کدام دست به اختيار کدام مغز، ماشه اسلحه را ميچکاند؟
عبدالرحمن نجلرحيم- مغزپژوه
پروفسور بروس ميلر، مغزپژوه معروف که روي انواع بيماري مغزي در سنين متوسط به بالا کار ميکند، ميگويد اگر کسي با سابقه طولاني حفظ حيثيت حرفهاي و خانوادگي در همه دوران پرتلاطم و سخت زندگي، بدون هيچگونه اختلال رفتار اجتماعي، ناگهان در سن بالاي 50سالگي دست به جنايتي دور از انتظار و تکاندهنده بزند، نبايد احتمال وقوع ضايعاتي مهم در مغز جلويي و مياني او را از نظر دور داشت. او معتقد است جرم و جنايت در يکسوم از افرادي پيش ميآيد که شبکه نوروني پيشپيشاني گيجگاهي مياني مغزشان شروع به نابودشدن ميکند زيرا اين ضايعات موجب تغيير رفتار و اعمال انگيزشي خطرناک بدون درنظرگرفتن عواقب آن در نزد فرد مبتلا ميشود. اگر يادتان باشد، خودکشي نامنتظره و شوکآور رابين ويليامز، هنرپيشه و کمدين معروف آمريکايي، را ابتدا به علل مختلف ازجمله افسردگي، اعتياد، الکليسم، اختلاف خانودگي و... ميدانستند و حتي عدهاي از پزشکان، آن را به بيماري پارکينسون ربط ميدادند. اما تنها پس از مرگ ويليامز، آسيبشناسها از طريق تشريح مغزش دريافتند آسيب شديد مدارهايي در مناطق قدامي مياني مغز که مربوط به کنترل و تنظيم رفتار عاطفي هيجاني ميشود (بيماري افتيدي)، ويليامز را وادار به عملي انگيزشي و خشونتبار، يعني دارزدن خودش کرده است. (نگاه کنيد به يادداشت من: «بازيگري که عاقبت کارگردان شد»، ۱۷ آذر ۱۳۹۳، صفحه آخر روزنامه «شرق»).
حال اتفاق نامنتظره و تکاندهنده يک قتل خارج از انتظار به دست دولتمردي ظاهرا موفق و فعال در همه عرصههاي زندگي، در گذر از سالهاي اواخر 60 زندگي، توجه افکار عمومي را بهشدت به خود جلب کرده و به انفجاري از اظهارنظرها، تعبيرها و تفسيرهاي روانشناختي، اجتماعي، سياسي، امنيتي، فمينيستي و... بهشدت دامن زده است. از حجم تصورناپذیر و بهطور تعجبانگيز غيرمنتظره اطلاعاتي رسمي و رسانهاي که تاکنون بهدست آمده است، چنين برميآيد که دکتر محمدعلي نجفي فردي برجسته بوده است. او اغلب مقام اول را در مراتب تحصيلي تا دانشگاه امآيتي در آمريکا بهدست آورده و مقامات عالي دولتي را مديريت کرده است. اما از يک سال پيش پس از جرياناتي که باعث استعفاي اجباري او از پست شهرداري تهران و به نحوي به ازدواج دومش با خانم ميترا استاد منجر شده، رفتارش به گفته همسر اولش به نحو محسوسي تغيير کرده است. طبق اعترافات خود دکتر نجفي، يک بار در طول اين يک سال نيز قصد خودکشي داشته که عملي نشده است. ظاهرا نجفي از ابتداي ازدواج، با زن جوان خود مشاجرات لفظي داشته، ولي با اين حال، يک بار عکس عاشقانه دونفره در اينستاگرام شخصي خود با شعري رمانتيک گذاشته بود
که البته براي دولتمردي ايراني غيرمعمول است. از مجموعه سخنان چنين برميآيد از اوايل اين ازدواج بين اين دو نفر حس بدبيني و بياعتمادي وجود داشته است و مشاجرات تا روزي که آقاي نجفي زن جوانش را در حمام به ضرب چندين گلوله ميکشد، مظنونيت بين آن دو وجود داشته و گويا بنا بر حساسيت و اهميت ماجرا، عوامل فشار از بيرون نيز دخالت داشتهاند که به شعلهورشدن توهمات از هر دو سو کمک ميکرده است. به نظر ميرسد رفتار آقاي دکتر نجفي پس از ارتکاب جرم نيز قدري عجيب و غريب به نظر ميرسد و البته خبررساني تلويزيوني نيز تازگي دارد. او بسيار مؤدب و آرام و بدون تنش براي مصاحبه حاضر ميشود. همه نيز با او بسيار با احترام برخورد ميکنند. نکته جالب توجه اين است که هيچگونه آثار پشيماني، تأسف، تأثر عميق و نابساماني و آشفتگي که نشانهاي از انجام عمل قبيح، غيرمتعارف و سرزنشبار باشد، از سوي ايشان ديده نميشود. آقاي دکتر نجفي از حوادث منجر به قتل همسر دومشان خانم ميترا استاد چنان با خونسردي تمام صحبت ميکنند که گويا از نحوه انجام عمليات چهار عمل اصلي حرف ميزنند.
