شلمشورباي جهاني عليه ايران
احمد عظيميبلوريان . استاد پيشين مريلند
آنچه را که امروز ایران در دولت حسن روحاني تجربه ميکند، ۸۰ سال پيش توسط سيدغلامرضا روحاني، شاعر طنزپرداز ايران، پيشبيني شده بود. همين شباهت نشاندهنده سيکل تکرار رويدادهاست. اين شاعر ميگويد:
«سپلشت آيد و زن زايد و مهمان برسد - عمه از قم برسد خاله ز کاشان برسد - خبر مرگ عموقلي برسد از تبريز - نامه رحلت دايي ز خراسان برسد - هر بلايي به زمين ميرسد از دور سپهر - بهر ماتمزدهاي بيسروسامان برسد- کرد تعقيب ز هر سوي طلبکار مرا- ترسم آخر که از اين غم به لبم جان برسد»؛ اما تفاوت اين دو در اين است که او شاعري آزاده و شوخطبع بود؛ اما حسن روحاني در بالاترين مقام اجرائي است و گرفتاريهاي او در سه شاخه اصلي قابل شناخت هستند:
1- مسئوليتهاي رسمي يک رئيسجمهور. هرکس ديگري هم که جاي او باشد، بايد وظايف خود را انجام دهد؛ حتي اگر موانع بيشمار در سر راه او بود.
2- فشارهايي که اين روزها قدرتهاي جهاني بر ايران ميآورند.
3- رويدادهاي طبيعي ازجمله سيل و توفان و زلزله و تبعات آنها که هم مردم را عاصي کرده و هم آه دولت را از نهادش برآورده است.
هيچکدام از اينها در ايران ناشناخته نيستند. ايران به چند دليل هزاران سال نقشی اساسي در تحولات سياسي اين منطقه برعهده داشته است.
منطقهاي که ايران کنوني در مرکز آن قرار دارد، يکي از حساسترين مناطق جهان است؛ زيرا به دليل داشتن موقعيتي استراتژيک، رابط همه فرهنگهاي اطراف خود از دوران باستان تاکنون بوده و هست. غير از ايران دو قدرت سياسي و فرهنگي بسيار قوي در رقابت با ايران در اين منطقه فعال بودهاند که عبارت بودهاند از يونان و روم (بهويژه شاخه بيزانس آن موسوم به روم شرقي) در منطقهاي که در چند صد سال اخير به نام عثماني خوانده ميشد و امروز بخشي از آن به نام ترکيه خوانده ميشود. افزون بر اين سه قدرت سازنده، فرهنگهاي کوچکتر در منطقه وجود داشته و دارند؛ مانند گرجستان، ارمنستان و اوکراين و خزرها و روسيه کنوني در شمال ايران و دهها فرهنگ مؤثر ديگر در اطراف اين منطقه مانند هند و مصر و اعراب اطراف خليج فارس و ترکهاي آسياي ميانه که نقش مؤثري در تحولات منطقه ايفا کردهاند. همه اين فرهنگها همواره در همکاري يا رقابت و دشمني با هم بودهاند. ايران و روم بيش از 700 سال با هم جنگيده و يکديگر را تکهپاره کردند؛ تاجاييکه هر دو آنقدر ضعيف و ناتوان شدند که با يک يورش اعراب تازهمسلمان به خاکوخون کشيده شدند. روم شرقي هم به چنگ مغولان افتاد که
نهايتا همه سرزمينهاي روم شرقي و عربي را به امپراتوري عثماني تبديل کردند. اين تحولات تا زماني بود که غرب هنوز به يک قدرت جهاني تبديل نشده بود. تجاوزات بيزانسيها به کشورهاي اطراف مديترانه مانند فلسطين و اردن کنوني و شامات و مصر يک حرکت مداوم بود. روم غربي (ايتالياي کنوني) بهويژه سرمايهداران ونيزي (که دستکمي از اصحاب قدرت وال استريت کنوني نداشتند) براي غارت شامات با لشکريان مهاجم (صليبيون) به توافق ميرسيدند. بهاینصورت که به آنها اسلحه و نيروي نظامي ميدادند تا پس از شکست کشورهاي جنوبي مديترانه ازجمله سوريه کنوني، مالالتجاره شهرهاي منطقه را غارت کنند. بهتدريج که مغولها ايران و بيزانس را غارت کردند و روم و يونان باستان قدرت جهاني خود را از دست دادند، قدرتهاي جانشين آنها ازجمله فرانسه و انگليس مستعمرات آنها را به چنگ خود درآوردند. همين قدرتها، هند و چين و ديگر کشورهاي کنوني خاور دور را هم به مستعمرات خود تبديل کرده بودند.
