|

از محافظه‌کاری تا سیاست خارجی تهاجمی

محمدرضا ستاری- روزنامه‌نگار 

عربستان سعودی از زمان استقلالش در اواسط دهه 30 میلادی به عنوان وزنه‌ای مهم، نقشی قابل توجه در تحولات منطقه خاورمیانه داشته است. این کشور غیر از چند سال اخیر که با روی‌کار‌آمدن ملک سلمان و ولیعهدی پسرش، محمد بن سلمان که برخلاف عرف رایج خاندان سعودی، میراث پادشاهی این خاندان را از برادر به پسر تغییر داد، سیاستی محافظه‌کارانه و چراغ‌خاموش در عرصه روابط خارجی خود در دستور کار داشت؛ اما این مهم در چند سال اخیر و به‌خصوص پس از قدرت‌گرفتن محمد بن سلمان در رأس خاندان سلطنتی این کشور رویه‌ای تهاجمی و غیرعادی به خود گرفته است. جنگ خانمان‌سوز برای یمنی‌ها، گروگان‌گرفتن نخست‌وزیر لبنان در ریاض، محاصره قطر، حمایت از گروه‌های افراطی در جنگ داخلی سوریه و تشدید منازعات با ایران تنها گوشه‌هایی از خروج سعودی‌ها از محافظه‌کاری به سمت یک سیاست خارجی تهاجمی است.

در این رابطه اگر ترجیع‌بند تمامی این رفتارهای تهاجمی سعودی‌ها را بهانه این کشور برای مقابله با ایران در منطقه درنظر بگیریم، می‌توان در چند سطح، علت و علل اتخاذ چنین رویه‌ای را توسط خاندان محافظه‌کار سعودی بررسی كرد. نخست اینکه یکی از دلایل تغییر رویه سعودی‌ها در عرصه سیاست خارجی و افزایش تنش این کشور با ایران را می‌توان در دل معادلات جدید منطقه خاورمیانه به‌خصوص بعد از پایان جنگ سرد جست‌وجو کرد. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و تغییر نظم جهانی از دو بلوک شرق و غرب به یک نظم سلسله‌مراتبی با قدرت هژمون ایالات متحده، ادامه سیاست و راهبرد جهانی آمریکا در چارچوب ساختار دوقطبی امکان‌پذیر نبود. در این راستا علاوه بر متحدان سنتی آمریکا، اینک کشورهایی از بلوک شرق نیز به دامن آمریکا پناه برده و ادامه حمایت این کشور از متحدان جهانی خود نه تنها امکان‌پذیر نبود، بلکه برای این کشور هزینه‌های سرسام‌آوری نیز به همراه داشت. به همین دلیل ایالات متحده در راهبردی نوین، سعی کرد به متحدان خود در مناطق مختلف جهان جهت پیشبرد سیاست‌های جهانی نقشی مستقل اعطا کند. به موازات همین امر، عربستان سعودی نیز به‌عنوان یک قدرت متوسط، ایفای چنین نقشی را در خاورمیانه بر عهده گرفت که همین مسئله منجر به واگرایی‌های روزافزون این کشور با سایر بازیگران به‌خصوص ایران در منطقه بود.
