«نه گفتن» به اصلاحطلبان
احمد غلامی . سردبیر
وقت آن رسيده برخي از چهرههاي اصلاحطلب به اصلاحطلبان ديگر «نه» بگويند. حتي اگر اين نه گفتن به بهاي شكست سنگين آنان در انتخابات مجلس و بهتبع آن انتخابات رياستجمهوري تمام شود. چهرهمحوري، يكي از ويژگيهاي بارز اين جريان سياسي است كه ميتواند با اين چهرهها خودش را از انسداد سياسي خلاص كند. تجربه هشتساله دولت روحاني نشان داد «آري گفتن» به هر وضعيتي هزينه سنگيني دارد. در رمان كوتاه «ترجيح ميدهم كه نه»، نوشته هرمان ملویل، با پيشكاري مواجهیم كه به نحوي تلاش ميكند در وضعيت موجود ادغام نشود؛ پيشكاري كه دست بر قضا براي تسهيل كارها بايد مطيع باشد و آريگو. نقطه ظريف رمان در اين است كه اين نه گفتن بهمعناي انفعال و عافيتطلبي نيست؛ بلكه عدم مشاركت در وضعيتهايي است كه به محدوديت بيشتر ميانجامد. آري گفتن به تلاشهاي بيثمر به بهانه تظاهر به بودن مثل همهمهاي در زير بازارچه طاق ضربي است كه چيزي از آن قابل شنيدن نيست و گاه بهمنزله پرحرفي مردم كوچه و بازاري است كه بيش از آنكه گوش شنيدن داشته باشند، زباني براي گفتناند. برخي از جريانهاي سياسي ايران از همان روزهاي آغازين انقلاب اسلامي تلاش كردند تعارضات را در جامعه از بين ببرند؛ خواه اين تعارضات مدني باشد و خواه سياسي. آنان براي كاميابي در خنثيسازي تعارضات، از «تعارض» سود جستند؛ یا به عبارتی تعارض عليه تعارض. با تقسيمبندي كلي جامعه به ما و ديگران براي مدتی نهچندان كوتاه به يكسانسازي تودهها برآمدند. يكسانسازي تودهها در قالبي خاص، ايدهاي است كه صرفا در وضعيتهاي استثنائي به كار گرفته ميشود و ازاينرو بود كه اين جريانهاي سياسي سعي ميكردند همواره كشور را در وضعيتي خاص قرار دهند. بهكاربردن بیشازحد اين ايده، وضعیت استثنائی را فرسوده و از كارايي انداخته است. اينك ما با ناكامي اين ايده روبهروييم؛ ايدهاي كه حتي در وضعيت استثنائي كنوني نيز كارايي ندارد و بيدليل نيست که سروكله اين جريان سياسي بهندرت در صحنه سياست پيدا ميشود و هر عملی انجام میدهند، بيشتر در خفا و پشت پرده است. آنان تلاش كردند «تعارض» را كه سرمنشأ قدرت و سياست است و نتيجهاش دموكراسي، كمرنگ كنند. دولتها و جناحهاي اصلاحطلب و مردم نيز با خوكردن به واژه مصلحت در اين زمينه همداستان بودهاند. آنان میگویند: مصلحت دولت ايجاب ميكند كه... مصلحت اصلاحطلبان ايجاب ميكند كه... و اين مصلحتانديشي، تودهای را به بار آورد كه در شرایط کنونی حاضر به مشاركت در بزنگاههاي سياسي نيستند. مصلحت دولت بر پيشفرض گريز از بحران استوار است، حال آنكه بحران متضاد قدرت نيست؛ بحران يكي از تجلیات قدرت است. بحران نقطه تعيينكنندهاي در جريان پيشرفت يك بيماري است؛ نشان ميدهد كه بيمار رو به التيام است يا بهسوي بدترشدن گام برميدارد. مصلحتانديشي در دولت، در احزاب، چارهانديشي براي ادامه بقا است. بقايي كه باید بر تودههاي مردم استوار باشد نه چيز ديگري. به تعبیر ماكياولي بحراني كه مردم را رودرروي دولت و احزاب قرار ميدهد، معرف استثنائي بر قاعده، يا وجود آسيب و بيماري در حيات سياسي نيست. بحران و قدرت در تضاد نيستند؛ در هم تنيدهاند. اينك دولت، خاصه اصلاحطلبان در برابر اين پرسش قرار دارند كه در اين برهه از تاريخ چه خواهند كرد. پردهها كنار رفته و اصلاحطلبان واقعي پيش چشم مردم بيش از هر زمان ديگر قابل شناسايياند. مصلحت را بايد كنار گذاشت و شفافیت را برگزيد.