پس از جنگهاي جهاني اول و دوم، آمريكا به صورت قدرت برتر جهان درآمد و پاي خود را جاي پاي مستعمرهچيهاي پيشازآن گذاشت. تلاش ناموفق ايالات متحده در راستاي بهچنگگرفتن ويتنام شمالي نمونه بارزي از فرازوفرود قدرتهاي غربي است. چنگاندازي آمريكا به منافع نفتي انگليس در ايران در آغاز دهه ۱۳۳۰ نمونه ديگري از جانشيني قدرتهاي غربي است. چين و هند که امروز سرآمد کشورهاي قدرتمند آسيايي هستند، تا جنگ جهاني دوم مستعمرات مفلوک انگليس بودند. بازي قدرتها امروز با قدرتيافتن آمريكا و اروپاي غربي و روسيه و چين در مقياس بزرگتري ادامه دارد. چين و روسيه براي نخستينبار به عضويت کلوب قدرتهاي جهاني درآمدهاند. غربيهاي امروزه از جمله فرانسه، انگليس و ايالات متحده با کشورهاي خاور ميانه همان ميکنند که قدرتهاي کوچکتر ديروز ميکردند؛ يعني اگر بتوانند همه کشورهاي خاورميانه را تبديل به مستعمرات خود ميکنند. توجه کنيد؛ از جنگهاي جهاني اول و دوم تاکنون بيشتر مرزهاي کشورهاي خاورميانه از جمله ايران را قدرتهاي اروپايي تنظيم کردهاند. اين شامل جداکردن ايران و افغانستان و قفقاز (گرجستان، ارمنستان و آذربايجان شمالي)، تجزيه عثماني،
تجزيه کشورهاي شرق ايران است. مرزهاي کنوني اين کشورها هيچ کدام به دست عوامل داخلي اين کشورها ترسيم نشده است. اين تجزيه عظيم مانع رشد قدرتهاي منطقهاي و عامل سلطهگري غرب است. ايران که از دوران صفويه پابهپاي عثماني و در عين حال با رقابت با عثماني به يک قدرت نسبي دست يافت، باز هم در جنگ جهاني اول و دوم مورد تاختوتاز غرب قرار گرفت و به طوري که در بالا به آن اشاره شد، توان خود را به ميزان زيادي از دست داد. از آن تاريخ تاکنون قدرتهاي برتر غربي يکسره تلاش کردهاند به هر قيمتي از رشد قدرت ايران جلوگيري کنند. تکرار اين نکته ضروري است که ايران به دليل موقعيت استراتژيک خود در آسياي جنوب غربي از حساسيت بيشتري نزد قدرتهاي غربي برخوردار است. جاده ابريشم تغيير شکل دادهشده امروز موجب تسهيل حرکت و مانور روسيه در همين منطقه شده است؛ درحاليکه تا پيش از انقلاب خطوط پيمانهاي بغداد و سنتو مانع نفوذ روسيه در اين منطقه بودند. فريادهايي که آمريكا بر سر ايران امروز ميزند، در واقع پيامي است که به در ميگويد که ديوار بشنود. روسها هم به اين سادگيها حاضر نيستند از دستاوردهاي خود صرفنظر کرده يا از ايران بدون قيد و شرط حمايت
کنند. جهان در مقطع آغاز بازسازي خاورميانه است. هم روسيه و هم چين به دليل امکانات فراواني که دارند، به دنبال آن هستند که سهم خود را در اين بازسازي به دست آورند. نکته جالب توجه اين است که مردم ايران در سراسر تاريخ خود به صورت فردي و جمعي نهتنها ارتباط خود را با کشورهاي غربي از دست ندادهاند بلکه در واکنش به هجوم اقوام بيگانه به ايران به غرب کوچ کرده... و فرهنگ خود را در آن کشورها گستردهاند که اين را ميتوان در ترکيب زبانهاي خاورميانه تا هند با زبانهاي بومي کشورهاي غربي به راحتي مشاهده کرد. به عبارت ديگر تحرک مردمي و تداوم مهاجرت به سوي غرب نهتنها در طول تاريخ هرگز از حرکت باز نايستاده