|

نقش بهره‌وری در صنعت

رضااشرف سمنانی . مشاورصنعتی و عضو شورای ملی بهره‌وری

به‌طورکلی بهره‌وری به‌صورت نسبت ستانده به نهاده تعریف می‌شود و مفهوم کلی آن، استفاده کارآمد از عوامل تولید (نیروی کار، سرمایه، انرژی و...) برای تولید کالاها و خدمات است، ازهمین‌رو به‌دست‌آوردن مقدار تولید بیشتر از طریق مجموعه معینی از نهاده‌ها یا استفاده از منابع کمتر برای دستیابی به یک سطح مشخص و ثابت تولید و همچنین افزایش تولید با نرخی بیشتر از نرخ افزایش نهاده‌ها، به‌عنوان رشد یا بهبود بهره‌وری تعریف می‌شود. بهره‌وری شکل‌های گوناگونی دارد و طبیعتا در هر بخشی بتواند تأثیر بگذارد و از نظر اقتصادی اثربخشی بالاتری داشته باشد، آن بخش اولویت پیدا می‌کند. در بخش صنعت می‌توان با بهره‌وری، ارزش افزوده را بالا برد بنابراین این بخش یکی از گزینه‌ها و اولویت‌های اصلی برای بالابردن بهره‌وری است. با بهره‌وری می‌توان قیمت تولید را کمتر کرد و کیفیت محصول را بالا برد و در مسیر توسعه پایدار گام برداشت. وضعیت بهره‌وری در صنعت کشور ما چطور است؟ جواب این است که در بعضی از صنایع ما مانند صنعت فولاد که سابقه نسبتا بیشتری دارند و تکنولوژی به‌روزتری در آنها استفاده می‌شود و نیروی انسانی مازاد ندارند، وضعیت بهتر است؛ اما در برخی دیگر از صنایع میزان بهره‌وری مطلوب نیست؛ برای مثال در بخش نساجی میزان بهره‌وری بسیار پایین بود، به‌طوری حتی منجر به حذف این صنعت شده است. همین وضعیت درباره بهره‌وری انرژی نیز صدق می‌کند. ساختمان‌ها و صنایع قدیمی بهره‌وری پایینی در صرفه‌جویی و مصرف بهینه انرژی دارند، اما در ساختمان‌های جدید وضعیت بهتر شده است. در کل بهره‌وری در کشورمان به میزانی که مورد انتظار بود، نرسیده است. باید 30 درصد از رشد در صنایع از طریق بهره‌وری و دوسوم آن نیز از طریق ارزش سرمایه می‌بود تا همه‌ توسعه از طریق سرمایه‌گذاری مطلق به سرانجام نرسد؛ اما این مهم محقق نشده است. در برنامه بودجه پنج‌ساله‌ای که برای کشور تعریف می‌شد، همواره این موضوع نیز قید می‌شد که باید 30 درصد از رشد و توسعه از طریق بهره‌وری باشد، اما تاکنون عملیاتی نشده است. مشکل اینجاست که بهره‌وری آن‌طورکه باید جدی گرفته نمی‌شود. ما همه‌ساله با مشکل کم‌آبی دست‌به‌گریبان هستیم و می‌دانیم بخش اعظمی از آب کشور در بخش کشاورزی مصرف می‌شود که درصد بسیاری از آن هرز می‌رود. علت اینکه ما آب را در بخش کشاورزی از دست می‌دهیم، دقیقا عملیاتی‌نشدن بهره‌وری در مصرف آب در بخش کشاورزی است. البته این موضوع در صنعت به این اندازه حاد نیست؛ اما هنوز راه بسیاری در پیش‌رو داریم. باید به اولویت‌ها توجه کنیم و ببینیم طبق آمار در کدام بخش‌ها بازده کم و هدررفت انرژی، سرمایه انسانی و... بیشتر است. همچنین باید به این نکته توجه کنیم که کدام بخش از صنایع در صورت عملیاتی‌شدن بهره‌وری، بازده بالاتری خواهند داشت؛ برای مثال ممکن است میزان بهره‌وری در یک کارگاه صنعتی ساده بالا برود، اما تأثیر کلی آن چندان نباشد؛ بنابراین باید پیش از هر اقدامی به میزان اثربخشی کلی آن واحد صنعتی نیز توجه کنیم. شناسایی عوامل تولید، تخمین میزان هدررفت منابع و مقایسه‌شان با پارامترهای جهانی و رقبا فاکتورهای مهمی هستند که باید در نظر گرفته شود تا صنعت ما به میزان بهره‌وری مطلوب نزدیک شود. به یاد داشته باشیم صنعت نقشی مهم در توسعه و حتی حیات کشور دارد و بهره‌وری در این بخش نیز به همان اندازه ضروری و مهم است.

