|

نگاهی کوتاه به رأی‌گیری 10سالانه منتقدان ماهنامه «فیلم»

درفش سفید منتقدان!

امید خاکپورنیا: در شماره اخیر ماهنامه سینمایی «فیلم»، چهارمین رأی‌گیری 10‌سالانه منتقدان سینمای ایران انجام شد. هدف اصلی این یادداشت، شرح تاریخچه و فلسفه چرایی این بازی سینمایی نیست؛ چراکه به‌قدر کفایت درباره پیشینه این انتخاب‌های سینمایی می‌توان مطالب مفیدی در نشریات و سایت‌های سینمایی یافت؛ بلکه مقصود، ذکر نکاتی است که به صورت مستقیم به چگونگی انتخاب منتقدان و آرای آنها بازمی‌گردد.
ابتدایی‌ترین پرسشی که برای انتخاب فیلم‌ها در این فهرست‌های ادواری به ذهن متبادر می‌شود، این است که چه کسانی شایسته داوری هستند؟ صرف قلم‌زدن در یک نشریه (حتی کم‌تیراژ) و نوشتن چند نقد (یا ریویو)، نمی‌تواند معیار خوبی برای گزینش افراد در مقام منتقد باشد. در چنین رأی‌گیری‌های مهمی که بدون شک در آینده محل قضاوت تاریخی قرار خواهند گرفت، حضور نام‌های معتبر از شروط اصلی است. با این نگاه، باید گفت رأی‌گیری اخیر ماهنامه فیلم، در نخستین قدم دچار مشکل است. باید پرسید ‌ چرا میان رأی‌دهندگان، دست‌کم نام نزدیک به 20 نفر از نویسندگان غیرمطرح به چشم می‌خورد و آنچه به نام نقد از برخی از این افراد در یک جست‌وجوی اینترنتی می‌شود خواند، بیشتر ریویو یا گزارش‌نویسی به حساب می‌آید تا نقد؟
از طرف دیگر، چرا در این مجموعه در کنار حضور افراد ناشناس، جای بسیاری از سرشناسان حرفه نقد خالی است؟ برای مثال می‌توان از غیبت سعید عقیقی، کامبیز کاهه، حمیدرضا صدر و نغمه ثمینی نام برد. اینکه به چه دلیل این افراد حاضر به شرکت در این رأی‌گیری نشده‌اند یا احیانا از ایشان دعوتی به عمل نیامده، نکته‌ای است که می‌بایست علت‌ آن را بررسی کرد؛ چون گویی دری باز شده و از میان جمعی خودمانی، به همگی گفته‌اند بفرمایید داخل!
نکته دیگر، نحوه گزینش آثار در این فهرست‌هاست. گویا برخی از منتقدان تصمیم دارند برای رأی‌دادن به یک اثر، قواعد شخصی خودشان را خلق کنند و به معیارهای مرسوم در این رأی‌گیری‌ها بی‌توجه باشند. شاید برخی بگویند سلیقه است دیگر؛ درحالی‌که برای ارزش‌گذاری فیلم‌ها و همان بنیاد سلیقه، عیار و معیاری وجود دارد و این گزاره که از سلیقه صرف بهره می‌گیرد، کلی و بی‌محتواست.