با همه شواهدي که گفته شد، من به عنوان مغزپژوه و نورولوژيست مايل هستم از سلامتي مدارهاي مغزي در بخش پيشپيشاني و گيجگاهي مياني ايشان که رفتار مسئوليتپذيرانه و تنظيمات هيجاني عاطفي ما انسانها را هنگام رفتار بر عهده دارد، مطمئن باشم چراکه ايشان به نظر ميرسد کاملا از نظر کارکردهاي شناختي عالي مغز طبيعي باشند و مطمئن هستم ايشان در شرايط فعلي نيز ميتوانند در حد عالي مسائل رياضي را حل کنند و عهدهدار مسئوليت مديريتي و اداري و سياسي باشند، ولي از نظر کنترل تکانههاي رفتاري و پيشبيني درست عواقب بعضي از اعمال انگيزشي خود، مشكل داشته باشند. ايشان ميگويند پس از قتل همسر، قصد خودکشي داشتهاند اما بر سر قبر عزيزان خود رفتهاند و برگشتهاند تا خود را تسليم کنند و قبل از قتل هم نامهاي چندصفحهاي براي دخترشان نوشتهاند. همه اين سرگردانيهاي رفتاري از شخصي که سالها مديريت سازمانهاي بزرگ مملکتي را به دست داشته، نشانه بروز بحراني است که بايد از يک سال پيش در دستگاه مغزي او شروع شده باشد و بديهي است اين بحران را شرايط حساس موقعيت سياسي، کشمکشها و ترس از حذف و فروافتادن از اريکه قدرت، تقويت کرده است. ولي با اين همه،
هنوز نميتوان بهجرئت شروع بيماري «افتيدي» كه باعث بالارفتن جرم و جنايتهاي غافلگيرکننده و توجيهناپذیر و بدون انگيزه خاص و مشخص ميشود را در نزد دکتر محمدعلي نجفي ردشده به حساب آورد؛ تشخيصي از نوعي بيماري مغزي که اثبات آن نيز در شرايط پيچيده موجود آسان نخواهد بود. ولي با وجود نقص دانستهها در اينباره، حداقل ميتوان ادعا کرد هنگام تصميم و اقدام به قتل همسر، اين مدارهاي مغزي در بخش مهمي از مغز قاتل حتي به طور موقت از کار افتاده بودهاند.
حال که از نظر علمي بر همه ما آشکار شده است وجود اين بيماري مغزي در انسان در سنين بالاي 50 سال ميتواند احتمال جرم و جنايت حتي در آدمهاي تحصيلکرده، متفکر و دانشمند را هم ممکن کند، آرزوي ما اين است که بشر در جستوجوي درماني مؤثر براي آن باشد. در عين حال، بايد تقاضا کنيم اين يافته علمي، ابزاري به دست فرصتطلبان در سرتاسر دنيا ندهد که از دانش مغزپژوهانه بهرهبرداري نادرست کنند؛ يعني به اين فکر نيفتند که عدهاي دانشمند اجير کنند تا براي بدنامکردن آدمهایي شريف، پاکدست، صالح و مبارزي که در اسارت و زندان خود دارند، از طريق دستکاري در مدارهاي مغزي مهم در تنظيم رفتار، اعمال غيراخلاقي و جرم و جنايتهاي غيرانساني را بر آنها تحميل و به اين وسيله تحقيرشان کنند. وظيفه همه ماست که هوشيار و گوشبهزنگ باشيم تا شاهد نزول چنين بلايايي بر سر بشريت با دست بشر نباشيم.
