|

بهرام امیراحمدیان، کارشناس مسائل آسیای میانه و قفقاز، در گفت‌وگو با «شرق»

نیاز به همکاری 2 کشور و معمای زنجانی

روابط میان ایران و تاجیکستان حدود چندسال است که با وجود ظرفیت‌های مشترک، به سردی گراییده. شما مهم‌ترین عوامل این دوری چندساله میان تهران و دوشنبه را در چه می‌بینید؟
نقطه آغازین تیرگی روابط میان دو کشور به سفر محی‌الدین کبیری، رهبر نهضت اسلامی تاجیکستان به ایران بازمی‌گردد، اما سوءتفاهم این موضوع بعدها رفع شد و دو کشور به این نتیجه رسیدند که لازم است از تیرگی روابط بکاهند. این موضوع با تبادل مجدد سفرا میان ایران و تاجیکستان زمینه‌های بازگشت به فضای عادی مناسبات دیپلماتیک را نیز فراهم کرده است که سفر سال گذشته ظریف به دوشنبه و سفر وزیر خارجه تاجیکستان به تهران در این میان می‌تواند برای نزدیکی دوباره دو کشور از اهمیت بالایی برخوردار باشد.
به نظر شما چه مؤلفه‌هایی در شرایط کنونی می‌توانند نزدیکی بیشتر دو کشور را تسهیل کنند؟
به اعتقاد من مسائل اقتصادی در این میان بسیار حائز اهمیت است. به‌طوری‌که اکنون موضوع بابک زنجانی و تحریم‌ها یکی از مسائل مهم گفت‌وگوها میان دو کشور را تشکیل می‌دهد. از سوی دیگر وزیر خارجه تاجیکستان در حالی روز جمعه با وزیر نیروی ایران دیدار کرده که ما یک نیروگاه برقابی به نام سنگ‌توده 2 در این کشور احداث کرده‌ایم که عظمت و اهمیت این پروژه موجب افتخار هر ایرانی است.
از سوی دیگر قصد ایران برای واردات آب از طریق خط لوله و نیز آموزش‌دیدن مهندسان جوان تاجیکستانی در کنار متخصصان ایرانی که نمونه آن را در نیروگاه سنگ‌توده 2 شاهد بودیم، علاوه‌بر عاملی جهت پیوند دو کشور، می‌تواند عاملی باشد تا از طریق ابزارهای اقتصادی، مسائل فرهنگی و سیاسی نیز میان تهران و دوشنبه حل‌وفصل شود. بنابراین دو کشور اکنون به این جمع‌بندی رسیده‌اند که در فضای فعلی لازم است با یکدیگر همکاری کنند. از طرف دیگر مسئله عضویت دائم ایران در سازمان همکاری‌های شانگهای نیز در گفت‌وگو میان دو کشور حائز اهمیت است. دبیرخانه این شورا اعلام کرده که در صورت تقاضای مجدد، ایران می‌تواند از عضو ناظر به عضو دائم این شورا تبدیل شود و با توجه به اینکه تمامی مسائل در پیمان شانگهای با اجماع صورت می‌گیرد، موافقت تمامی اعضا، از جمله تاجیکستان برای عضویت دائم ایران در شانگهای حائز اهمیت است.
شما به موضوع بابک زنجانی اشاره کردید. مسئله بابک زنجانی چه میزان ظرفیت تأثیرگذاری در روابط دو کشور را داراست؟
این موضوع را نمی‌توان به صورت دقیق مورد بررسی قرار داد، اما موضوع زنجانی از آنجا حائز اهمیت است که سرمایه‌های زیادی از ایران توسط جریان وی از کشور اختلاس و در تاجیکستان سرمایه‌گذاری شده است. به همین دلیل معتقدم این موضوع نیز در روابط دو کشور می‌تواند دخیل باشد و در رایزنی‌های دوجانبه مورد بحث و بررسی قرار بگیرد.