اما در میان آرای اخیر ماهنامه فیلم، آنچه بیشتر مایه تعجب است، آرای حسن حسینی به‌عنوان منتقدی صاحب‌نام در عرصه سینمای ایران است. البته پیش‌تر این را باید گفت که حسینی از معدود کسانی است که در زمینه مباحث ژانر در سینمای ایران، به‌ویژه در حیطه فیلمفارسی، سال‌هاست مشغول فعالیت است و در این راه تألیفات درخوری ارائه داده است؛ اما فارغ از این پیشینه، باید پرسید فرضا معیار ایشان در انتخاب فیلم‌هایی مانند «قدرت عشق»، «غول‌بیابونی»، «تک‌تازان صحرا»، «چوب خدا»، «دختر ظالم‌بلا»، «زنی به نام شراب»، «مرد جنگلی»، «غریب»، «آخرین نبرد»، «شجاعان ایستاده می‌میرند» و«کوثر» چیست؟ فیلم آخر که در همان دوران قبل از انقلاب نیز به دلیل ضعف کیفیت توقیف شد و حساب کنید فیلمی که به دلایلی از قبیل ساختار نازل و نداشتن بدیهی‌ترین اصول سینمایی در سینمای قبل از انقلاب توقیف شود، چطور می‌تواند امروزه پس از چند دهه در فهرست انتخابی یک منتقد سرشناس قرار بگیرد! به نظر می‌رسد صرف کمیاب‌بودن این فیلم‌ها و عدم تماشای عموم، باعث انتخاب چنین آثاری شده باشد؛ نه هیچ دلیل دیگری. نگارنده، فیلم «قدرت عشق» را ندیده‌ام؛ اما یقین دارم حتی اگر مرحوم ماردوک الخاص، کارگردان اصلی این فیلم، در قید حیات بود، این فیلم جزء صد فیلم منتخب خودش هم قرار نمی‌گرفت! دست بر قضا، در پروژه‌ای با چهار نفر از عوامل اصلی این فیلم گفت‌وگویی انجام داده‌ام؛ محمد متوسلانی (بازیگر)، جمشید الوندی (مدیر فیلم‌برداری)، توفیق ابراهیمی (از اعضای گروه فیلم‌برداری) و کتایون امیرابراهیمی (بازیگر) که همگی بر ضعف‌های متعدد و آشفتگی فیلم تأکید داشتند. برای مثال، تاکنون دیده‌اید منتقدی در آن سوی آب‌ها به فیلم‌های درجه‌چندمی با بازی چیچو و فرانکو یا یکی از ساخته‌های تونینو والری رأی داده باشد؟ این دست فیلم‌ها نیز از لحاظ کیفی در همین دسته‌بندی و رده قرار می‌گیرند.
بدون شک، منتقد تربیت‌کننده‌ سلیقه است و در قبال آنچه می‌نویسد و داوری می‌کند، مسئولیت اکید دارد. این نظرات و آرا، از قابلیت جریان‌سازی برخوردار هستند و با این تعریف به نظر می‌آید آرای جناب حسینی از دو حالت خارج نیست؛ یا از سر نوعی لجاجت با سینمای هنری و در تضاد با آرای روشنفکران صادر شده‌ است، یا اینکه واقعا ایشان به حضور فیلم‌هایی مانند «دختر ظالم‌بلا» و «شجاعان ایستاده می‌میرند» به‌عنوان یکی از 10 فیلم برتر در تاریخ سینمای ایران باور دارند. البته احتمال سومی نیز وجود دارد؛ جلوه‌ای از تظاهر که مثلا بنده منتقد این فیلم‌ها را که برخی مانند «قدرت عشق» یا «شجاعان ایستاده می‌میرند» در جایی جز فیلم‌خانه ملی وجود ندارد، دیده‌ام و دیگران ندیده‌اند که در این‌ صورت باید عنوان این رأی‌گیری را به «10 فیلم برتری که ما در فیلم‌خانه دیده‌ایم و شما ندیده‌اید» تغییر داد! این رویکرد در فهرست منتقدان دیگری نیز به چشم می‌خورد که فرضا به فیلمی رأی داده‌اند که هنوز به اکران عمومی درنیامده است و در کمد سازنده‌اش خاک می‌خورد. این هم از نکاتی‌ است که به نظر می‌آید جزء تظاهرات افتخارآمیز برای برخی منتقدان ما به حساب می‌آید؛ وگرنه دلیلی ندارد فیلمی که داوری کامل نشده و عیار آن در طول زمان سنجیده نشده است، به مرحله ارزش‌گذاری در میان برترین‌ها برسد.
به همین دلیل، برخی از این انتخاب‌ها به نظر می‌آید تحت تأثیر جوی غیرسینمایی و غیرمنتقدانه صورت گرفته‌اند و تنها می‌توان یک نام روی آنها گذاشت؛ شوآف!
