهبندي کرد. انتخاب لباس امينه، رداي تقريبا سفيد و بلندش، سخننگفتن او، اطوار بدني نامتعارفش، حضور گاهوبيگاه و بيدليل او، از او موجودي ساخته سيال و متغير. او را نه با کلامش و نه با لباسش نميشود در چندگونگيهاي فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي که ديگر شخصيتها به آنها تعلق دارند جاي داد. او جان آبادان است و تاريخ مردم آن؛ تاريخي که تنش عصاره رنجها و خاطراتي است که بر مردمان ديارش رفته است؛ دختري که با نخلها عروسي کرده و صاحب سرزمين نفتخيزي است که نصيبي از آن جز قطع درختانش ندارد.
لباس از ديگر نقاط قوت اين نمايش بود و به ارتباط مؤثر با تماشاگر و فضاسازيهاي فرهنگي کمک شاياني ميکرد. علاوهبر اينکه سرعت و تعدد تعويض لباسها تحسينبرانگيز بود، صرف حضور ملون اين لباسها و کارکردشان در صحنهاي که به شکل مقتصدانهاي انتزاعي بود، کمک بسياري به فضاسازي و شخصيتپردازي ميکرد. تنهايي مشابه با اطوار و لباسهاي متفاوت، تمهيد دوچندان مؤثر ديگري در نشاندادن سياليت صحنهها و زمانها بود. در کنار واقعگرايي لباسها و ديالوگها و اطوار، گاهي حرکات انتزاعي بازيگران روي صحنه و جابهجاشدن نمادين آنها از يک نقطه به نقطه ديگر فضاهايي سوررئال خلق ميکرد. حضور همه اينها در کنار صحنههاي گاهوبيگاه نماديني که يادآور سبکوسياق تعزيه بودند در کنار ديالوگهاي مقتصدانهاي که هويتي سايهوار و مقطع پيدا ميکردند، به شاعرانگي ويژهاي دامن ميزدند و البته موسيقي که به نظر ميرسد ممدوحي علاقه ويژهاي به استفاده از آن دارد: گرامافون تنها ابزار جدي و مشخص روي صحنه است و از همانجاست که قطعاتي را که بخشي از حافظه تاريخي مردم آبادان را ميسازد، ميشنويم. علاوهبرآن و خارج از قطعات کلامدار تعبيهشده در پيرنگ داستان، به نظر ميرسد موسيقي پسزمينه که با مونولوگها و سکوتها همراه است، دستکم براي تماشاگران آن که چند خيابان پايينتر از کاخ سفيد به تماشاي اين نمايش نشستهاند، کارکردي به مراتب بيرونصحنهاي داشته باشد. گشته گم در ميان موج دريا، داستان ديروز مردم آبادان است و داستان تماشاگران امروز آن. ماجراي گذر است از گذشتهاي به آيندهاي و از جايي به جايي دورتر. بهاشتراکگذاشتن اين تجربهها و خاطرات نهتنها لذتبخش که ضروري است. در جامعه چندفرهنگي آمريکا، جامعهاي که داستانگفتن و شنيدن بخش مهمي از ديدهشدن و فهميدهشدن است، بايد داستانها را گفت و شنيد. اين تنها راه صلح است. نمايش گشته گم... شروع و قدمي بزرگ در ساحل شرقي آمريکاست؛ اجرائي به زبان فارسي در زماني که روزگار دشواري براي ايرانيان است. گشته گم... گامي بزرگ به سوي صلح است، به سوي فهميدن و فهميدهشدن.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.