بلکه موجب ترکيب فرهنگي ايران و غرب شده است. امروز ما زبانهاي اروپايي را «هند و اروپايي» ميخوانيم و ترکيب نژادي و زباني ايران با کشورهاي اروپاي شرقي يک واقعيت انکارناپذير است. مسئله مهاجرت نيز کماکان دامنگير شرق و غرب است تا حدي که ايران يادآوري ميکند اگر اروپا به تعهدات خود در برجام عمل نکند، راه مهاجرت به غرب را براي فلان گروه مهاجرتکرده به ايران باز خواهد کرد. با توجه به نکات فوق، دلايل شلمشوربايي که امروز
آمريكاييها درباره ايران درست کردهاند، بسيار روشن است. آنچه ايدئال آمريكاي امروز است، اين است که منطقه ثروتمند خاورميانه کلا در چنگ غرب آن هم به رهبري آمريكا باشد و باقي بماند تا منابع آن به سود غرب مصادره شود. براي رسيدن به اين هدف، کشورهاي منطقه بايد همه با هم دشمن باشند و براي دفاع از خود از غرب (نه از شرق) اسلحه بخرند. سپلشتهاي خرابشده سر روحاني زاييده همين سياست است و ويژه او نيست. هر فرد ديگري هم جاي او بود همين فشارها را بايد تحمل ميکرد. فراموش نکنيد کشورهاي غربي دو گونه رفتار با ايران دارند؛ يکي ظاهر قضيه است که در نظام رسانهاي و تبليغاتي ديده ميشود و ماهيتا تشنجزاست و ديگري آن است که در جلسات خصوصي پارلماني و کنگرهاي خودشان مطرح ميشود. ايران امروز در موضع دفاعي است تا در صورت بروز بحران از خود دفاع کند. در چنين موضعي بهترين روش برخورد با زورگويان سکوت و حفظ آرامش همراه با پايش دائمي است تا صداي طرف مقابل را بشنوند و مبادا که صداهاي بلند داخلي، مانع اين امر حياتي شود. بلاهاي ديگري که به صورت طبيعي در سيل، توفان و زلزله بر سر ايران آمده و هنوز هم ادامه دارد، منحصر به ايران نيست. حتي سهم
صدمات وارده به آمريكا به مراتب بيشتر از ايران است. بايد خونسرد و هوشيار بود و تا آنجا که ممکن است از پرحرفي پرهيز کرد.
آنچه را که امروز ایران در دولت حسن روحاني تجربه ميکند، ۸۰ سال پيش توسط سيدغلامرضا روحاني، شاعر طنزپرداز ايران، پيشبيني شده بود. همين شباهت نشاندهنده سيکل تکرار رويدادهاست. اين شاعر ميگويد:
«سپلشت آيد و زن زايد و مهمان برسد - عمه از قم برسد خاله ز کاشان برسد - خبر مرگ عموقلي برسد از تبريز - نامه رحلت دايي ز خراسان برسد - هر بلايي به زمين ميرسد از دور سپهر - بهر ماتمزدهاي بيسروسامان برسد- کرد تعقيب ز هر سوي طلبکار مرا- ترسم آخر که از اين غم به لبم جان برسد»؛ اما تفاوت اين دو در اين است که او شاعري آزاده و شوخطبع بود؛ اما حسن روحاني در بالاترين مقام اجرائي است و گرفتاريهاي او در سه شاخه اصلي قابل شناخت هستند:
1- مسئوليتهاي رسمي يک رئيسجمهور. هرکس ديگري هم که جاي او باشد، بايد وظايف خود را انجام دهد؛ حتي اگر موانع بيشمار در سر راه او بود.
2- فشارهايي که اين روزها قدرتهاي جهاني بر ايران ميآورند.
3- رويدادهاي طبيعي ازجمله سيل و توفان و زلزله و تبعات آنها که هم مردم را عاصي کرده و هم آه دولت را از نهادش برآورده است.
هيچکدام از اينها در ايران ناشناخته نيستند. ايران به چند دليل هزاران سال نقشی اساسي در تحولات سياسي اين منطقه برعهده داشته است.