آنچه ذکر شد، فقط درباره فهرست برگزیده‌های سینمای ایران بود؛ درحالی‌که این آسیب‌شناسی را به‌نوعی می‌توان درباره فیلم‌های سینمای جهان نیز برقرار دانست؛ اینکه چرا بعد از گذشت این همه سال، همچنان «ریو براوو» در فهرست منتقدان به چشم می‌خورد، یا از اینگمار برگمان تنها «توت‌فرنگی‌های وحشی» او به صدر فهرست‌ها راه پیدا می‌کند؟ نگارنده منکر کیفیت این دو اثر و جایگاه رفیع آنها در بین ساخته‌های سینمایی نیست؛ اما به ‌نظر می‌رسد این انتخاب‌های مکرر به‌خصوص درباره فیلم برگمان، دلایل حاشیه‌ای دیگری نیز دارد و آن این است که بسیاری از دوستان منتقد از دهه 80 میلادی به بعد، گویا کمتر پیگیر سینمای جهان بوده‌اند و همچنین با توجه به دوبله‌بودن برخی از این آثار نظیر «توت‌فرنگی‌های وحشی» که در سال‌های جوانی به تماشایش نشسته‌اند، جاگیری این فیلم در فهرست‌های هرساله آنها، خاصیت نوستالژیک دارد؛ وگرنه هم برگمان و هم هاوکس، آثار به‌مراتب قوی‌تری از «توت‌فرنگی‌های وحشی» و «ریو براوو» در کارنامه کاری‌ خود دارند.
می‌توان همچنان معایب دیگری را برای این رأی‌گیری برشمرد و البته گلایه‌هایی نیز از نحوه برگزاری آن کرد؛ اما شاید بهتر است به‌طور مختصر با یادآوری دیالوگی از نمایش‌نامه «مرگ یزدگرد» اثر درخشان بهرام بیضایی، این نوشته را به پایان برد: «شما را که درفش سفید بود، این بود داوری...».

امید خاکپورنیا: در شماره اخیر ماهنامه سینمایی «فیلم»، چهارمین رأی‌گیری 10‌سالانه منتقدان سینمای ایران انجام شد. هدف اصلی این یادداشت، شرح تاریخچه و فلسفه چرایی این بازی سینمایی نیست؛ چراکه به‌قدر کفایت درباره پیشینه این انتخاب‌های سینمایی می‌توان مطالب مفیدی در نشریات و سایت‌های سینمایی یافت؛ بلکه مقصود، ذکر نکاتی است که به صورت مستقیم به چگونگی انتخاب منتقدان و آرای آنها بازمی‌گردد.
ابتدایی‌ترین پرسشی که برای انتخاب فیلم‌ها در این فهرست‌های ادواری به ذهن متبادر می‌شود، این است که چه کسانی شایسته داوری هستند؟ صرف قلم‌زدن در یک نشریه (حتی کم‌تیراژ) و نوشتن چند نقد (یا ریویو)، نمی‌تواند معیار خوبی برای گزینش افراد در مقام منتقد باشد. در چنین رأی‌گیری‌های مهمی که بدون شک در آینده محل قضاوت تاریخی قرار خواهند گرفت، حضور نام‌های معتبر از شروط اصلی است. با این نگاه، باید گفت رأی‌گیری اخیر ماهنامه فیلم، در نخستین قدم دچار مشکل است. باید پرسید ‌ چرا میان رأی‌دهندگان، دست‌کم نام نزدیک به 20 نفر از نویسندگان غیرمطرح به چشم می‌خورد و آنچه به نام نقد از برخی از این افراد در یک جست‌وجوی اینترنتی می‌شود خواند، بیشتر ریویو یا گزارش‌نویسی به حساب می‌آید تا نقد؟
از طرف دیگر، چرا در این مجموعه در کنار حضور افراد ناشناس، جای بسیاری از سرشناسان حرفه نقد خالی است؟ برای مثال می‌توان از غیبت سعید عقیقی، کامبیز کاهه، حمیدرضا صدر و نغمه ثمینی نام برد. اینکه به چه دلیل این افراد حاضر به شرکت در این رأی‌گیری نشده‌اند یا احیانا از ایشان دعوتی به عمل نیامده، نکته‌ای است که می‌بایست علت‌ آن را بررسی کرد؛ چون گویی دری باز شده و از میان جمعی خودمانی، به همگی گفته‌اند بفرمایید داخل!