پروفسور بروس ميلر، مغزپژوه معروف که روي انواع بيماري مغزي در سنين متوسط به بالا کار ميکند، ميگويد اگر کسي با سابقه طولاني حفظ حيثيت حرفهاي و خانوادگي در همه دوران پرتلاطم و سخت زندگي، بدون هيچگونه اختلال رفتار اجتماعي، ناگهان در سن بالاي 50سالگي دست به جنايتي دور از انتظار و تکاندهنده بزند، نبايد احتمال وقوع ضايعاتي مهم در مغز جلويي و مياني او را از نظر دور داشت. او معتقد است جرم و جنايت در يکسوم از افرادي پيش ميآيد که شبکه نوروني پيشپيشاني گيجگاهي مياني مغزشان شروع به نابودشدن ميکند زيرا اين ضايعات موجب تغيير رفتار و اعمال انگيزشي خطرناک بدون درنظرگرفتن عواقب آن در نزد فرد مبتلا ميشود. اگر يادتان باشد، خودکشي نامنتظره و شوکآور رابين ويليامز، هنرپيشه و کمدين معروف آمريکايي، را ابتدا به علل مختلف ازجمله افسردگي، اعتياد، الکليسم، اختلاف خانودگي و... ميدانستند و حتي عدهاي از پزشکان، آن را به بيماري پارکينسون ربط ميدادند. اما تنها پس از مرگ ويليامز، آسيبشناسها از طريق تشريح مغزش دريافتند آسيب شديد مدارهايي در مناطق قدامي مياني مغز که مربوط به کنترل و تنظيم رفتار عاطفي هيجاني ميشود (بيماري افتيدي)، ويليامز را وادار به عملي انگيزشي و خشونتبار، يعني دارزدن خودش کرده است. (نگاه کنيد به يادداشت من: «بازيگري که عاقبت کارگردان شد»، ۱۷ آذر ۱۳۹۳، صفحه آخر روزنامه «شرق»).
حال اتفاق نامنتظره و تکاندهنده يک قتل خارج از انتظار به دست دولتمردي ظاهرا موفق و فعال در همه عرصههاي زندگي، در گذر از سالهاي اواخر 60 زندگي، توجه افکار عمومي را بهشدت به خود جلب کرده و به انفجاري از اظهارنظرها، تعبيرها و تفسيرهاي روانشناختي، اجتماعي، سياسي، امنيتي، فمينيستي و... بهشدت دامن زده است. از حجم تصورناپذیر و بهطور تعجبانگيز غيرمنتظره اطلاعاتي رسمي و رسانهاي که تاکنون بهدست آمده است، چنين برميآيد که دکتر محمدعلي نجفي فردي برجسته بوده است. او اغلب مقام اول را در مراتب تحصيلي تا دانشگاه امآيتي در آمريکا بهدست آورده و مقامات عالي دولتي را مديريت کرده است. اما از يک سال پيش پس از جرياناتي که باعث استعفاي اجباري او از پست شهرداري تهران و به نحوي به ازدواج دومش با خانم ميترا استاد منجر شده، رفتارش به گفته همسر اولش به نحو محسوسي تغيير کرده است. طبق اعترافات خود دکتر نجفي، يک بار در طول اين يک سال نيز قصد خودکشي داشته که عملي نشده است. ظاهرا نجفي از ابتداي ازدواج، با زن جوان خود مشاجرات لفظي داشته، ولي با اين حال، يک بار عکس عاشقانه دونفره در اينستاگرام شخصي خود با شعري رمانتيک گذاشته بود
که البته براي دولتمردي ايراني غيرمعمول است. از مجموعه سخنان چنين برميآيد از اوايل اين ازدواج بين اين دو نفر حس بدبيني و بياعتمادي وجود داشته است و مشاجرات تا روزي که آقاي نجفي زن جوانش را در حمام به ضرب چندين گلوله ميکشد، مظنونيت بين آن دو وجود داشته و گويا بنا بر حساسيت و اهميت ماجرا، عوامل فشار از بيرون نيز دخالت داشتهاند که به شعلهورشدن توهمات از هر دو سو کمک ميکرده است. به نظر ميرسد رفتار آقاي دکتر نجفي پس از ارتکاب جرم نيز قدري عجيب و غريب به نظر ميرسد و البته خبررساني تلويزيوني نيز تازگي دارد. او بسيار مؤدب و آرام و بدون تنش براي مصاحبه حاضر ميشود. همه نيز با او بسيار با احترام برخورد ميکنند. نکته جالب توجه اين است که هيچگونه آثار پشيماني، تأسف، تأثر عميق و نابساماني و آشفتگي که نشانهاي از انجام عمل قبيح، غيرمتعارف و سرزنشبار باشد، از سوي ايشان ديده نميشود. آقاي دکتر نجفي از حوادث منجر به قتل همسر دومشان خانم ميترا استاد چنان با خونسردي تمام صحبت ميکنند که گويا از نحوه انجام عمليات چهار عمل اصلي حرف ميزنند.