شفافیت و شجاعتِ كنارهگيري از كساني كه به هر دليلی مانند ناكارآمدي، سوءاستفاده از قدرت و پشتپا زدن به اصول اصلاحطلبان و اخلاق سياسي اينگونه شرایط را نامساعد كردهاند. اگر تا ديروز حضور در قدرت راه ناگزير اصلاحطلبان در انتخابات بود، امروز حضور مشروط در قدرت الزامي است. البته ناگفته پيداست که اين حضورِ مشروط بيش از آنكه مرجعي بيرونجریاني داشته باشد، مرجعي مشخص و درونجریانی دارد. فرافكني همه مشكلات و ناكاميها به عوامل بيروني برخورد محافظهكارانه با خود است. اصلاحطلبان بيش از آنكه منتقد تكنولوژي قدرت باشند، بايد منتقد خود باشند؛ خودي كه آنان را واميدارد تا در هر شرايطي و با هر گزينهاي خودبهخود در قدرت شركت كنند و پس از شركت، با علم بر ناكارآمديِ برگزيدگانشان پاي اشتباهات و خطاهاي آنان بايستند. اگر تا ديروز اصلاحطلبان به دليل حضور در قدرت همه داشتههاي سياسي و سرمايههاي اجتماعي خود را به ميدان آوردند، امروز ناچار براي بقا و صيانت از اصلاحطلبي باید به بسياري از اشخاص و موقعيتها نه بگويند. نه گفتن يعني ايستادن در يك جا و متعهدبودن به اصول؛ آنگونه كه پیشازاین هم مردان واقعي سياست بر آن پایبند بودند. استواری و ثبات قدم رخ نخواهد داد مگر در شجاعت نه گفتن.
وقت آن رسيده برخي از چهرههاي اصلاحطلب به اصلاحطلبان ديگر «نه» بگويند. حتي اگر اين نه گفتن به بهاي شكست سنگين آنان در انتخابات مجلس و بهتبع آن انتخابات رياستجمهوري تمام شود. چهرهمحوري، يكي از ويژگيهاي بارز اين جريان سياسي است كه ميتواند با اين چهرهها خودش را از انسداد سياسي خلاص كند. تجربه هشتساله دولت روحاني نشان داد «آري گفتن» به هر وضعيتي هزينه سنگيني دارد. در رمان كوتاه «ترجيح ميدهم كه نه»، نوشته هرمان ملویل، با پيشكاري مواجهیم كه به نحوي تلاش ميكند در وضعيت موجود ادغام نشود؛ پيشكاري كه دست بر قضا براي تسهيل كارها بايد مطيع باشد و آريگو. نقطه ظريف رمان در اين است كه اين نه گفتن بهمعناي انفعال و عافيتطلبي نيست؛ بلكه عدم مشاركت در وضعيتهايي است كه به محدوديت بيشتر ميانجامد. آري گفتن به تلاشهاي بيثمر به بهانه تظاهر به بودن مثل همهمهاي در زير بازارچه طاق ضربي است كه چيزي از آن قابل شنيدن نيست و گاه بهمنزله پرحرفي مردم كوچه و بازاري است كه بيش از آنكه گوش شنيدن داشته باشند، زباني براي گفتناند. برخي از جريانهاي سياسي ايران از همان روزهاي آغازين انقلاب اسلامي تلاش كردند تعارضات را در جامعه از بين ببرند؛ خواه اين تعارضات مدني باشد و خواه سياسي. آنان براي كاميابي در خنثيسازي تعارضات، از «تعارض» سود جستند؛ یا به عبارتی تعارض عليه تعارض. با تقسيمبندي كلي جامعه به ما و ديگران براي مدتی نهچندان كوتاه به يكسانسازي تودهها برآمدند. يكسانسازي تودهها در قالبي خاص، ايدهاي است كه صرفا در وضعيتهاي استثنائي به كار گرفته ميشود و ازاينرو بود كه اين جريانهاي سياسي سعي ميكردند همواره كشور را در وضعيتي خاص قرار دهند. بهكاربردن بیشازحد اين