نکته دیگر، نحوه گزینش آثار در این فهرست‌هاست. گویا برخی از منتقدان تصمیم دارند برای رأی‌دادن به یک اثر، قواعد شخصی خودشان را خلق کنند و به معیارهای مرسوم در این رأی‌گیری‌ها بی‌توجه باشند. شاید برخی بگویند سلیقه است دیگر؛ درحالی‌که برای ارزش‌گذاری فیلم‌ها و همان بنیاد سلیقه، عیار و معیاری وجود دارد و این گزاره که از سلیقه صرف بهره می‌گیرد، کلی و بی‌محتواست.
اما در میان آرای اخیر ماهنامه فیلم، آنچه بیشتر مایه تعجب است، آرای حسن حسینی به‌عنوان منتقدی صاحب‌نام در عرصه سینمای ایران است. البته پیش‌تر این را باید گفت که حسینی از معدود کسانی است که در زمینه مباحث ژانر در سینمای ایران، به‌ویژه در حیطه فیلمفارسی، سال‌هاست مشغول فعالیت است و در این راه تألیفات درخوری ارائه داده است؛ اما فارغ از این پیشینه، باید پرسید فرضا معیار ایشان در انتخاب فیلم‌هایی مانند «قدرت عشق»، «غول‌بیابونی»، «تک‌تازان صحرا»، «چوب خدا»، «دختر ظالم‌بلا»، «زنی به نام شراب»، «مرد جنگلی»، «غریب»، «آخرین نبرد»، «شجاعان ایستاده می‌میرند» و«کوثر» چیست؟ فیلم آخر که در همان دوران قبل از انقلاب نیز به دلیل ضعف کیفیت توقیف شد و حساب کنید فیلمی که به دلایلی از قبیل ساختار نازل و نداشتن بدیهی‌ترین اصول سینمایی در سینمای قبل از انقلاب توقیف شود، چطور می‌تواند امروزه پس از چند دهه در فهرست انتخابی یک منتقد سرشناس قرار بگیرد! به نظر می‌رسد صرف کمیاب‌بودن این فیلم‌ها و عدم تماشای عموم، باعث انتخاب چنین آثاری شده باشد؛ نه هیچ دلیل دیگری. نگارنده، فیلم «قدرت عشق» را ندیده‌ام؛ اما یقین دارم حتی اگر مرحوم ماردوک الخاص، کارگردان اصلی این فیلم، در قید حیات بود، این فیلم جزء صد فیلم منتخب خودش هم قرار نمی‌گرفت! دست بر قضا، در پروژه‌ای با چهار نفر از عوامل اصلی این فیلم گفت‌وگویی انجام داده‌ام؛ محمد متوسلانی (بازیگر)، جمشید الوندی (مدیر فیلم‌برداری)، توفیق ابراهیمی (از اعضای گروه فیلم‌برداری) و کتایون امیرابراهیمی (بازیگر) که همگی بر ضعف‌های متعدد و آشفتگی فیلم تأکید داشتند. برای مثال، تاکنون دیده‌اید منتقدی در آن سوی آب‌ها به فیلم‌های درجه‌چندمی با بازی چیچو و فرانکو یا یکی از ساخته‌های تونینو والری رأی داده باشد؟ این دست فیلم‌ها نیز از لحاظ کیفی در همین دسته‌بندی و رده قرار می‌گیرند.