با همه شواهدي که گفته شد، من به عنوان مغزپژوه و نورولوژيست مايل هستم از سلامتي مدارهاي مغزي در بخش پيشپيشاني و گيجگاهي مياني ايشان که رفتار مسئوليتپذيرانه و تنظيمات هيجاني عاطفي ما انسانها را هنگام رفتار بر عهده دارد، مطمئن باشم چراکه ايشان به نظر ميرسد کاملا از نظر کارکردهاي شناختي عالي مغز طبيعي باشند و مطمئن هستم ايشان در شرايط فعلي نيز ميتوانند در حد عالي مسائل رياضي را حل کنند و عهدهدار مسئوليت مديريتي و اداري و سياسي باشند، ولي از نظر کنترل تکانههاي رفتاري و پيشبيني درست عواقب بعضي از اعمال انگيزشي خود، مشكل داشته باشند. ايشان ميگويند پس از قتل همسر، قصد خودکشي داشتهاند اما بر سر قبر عزيزان خود رفتهاند و برگشتهاند تا خود را تسليم کنند و قبل از قتل هم نامهاي چندصفحهاي براي دخترشان نوشتهاند. همه اين سرگردانيهاي رفتاري از شخصي که سالها مديريت سازمانهاي بزرگ مملکتي را به دست داشته، نشانه بروز بحراني است که بايد از يک سال پيش در دستگاه مغزي او شروع شده باشد و بديهي است اين بحران را شرايط حساس موقعيت سياسي، کشمکشها و ترس از حذف و فروافتادن از اريکه قدرت، تقويت کرده است. ولي با اين همه،
هنوز نميتوان بهجرئت شروع بيماري «افتيدي» كه باعث بالارفتن جرم و جنايتهاي غافلگيرکننده و توجيهناپذیر و بدون انگيزه خاص و مشخص ميشود را در نزد دکتر محمدعلي نجفي ردشده به حساب آورد؛ تشخيصي از نوعي بيماري مغزي که اثبات آن نيز در شرايط پيچيده موجود آسان نخواهد بود. ولي با وجود نقص دانستهها در اينباره، حداقل ميتوان ادعا کرد هنگام تصميم و اقدام به قتل همسر، اين مدارهاي مغزي در بخش مهمي از مغز قاتل حتي به طور موقت از کار افتاده بودهاند.
حال که از نظر علمي بر همه ما آشکار شده است وجود اين بيماري مغزي در انسان در سنين بالاي 50 سال ميتواند احتمال جرم و جنايت حتي در آدمهاي تحصيلکرده، متفکر و دانشمند را هم ممکن کند، آرزوي ما اين است که بشر در جستوجوي درماني مؤثر براي آن باشد. در عين حال، بايد تقاضا کنيم اين يافته علمي، ابزاري به دست فرصتطلبان در سرتاسر دنيا ندهد که از دانش مغزپژوهانه بهرهبرداري نادرست کنند؛ يعني به اين فکر نيفتند که عدهاي دانشمند اجير کنند تا براي بدنامکردن آدمهایي شريف، پاکدست، صالح و مبارزي که در اسارت و زندان خود دارند، از طريق دستکاري در مدارهاي مغزي مهم در تنظيم رفتار، اعمال غيراخلاقي و جرم و جنايتهاي غيرانساني را بر آنها تحميل و به اين وسيله تحقيرشان کنند. وظيفه همه ماست که هوشيار و گوشبهزنگ باشيم تا شاهد نزول چنين بلايايي بر سر بشريت با دست بشر نباشيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.