ايده، وضعیت استثنائی را فرسوده و از كارايي انداخته است. اينك ما با ناكامي اين ايده روبهروييم؛ ايدهاي كه حتي در وضعيت استثنائي كنوني نيز كارايي ندارد و بيدليل نيست که سروكله اين جريان سياسي بهندرت در صحنه سياست پيدا ميشود و هر عملی انجام میدهند، بيشتر در خفا و پشت پرده است. آنان تلاش كردند «تعارض» را كه سرمنشأ قدرت و سياست است و نتيجهاش دموكراسي، كمرنگ كنند. دولتها و جناحهاي اصلاحطلب و مردم نيز با خوكردن به واژه مصلحت در اين زمينه همداستان بودهاند. آنان میگویند: مصلحت دولت ايجاب ميكند كه... مصلحت اصلاحطلبان ايجاب ميكند كه... و اين مصلحتانديشي، تودهای را به بار آورد كه در شرایط کنونی حاضر به مشاركت در بزنگاههاي سياسي نيستند. مصلحت دولت بر پيشفرض گريز از بحران استوار است، حال آنكه بحران متضاد قدرت نيست؛ بحران يكي از تجلیات قدرت است. بحران نقطه تعيينكنندهاي در جريان پيشرفت يك بيماري است؛ نشان ميدهد كه بيمار رو به التيام است يا بهسوي بدترشدن گام برميدارد. مصلحتانديشي در دولت، در احزاب، چارهانديشي براي ادامه بقا است. بقايي كه باید بر تودههاي مردم استوار باشد نه چيز ديگري. به تعبیر ماكياولي بحراني كه مردم را رودرروي دولت و احزاب قرار ميدهد، معرف استثنائي بر قاعده، يا وجود آسيب و بيماري در حيات سياسي نيست. بحران و قدرت در تضاد نيستند؛ در هم تنيدهاند. اينك دولت، خاصه اصلاحطلبان در برابر اين پرسش قرار دارند كه در اين برهه از تاريخ چه خواهند كرد. پردهها كنار رفته و اصلاحطلبان واقعي پيش چشم مردم بيش از هر زمان ديگر قابل شناسايياند. مصلحت را بايد كنار گذاشت و شفافیت را برگزيد.
شفافیت و شجاعتِ كنارهگيري از كساني كه به هر دليلی مانند ناكارآمدي، سوءاستفاده از قدرت و پشتپا زدن به اصول اصلاحطلبان و اخلاق سياسي اينگونه شرایط را نامساعد كردهاند. اگر تا ديروز حضور در قدرت راه ناگزير اصلاحطلبان در انتخابات بود، امروز حضور مشروط در قدرت الزامي است. البته ناگفته پيداست که اين حضورِ مشروط بيش از آنكه مرجعي بيرونجریاني داشته باشد، مرجعي مشخص و درونجریانی دارد. فرافكني همه مشكلات و ناكاميها به عوامل بيروني برخورد محافظهكارانه با خود است. اصلاحطلبان بيش از آنكه منتقد تكنولوژي قدرت باشند، بايد منتقد خود باشند؛ خودي كه آنان را واميدارد تا در هر شرايطي و با هر گزينهاي خودبهخود در قدرت شركت كنند و پس از شركت، با علم بر ناكارآمديِ برگزيدگانشان پاي اشتباهات و خطاهاي آنان بايستند. اگر تا ديروز اصلاحطلبان به دليل حضور در قدرت همه داشتههاي سياسي و سرمايههاي اجتماعي خود را به ميدان آوردند، امروز ناچار براي بقا و صيانت از اصلاحطلبي باید به بسياري از اشخاص و موقعيتها نه بگويند. نه گفتن يعني ايستادن در يك جا و متعهدبودن به اصول؛ آنگونه كه پیشازاین هم مردان واقعي سياست بر آن پایبند بودند. استواری و ثبات قدم رخ نخواهد داد مگر در شجاعت نه گفتن.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.