منطقهاي که ايران کنوني در مرکز آن قرار دارد، يکي از حساسترين مناطق جهان است؛ زيرا به دليل داشتن موقعيتي استراتژيک، رابط همه فرهنگهاي اطراف خود از دوران باستان تاکنون بوده و هست. غير از ايران دو قدرت سياسي و فرهنگي بسيار قوي در رقابت با ايران در اين منطقه فعال بودهاند که عبارت بودهاند از يونان و روم (بهويژه شاخه بيزانس آن موسوم به روم شرقي) در منطقهاي که در چند صد سال اخير به نام عثماني خوانده ميشد و امروز بخشي از آن به نام ترکيه خوانده ميشود. افزون بر اين سه قدرت سازنده، فرهنگهاي کوچکتر در منطقه وجود داشته و دارند؛ مانند گرجستان، ارمنستان و اوکراين و خزرها و روسيه کنوني در شمال ايران و دهها فرهنگ مؤثر ديگر در اطراف اين منطقه مانند هند و مصر و اعراب اطراف خليج فارس و ترکهاي آسياي ميانه که نقش مؤثري در تحولات منطقه ايفا کردهاند. همه اين فرهنگها همواره در همکاري يا رقابت و دشمني با هم بودهاند. ايران و روم بيش از 700 سال با هم جنگيده و يکديگر را تکهپاره کردند؛ تاجاييکه هر دو آنقدر ضعيف و ناتوان شدند که با يک يورش اعراب تازهمسلمان به خاکوخون کشيده شدند. روم شرقي هم به چنگ مغولان افتاد که
نهايتا همه سرزمينهاي روم شرقي و عربي را به امپراتوري عثماني تبديل کردند. اين تحولات تا زماني بود که غرب هنوز به يک قدرت جهاني تبديل نشده بود. تجاوزات بيزانسيها به کشورهاي اطراف مديترانه مانند فلسطين و اردن کنوني و شامات و مصر يک حرکت مداوم بود. روم غربي (ايتالياي کنوني) بهويژه سرمايهداران ونيزي (که دستکمي از اصحاب قدرت وال استريت کنوني نداشتند) براي غارت شامات با لشکريان مهاجم (صليبيون) به توافق ميرسيدند. بهاینصورت که به آنها اسلحه و نيروي نظامي ميدادند تا پس از شکست کشورهاي جنوبي مديترانه ازجمله سوريه کنوني، مالالتجاره شهرهاي منطقه را غارت کنند. بهتدريج که مغولها ايران و بيزانس را غارت کردند و روم و يونان باستان قدرت جهاني خود را از دست دادند، قدرتهاي جانشين آنها ازجمله فرانسه و انگليس مستعمرات آنها را به چنگ خود درآوردند. همين قدرتها، هند و چين و ديگر کشورهاي کنوني خاور دور را هم به مستعمرات خود تبديل کرده بودند.
پس از جنگهاي جهاني اول و دوم، آمريكا به صورت قدرت برتر جهان درآمد و پاي خود را جاي پاي مستعمرهچيهاي پيشازآن گذاشت. تلاش ناموفق ايالات متحده در راستاي بهچنگگرفتن ويتنام شمالي نمونه بارزي از فرازوفرود قدرتهاي غربي است. چنگاندازي آمريكا به منافع نفتي انگليس در ايران در آغاز دهه ۱۳۳۰ نمونه ديگري از جانشيني قدرتهاي غربي است. چين و هند که امروز سرآمد کشورهاي قدرتمند آسيايي هستند، تا جنگ جهاني دوم مستعمرات مفلوک انگليس بودند. بازي قدرتها امروز با قدرتيافتن آمريكا و اروپاي غربي و روسيه و چين در مقياس بزرگتري ادامه دارد. چين و روسيه براي نخستينبار به عضويت کلوب قدرتهاي جهاني درآمدهاند. غربيهاي امروزه از جمله فرانسه، انگليس و ايالات متحده با کشورهاي خاور ميانه همان ميکنند که قدرتهاي کوچکتر ديروز ميکردند؛ يعني اگر بتوانند همه کشورهاي خاورميانه را تبديل به مستعمرات خود ميکنند. توجه کنيد؛ از جنگهاي جهاني اول و دوم تاکنون بيشتر مرزهاي کشورهاي خاورميانه از جمله ايران را قدرتهاي اروپايي تنظيم کردهاند. اين شامل جداکردن ايران و افغانستان و قفقاز (گرجستان، ارمنستان و آذربايجان شمالي)، تجزيه عثماني،