در سطح دوم، می‌توان گفت که در کشور ما، سطح شناخت از کارکرد نظام سلطنتی در ریاض و مناسبات جاری در آن در اکثر مواقع به صورت تقلیل‌گرایانه و یک‌بعدی است. وقتی صحبت از عربستان می‌شود، علاوه بر مکه و مدینه به عنوان ام‌القرای جهان اسلام، ناخودآگاه ذهن‌ها به سمت یک نظام خشن و بدوی می‌رود که با اصول بربریت مشغول اداره کشور است؛ حال اینکه سعودی‌ها در 80 سال گذشته روند کم‌نظیری از ثبات را در نظام حکمرانی خود تجربه کرده‌اند که یکی از مبانی مهم این ثبات، استفاده از گروه‌های مرجع مانند علمای تقریبا مستقل مذهبی به منظور برقراری تعادل میان جامعه و خاندان سعودی و نیز افزایش قدرت چانه‌زنی حاکمان با مردم است.
در همین راستا، اگر بخواهیم در سطح سوم، یکی از عوامل مشخص و ملموس اتخاذ سیاست خارجی تهاجمی و خروج از رویه محافظه‌کاری سعودی‌ها را که در سال‌های اخیر با چاشنی ایران‌هراسی سیری صعودی به خود گرفته است، بررسی و تحلیل کنیم، باید در چارچوب همین ثبات و بی‌ثباتی در خاندان سعودی به موضوع بنگریم.
پس از مرگ ملک عبدالله، پادشاه کنونی عربستان دو بار ولیعهد خود را تغییر داده و همان‌طور که اشاره شد در اقدامی خارج از سنت خاندان سعودی، پسر جوانش را به‌عنوان جانشین منصوب کرده است. این امر با دستگیری و زندانی‌شدن ده‌ها شاهزاده سعودی و دگردیسی‌های بی‌سابقه‌ای که در هرم قدرت در ریاض صورت گرفته، موجب شده تا حاکمان فعلی این کشور طبق یک قانون نانوشته، علاوه بر تلاش برای تطبیق خود در روندهای پرشتاب و معادلات پیچیده منطقه، بار مشکلات و فشارهای داخلی را بر دوش بازیگری خارجی بيندازند تا در این مسیر علاوه بر همسویی با ایالات متحده جهت ایمنی از تبعات تغییر نظم، آخرین مرحله از ثبات و یکپارچه‌سازی در درون خاندان حاکم را نیز سپری کند. به همین دلیل، طبق نظر بسیاری از تحلیلگران مسائل عربستان، تا زمانی که سعودی‌ها در داخل کشور، این بی‌ثباتی سیاسی داخلی را با موفقیت طی نکنند، باید همچنان در انتظار رفتارهای تهاجمی و بعضا غیرعادی این کشور در عرصه سیاست خارجی بود.