بدون شک، منتقد تربیت‌کننده‌ سلیقه است و در قبال آنچه می‌نویسد و داوری می‌کند، مسئولیت اکید دارد. این نظرات و آرا، از قابلیت جریان‌سازی برخوردار هستند و با این تعریف به نظر می‌آید آرای جناب حسینی از دو حالت خارج نیست؛ یا از سر نوعی لجاجت با سینمای هنری و در تضاد با آرای روشنفکران صادر شده‌ است، یا اینکه واقعا ایشان به حضور فیلم‌هایی مانند «دختر ظالم‌بلا» و «شجاعان ایستاده می‌میرند» به‌عنوان یکی از 10 فیلم برتر در تاریخ سینمای ایران باور دارند. البته احتمال سومی نیز وجود دارد؛ جلوه‌ای از تظاهر که مثلا بنده منتقد این فیلم‌ها را که برخی مانند «قدرت عشق» یا «شجاعان ایستاده می‌میرند» در جایی جز فیلم‌خانه ملی وجود ندارد، دیده‌ام و دیگران ندیده‌اند که در این‌ صورت باید عنوان این رأی‌گیری را به «10 فیلم برتری که ما در فیلم‌خانه دیده‌ایم و شما ندیده‌اید» تغییر داد! این رویکرد در فهرست منتقدان دیگری نیز به چشم می‌خورد که فرضا به فیلمی رأی داده‌اند که هنوز به اکران عمومی درنیامده است و در کمد سازنده‌اش خاک می‌خورد. این هم از نکاتی‌ است که به نظر می‌آید جزء تظاهرات افتخارآمیز برای برخی منتقدان ما به حساب می‌آید؛ وگرنه دلیلی ندارد فیلمی که داوری کامل نشده و عیار آن در طول زمان سنجیده نشده است، به مرحله ارزش‌گذاری در میان برترین‌ها برسد.
به همین دلیل، برخی از این انتخاب‌ها به نظر می‌آید تحت تأثیر جوی غیرسینمایی و غیرمنتقدانه صورت گرفته‌اند و تنها می‌توان یک نام روی آنها گذاشت؛ شوآف!
آنچه ذکر شد، فقط درباره فهرست برگزیده‌های سینمای ایران بود؛ درحالی‌که این آسیب‌شناسی را به‌نوعی می‌توان درباره فیلم‌های سینمای جهان نیز برقرار دانست؛ اینکه چرا بعد از گذشت این همه سال، همچنان «ریو براوو» در فهرست منتقدان به چشم می‌خورد، یا از اینگمار برگمان تنها «توت‌فرنگی‌های وحشی» او به صدر فهرست‌ها راه پیدا می‌کند؟ نگارنده منکر کیفیت این دو اثر و جایگاه رفیع آنها در بین ساخته‌های سینمایی نیست؛ اما به ‌نظر می‌رسد این انتخاب‌های مکرر به‌خصوص درباره فیلم برگمان، دلایل حاشیه‌ای دیگری نیز دارد و آن این است که بسیاری از دوستان منتقد از دهه 80 میلادی به بعد، گویا کمتر پیگیر سینمای جهان بوده‌اند و همچنین با توجه به دوبله‌بودن برخی از این آثار نظیر «توت‌فرنگی‌های وحشی» که در سال‌های جوانی به تماشایش نشسته‌اند، جاگیری این فیلم در فهرست‌های هرساله آنها، خاصیت نوستالژیک دارد؛ وگرنه هم برگمان و هم هاوکس، آثار به‌مراتب قوی‌تری از «توت‌فرنگی‌های وحشی» و «ریو براوو» در کارنامه کاری‌ خود دارند.
می‌توان همچنان معایب دیگری را برای این رأی‌گیری برشمرد و البته گلایه‌هایی نیز از نحوه برگزاری آن کرد؛ اما شاید بهتر است به‌طور مختصر با یادآوری دیالوگی از نمایش‌نامه «مرگ یزدگرد» اثر درخشان بهرام بیضایی، این نوشته را به پایان برد: «شما را که درفش سفید بود، این بود داوری...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.