تجزيه کشورهاي شرق ايران است. مرزهاي کنوني اين کشورها هيچ کدام به دست عوامل داخلي اين کشورها ترسيم نشده است. اين تجزيه عظيم مانع رشد قدرتهاي منطقهاي و عامل سلطهگري غرب است. ايران که از دوران صفويه پابهپاي عثماني و در عين حال با رقابت با عثماني به يک قدرت نسبي دست يافت، باز هم در جنگ جهاني اول و دوم مورد تاختوتاز غرب قرار گرفت و به طوري که در بالا به آن اشاره شد، توان خود را به ميزان زيادي از دست داد. از آن تاريخ تاکنون قدرتهاي برتر غربي يکسره تلاش کردهاند به هر قيمتي از رشد قدرت ايران جلوگيري کنند. تکرار اين نکته ضروري است که ايران به دليل موقعيت استراتژيک خود در آسياي جنوب غربي از حساسيت بيشتري نزد قدرتهاي غربي برخوردار است. جاده ابريشم تغيير شکل دادهشده امروز موجب تسهيل حرکت و مانور روسيه در همين منطقه شده است؛ درحاليکه تا پيش از انقلاب خطوط پيمانهاي بغداد و سنتو مانع نفوذ روسيه در اين منطقه بودند. فريادهايي که آمريكا بر سر ايران امروز ميزند، در واقع پيامي است که به در ميگويد که ديوار بشنود. روسها هم به اين سادگيها حاضر نيستند از دستاوردهاي خود صرفنظر کرده يا از ايران بدون قيد و شرط حمايت
کنند. جهان در مقطع آغاز بازسازي خاورميانه است. هم روسيه و هم چين به دليل امکانات فراواني که دارند، به دنبال آن هستند که سهم خود را در اين بازسازي به دست آورند. نکته جالب توجه اين است که مردم ايران در سراسر تاريخ خود به صورت فردي و جمعي نهتنها ارتباط خود را با کشورهاي غربي از دست ندادهاند بلکه در واکنش به هجوم اقوام بيگانه به ايران به غرب کوچ کرده... و فرهنگ خود را در آن کشورها گستردهاند که اين را ميتوان در ترکيب زبانهاي خاورميانه تا هند با زبانهاي بومي کشورهاي غربي به راحتي مشاهده کرد. به عبارت ديگر تحرک مردمي و تداوم مهاجرت به سوي غرب نهتنها در طول تاريخ هرگز از حرکت باز نايستاده بلکه موجب ترکيب فرهنگي ايران و غرب شده است. امروز ما زبانهاي اروپايي را «هند و اروپايي» ميخوانيم و ترکيب نژادي و زباني ايران با کشورهاي اروپاي شرقي يک واقعيت انکارناپذير است. مسئله مهاجرت نيز کماکان دامنگير شرق و غرب است تا حدي که ايران يادآوري ميکند اگر اروپا به تعهدات خود در برجام عمل نکند، راه مهاجرت به غرب را براي فلان گروه مهاجرتکرده به ايران باز خواهد کرد. با توجه به نکات فوق، دلايل شلمشوربايي که امروز
آمريكاييها درباره ايران درست کردهاند، بسيار روشن است. آنچه ايدئال آمريكاي امروز است، اين است که منطقه ثروتمند خاورميانه کلا در چنگ غرب آن هم به رهبري آمريكا باشد و باقي بماند تا منابع آن به سود غرب مصادره شود. براي رسيدن به اين هدف، کشورهاي منطقه بايد همه با هم دشمن باشند و براي دفاع از خود از غرب (نه از شرق) اسلحه بخرند. سپلشتهاي خرابشده سر روحاني زاييده همين سياست است و ويژه او نيست. هر فرد ديگري هم جاي او بود همين فشارها را بايد تحمل ميکرد. فراموش نکنيد کشورهاي غربي دو گونه رفتار با ايران دارند؛ يکي ظاهر قضيه است که در نظام رسانهاي و تبليغاتي ديده ميشود و ماهيتا تشنجزاست و ديگري آن است که در جلسات خصوصي پارلماني و کنگرهاي خودشان مطرح ميشود. ايران امروز در موضع دفاعي است تا در صورت بروز بحران از خود دفاع کند. در چنين موضعي بهترين روش برخورد با زورگويان سکوت و حفظ آرامش همراه با پايش دائمي است تا صداي طرف مقابل را بشنوند و مبادا که صداهاي بلند داخلي، مانع اين امر حياتي شود. بلاهاي ديگري که به صورت طبيعي در سيل، توفان و زلزله بر سر ايران آمده و هنوز هم ادامه دارد، منحصر به ايران نيست. حتي سهم
صدمات وارده به آمريكا به مراتب بيشتر از ايران است. بايد خونسرد و هوشيار بود و تا آنجا که ممکن است از پرحرفي پرهيز کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.