عربستان سعودی از زمان استقلالش در اواسط دهه 30 میلادی به عنوان وزنه‌ای مهم، نقشی قابل توجه در تحولات منطقه خاورمیانه داشته است. این کشور غیر از چند سال اخیر که با روی‌کار‌آمدن ملک سلمان و ولیعهدی پسرش، محمد بن سلمان که برخلاف عرف رایج خاندان سعودی، میراث پادشاهی این خاندان را از برادر به پسر تغییر داد، سیاستی محافظه‌کارانه و چراغ‌خاموش در عرصه روابط خارجی خود در دستور کار داشت؛ اما این مهم در چند سال اخیر و به‌خصوص پس از قدرت‌گرفتن محمد بن سلمان در رأس خاندان سلطنتی این کشور رویه‌ای تهاجمی و غیرعادی به خود گرفته است. جنگ خانمان‌سوز برای یمنی‌ها، گروگان‌گرفتن نخست‌وزیر لبنان در ریاض، محاصره قطر، حمایت از گروه‌های افراطی در جنگ داخلی سوریه و تشدید منازعات با ایران تنها گوشه‌هایی از خروج سعودی‌ها از محافظه‌کاری به سمت یک سیاست خارجی تهاجمی است.

در این رابطه اگر ترجیع‌بند تمامی این رفتارهای تهاجمی سعودی‌ها را بهانه این کشور برای مقابله با ایران در منطقه درنظر بگیریم، می‌توان در چند سطح، علت و علل اتخاذ چنین رویه‌ای را توسط خاندان محافظه‌کار سعودی بررسی كرد. نخست اینکه یکی از دلایل تغییر رویه سعودی‌ها در عرصه سیاست خارجی و افزایش تنش این کشور با ایران را می‌توان در دل معادلات جدید منطقه خاورمیانه به‌خصوص بعد از پایان جنگ سرد جست‌وجو کرد. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و تغییر نظم جهانی از دو بلوک شرق و غرب به یک نظم سلسله‌مراتبی با قدرت هژمون ایالات متحده، ادامه سیاست و راهبرد جهانی آمریکا در چارچوب ساختار دوقطبی امکان‌پذیر نبود. در این راستا علاوه بر متحدان سنتی آمریکا، اینک کشورهایی از بلوک شرق نیز به دامن آمریکا پناه برده و ادامه حمایت این کشور از متحدان جهانی خود نه تنها امکان‌پذیر نبود، بلکه برای این کشور هزینه‌های سرسام‌آوری نیز به همراه داشت. به همین دلیل ایالات متحده در راهبردی نوین، سعی کرد به متحدان خود در مناطق مختلف جهان جهت پیشبرد سیاست‌های جهانی نقشی مستقل اعطا کند. به موازات همین امر، عربستان سعودی نیز به‌عنوان یک قدرت متوسط، ایفای چنین نقشی را در خاورمیانه بر عهده گرفت که همین مسئله منجر به واگرایی‌های روزافزون این کشور با سایر بازیگران به‌خصوص ایران در منطقه بود.
در سطح دوم، می‌توان گفت که در کشور ما، سطح شناخت از کارکرد نظام سلطنتی در ریاض و مناسبات جاری در آن در اکثر مواقع به صورت تقلیل‌گرایانه و یک‌بعدی است. وقتی صحبت از عربستان می‌شود، علاوه بر مکه و مدینه به عنوان ام‌القرای جهان اسلام، ناخودآگاه ذهن‌ها به سمت یک نظام خشن و بدوی می‌رود که با اصول بربریت مشغول اداره کشور است؛ حال اینکه سعودی‌ها در 80 سال گذشته روند کم‌نظیری از ثبات را در نظام حکمرانی خود تجربه کرده‌اند که یکی از مبانی مهم این ثبات، استفاده از گروه‌های مرجع مانند علمای تقریبا مستقل مذهبی به منظور برقراری تعادل میان جامعه و خاندان سعودی و نیز افزایش قدرت چانه‌زنی حاکمان با مردم است.
در همین راستا، اگر بخواهیم در سطح سوم، یکی از عوامل مشخص و ملموس اتخاذ سیاست خارجی تهاجمی و خروج از رویه محافظه‌کاری سعودی‌ها را که در سال‌های اخیر با چاشنی ایران‌هراسی سیری صعودی به خود گرفته است، بررسی و تحلیل کنیم، باید در چارچوب همین ثبات و بی‌ثباتی در خاندان سعودی به موضوع بنگریم.
پس از مرگ ملک عبدالله، پادشاه کنونی عربستان دو بار ولیعهد خود را تغییر داده و همان‌طور که اشاره شد در اقدامی خارج از سنت خاندان سعودی، پسر جوانش را به‌عنوان جانشین منصوب کرده است. این امر با دستگیری و زندانی‌شدن ده‌ها شاهزاده سعودی و دگردیسی‌های بی‌سابقه‌ای که در هرم قدرت در ریاض صورت گرفته، موجب شده تا حاکمان فعلی این کشور طبق یک قانون نانوشته، علاوه بر تلاش برای تطبیق خود در روندهای پرشتاب و معادلات پیچیده منطقه، بار مشکلات و فشارهای داخلی را بر دوش بازیگری خارجی بيندازند تا در این مسیر علاوه بر همسویی با ایالات متحده جهت ایمنی از تبعات تغییر نظم، آخرین مرحله از ثبات و یکپارچه‌سازی در درون خاندان حاکم را نیز سپری کند. به همین دلیل، طبق نظر بسیاری از تحلیلگران مسائل عربستان، تا زمانی که سعودی‌ها در داخل کشور، این بی‌ثباتی سیاسی داخلی را با موفقیت طی نکنند، باید همچنان در انتظار رفتارهای تهاجمی و بعضا غیرعادی این کشور در عرصه سیاست خارجی بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.