به‌طورکلی بهره‌وری به‌صورت نسبت ستانده به نهاده تعریف می‌شود و مفهوم کلی آن، استفاده کارآمد از عوامل تولید (نیروی کار، سرمایه، انرژی و...) برای تولید کالاها و خدمات است، ازهمین‌رو به‌دست‌آوردن مقدار تولید بیشتر از طریق مجموعه معینی از نهاده‌ها یا استفاده از منابع کمتر برای دستیابی به یک سطح مشخص و ثابت تولید و همچنین افزایش تولید با نرخی بیشتر از نرخ افزایش نهاده‌ها، به‌عنوان رشد یا بهبود بهره‌وری تعریف می‌شود. بهره‌وری شکل‌های گوناگونی دارد و طبیعتا در هر بخشی بتواند تأثیر بگذارد و از نظر اقتصادی اثربخشی بالاتری داشته باشد، آن بخش اولویت پیدا می‌کند. در بخش صنعت می‌توان با بهره‌وری، ارزش افزوده را بالا برد بنابراین این بخش یکی از گزینه‌ها و اولویت‌های اصلی برای بالابردن بهره‌وری است. با بهره‌وری می‌توان قیمت تولید را کمتر کرد و کیفیت محصول را بالا برد و در مسیر توسعه پایدار گام برداشت. وضعیت بهره‌وری در صنعت کشور ما چطور است؟ جواب این است که در بعضی از صنایع ما مانند صنعت فولاد که سابقه نسبتا بیشتری دارند و تکنولوژی به‌روزتری در آنها استفاده می‌شود و نیروی انسانی مازاد ندارند، وضعیت بهتر است؛ اما در برخی دیگر از صنایع میزان بهره‌وری مطلوب نیست؛ برای مثال در بخش نساجی میزان بهره‌وری بسیار پایین بود، به‌طوری حتی منجر به حذف این صنعت شده است. همین وضعیت درباره بهره‌وری انرژی نیز صدق می‌کند. ساختمان‌ها و صنایع قدیمی بهره‌وری پایینی در صرفه‌جویی و مصرف بهینه انرژی دارند، اما در ساختمان‌های جدید وضعیت بهتر شده است. در کل بهره‌وری در کشورمان به میزانی که مورد انتظار بود، نرسیده است. باید 30 درصد از رشد در صنایع از طریق بهره‌وری و دوسوم آن نیز از طریق ارزش سرمایه می‌بود تا همه‌ توسعه از طریق سرمایه‌گذاری مطلق به سرانجام نرسد؛ اما این مهم محقق نشده است. در برنامه بودجه پنج‌ساله‌ای که برای کشور تعریف می‌شد، همواره این موضوع نیز قید می‌شد که باید 30 درصد از رشد و توسعه از طریق بهره‌وری باشد، اما تاکنون عملیاتی نشده است. مشکل اینجاست که بهره‌وری آن‌طورکه باید جدی گرفته نمی‌شود. ما همه‌ساله با مشکل کم‌آبی دست‌به‌گریبان هستیم و می‌دانیم بخش اعظمی از آب کشور در بخش کشاورزی مصرف می‌شود که درصد بسیاری از آن هرز می‌رود. علت اینکه ما آب را در بخش کشاورزی از دست می‌دهیم، دقیقا عملیاتی‌نشدن بهره‌وری در مصرف آب در بخش کشاورزی است. البته این موضوع در صنعت به این اندازه حاد نیست؛ اما هنوز راه بسیاری در پیش‌رو داریم. باید به اولویت‌ها توجه کنیم و ببینیم طبق آمار در کدام بخش‌ها بازده کم و هدررفت انرژی، سرمایه انسانی و... بیشتر است. همچنین باید به این نکته توجه کنیم که کدام بخش از صنایع در صورت عملیاتی‌شدن بهره‌وری، بازده بالاتری خواهند داشت؛ برای مثال ممکن است میزان بهره‌وری در یک کارگاه صنعتی ساده بالا برود، اما تأثیر کلی آن چندان نباشد؛ بنابراین باید پیش از هر اقدامی به میزان اثربخشی کلی آن واحد صنعتی نیز توجه کنیم. شناسایی عوامل تولید، تخمین میزان هدررفت منابع و مقایسه‌شان با پارامترهای جهانی و رقبا فاکتورهای مهمی هستند که باید در نظر گرفته شود تا صنعت ما به میزان بهره‌وری مطلوب نزدیک شود. به یاد داشته باشیم صنعت نقشی مهم در توسعه و حتی حیات کشور دارد و بهره‌وری در این بخش نیز به همان اندازه ضروری و مهم است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.