گفته می‌شود که آمریکا در تاجیکستان دارای پایگاه است و حتی گمانه‌زنی‌هایی نیز مطرح می‌شود که در صورت خروج نیروهای آمریکایی از افغانستان، نظامیان این کشور قرار است در تاجیکستان مستقر شوند. شما نقش آمریکا را در کاهش سطح روابط میان تهران و دوشنبه تا چه حد ارزیابی می‌کنید؟
به غیر از تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان نیز با افغانستان هم‌مرز هستند که در صورت خروج نیروهای آمریکا از افغانستان می‌توانند در این کشورها مستقر شوند. از سوی دیگر از آنجا که روسیه در تاجیکستان دارای پایگاه نظامی است و این دو کشور به همراه چین به‌عنوان یکی از بازیگران تأثیرگذار عضو پیمان شانگهای هستند، به نظر نمی‌رسد آمریکا توان چندانی را برای اختلاف‌افکنی میان ایران و تاجیکستان داشته باشد، به‌خصوص اینکه مسائل سیاسی و امنیتی اعضای شانگهای در داخل این پیمان حل‌وفصل می‌شود. باید متوجه بود که فضای بین‌المللی یک فضای رقابتی است و وقتی یک کشور توان جدی برای ورود به این فضای رقابتی را نداشته باشد، دلیل نمی‌شود که رقبا توطئه کرده‌اند تا این بازیگر را از عرصه بیرون کنند. بنابراین روابط میان دو کشور بر اساس مؤلفه‌های احساسی شکل نمی‌گیرد، بلکه بیشتر مؤلفه‌های اقتصادی است که می‌توانند اثرگذاری اصلی را داشته باشند. معتقدم با ایجاد روابط اقتصادی، سایر عرصه‌های همکاری نیز تسهیل خواهند شد و عوامل تاریخی و فرهنگی نمی‌تواند پیونددهنده یک رابطه پایدار باشد. اقتصاد تاجیکستان یک اقتصاد کوچک است و طبیعی است که این کشور به دنبال تأمین منافع خود از میان بازیگران مختلف باشد. بنابراین اکنون مهم‌ترین عامل در سیاست خارجی ایران آسیب‌شناسی درخصوص تیرگی روابط با برخی همسایگان است. هرچند لازم است تأکید کنم، ایران قدرت بزرگ و عامل ثبات در منطقه است و همین مسئله نیز می‌تواند عاملی برای نزدیک‌شدن سایر کشورها، از جمله تاجیکستان به ایران باشد.

روابط میان ایران و تاجیکستان حدود چندسال است که با وجود ظرفیت‌های مشترک، به سردی گراییده. شما مهم‌ترین عوامل این دوری چندساله میان تهران و دوشنبه را در چه می‌بینید؟
نقطه آغازین تیرگی روابط میان دو کشور به سفر محی‌الدین کبیری، رهبر نهضت اسلامی تاجیکستان به ایران بازمی‌گردد، اما سوءتفاهم این موضوع بعدها رفع شد و دو کشور به این نتیجه رسیدند که لازم است از تیرگی روابط بکاهند. این موضوع با تبادل مجدد سفرا میان ایران و تاجیکستان زمینه‌های بازگشت به فضای عادی مناسبات دیپلماتیک را نیز فراهم کرده است که سفر سال گذشته ظریف به دوشنبه و سفر وزیر خارجه تاجیکستان به تهران در این میان می‌تواند برای نزدیکی دوباره دو کشور از اهمیت بالایی برخوردار باشد.
به نظر شما چه مؤلفه‌هایی در شرایط کنونی می‌توانند نزدیکی بیشتر دو کشور را تسهیل کنند؟
به اعتقاد من مسائل اقتصادی در این میان بسیار حائز اهمیت است. به‌طوری‌که اکنون موضوع بابک زنجانی و تحریم‌ها یکی از مسائل مهم گفت‌وگوها میان دو کشور را تشکیل می‌دهد. از سوی دیگر وزیر خارجه تاجیکستان در حالی روز جمعه با وزیر نیروی ایران دیدار کرده که ما یک نیروگاه برقابی به نام سنگ‌توده 2 در این کشور احداث کرده‌ایم که عظمت و اهمیت این پروژه موجب افتخار هر ایرانی است.
از سوی دیگر قصد ایران برای واردات آب از طریق خط لوله و نیز آموزش‌دیدن مهندسان جوان تاجیکستانی در کنار متخصصان ایرانی که نمونه آن را در نیروگاه سنگ‌توده 2 شاهد بودیم، علاوه‌بر عاملی جهت پیوند دو کشور، می‌تواند عاملی باشد تا از طریق ابزارهای اقتصادی، مسائل فرهنگی و سیاسی نیز میان تهران و دوشنبه حل‌وفصل شود. بنابراین دو کشور اکنون به این جمع‌بندی رسیده‌اند که در فضای فعلی لازم است با یکدیگر همکاری کنند. از طرف دیگر مسئله عضویت دائم ایران در سازمان همکاری‌های شانگهای نیز در گفت‌وگو میان دو کشور حائز اهمیت است. دبیرخانه این شورا اعلام کرده که در صورت تقاضای مجدد، ایران می‌تواند از عضو ناظر به عضو دائم این شورا تبدیل شود و با توجه به اینکه تمامی مسائل در پیمان شانگهای با اجماع صورت می‌گیرد، موافقت تمامی اعضا، از جمله تاجیکستان برای عضویت دائم ایران در شانگهای حائز اهمیت است.
شما به موضوع بابک زنجانی اشاره کردید. مسئله بابک زنجانی چه میزان ظرفیت تأثیرگذاری در روابط دو کشور را داراست؟
این موضوع را نمی‌توان به صورت دقیق مورد بررسی قرار داد، اما موضوع زنجانی از آنجا حائز اهمیت است که سرمایه‌های زیادی از ایران توسط جریان وی از کشور اختلاس و در تاجیکستان سرمایه‌گذاری شده است. به همین دلیل معتقدم این موضوع نیز در روابط دو کشور می‌تواند دخیل باشد و در رایزنی‌های دوجانبه مورد بحث و بررسی قرار بگیرد.
گفته می‌شود که آمریکا در تاجیکستان دارای پایگاه است و حتی گمانه‌زنی‌هایی نیز مطرح می‌شود که در صورت خروج نیروهای آمریکایی از افغانستان، نظامیان این کشور قرار است در تاجیکستان مستقر شوند. شما نقش آمریکا را در کاهش سطح روابط میان تهران و دوشنبه تا چه حد ارزیابی می‌کنید؟
به غیر از تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان نیز با افغانستان هم‌مرز هستند که در صورت خروج نیروهای آمریکا از افغانستان می‌توانند در این کشورها مستقر شوند. از سوی دیگر از آنجا که روسیه در تاجیکستان دارای پایگاه نظامی است و این دو کشور به همراه چین به‌عنوان یکی از بازیگران تأثیرگذار عضو پیمان شانگهای هستند، به نظر نمی‌رسد آمریکا توان چندانی را برای اختلاف‌افکنی میان ایران و تاجیکستان داشته باشد، به‌خصوص اینکه مسائل سیاسی و امنیتی اعضای شانگهای در داخل این پیمان حل‌وفصل می‌شود. باید متوجه بود که فضای بین‌المللی یک فضای رقابتی است و وقتی یک کشور توان جدی برای ورود به این فضای رقابتی را نداشته باشد، دلیل نمی‌شود که رقبا توطئه کرده‌اند تا این بازیگر را از عرصه بیرون کنند. بنابراین روابط میان دو کشور بر اساس مؤلفه‌های احساسی شکل نمی‌گیرد، بلکه بیشتر مؤلفه‌های اقتصادی است که می‌توانند اثرگذاری اصلی را داشته باشند. معتقدم با ایجاد روابط اقتصادی، سایر عرصه‌های همکاری نیز تسهیل خواهند شد و عوامل تاریخی و فرهنگی نمی‌تواند پیونددهنده یک رابطه پایدار باشد. اقتصاد تاجیکستان یک اقتصاد کوچک است و طبیعی است که این کشور به دنبال تأمین منافع خود از میان بازیگران مختلف باشد. بنابراین اکنون مهم‌ترین عامل در سیاست خارجی ایران آسیب‌شناسی درخصوص تیرگی روابط با برخی همسایگان است. هرچند لازم است تأکید کنم، ایران قدرت بزرگ و عامل ثبات در منطقه است و همین مسئله نیز می‌تواند عاملی برای نزدیک‌شدن سایر کشورها، از جمله تاجیکستان به ایران باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.