حواستان باشد چه میخورید
پربیراه نیست اگر بگوییم مناقشهبرانگیزترین مباحث چند سال اخیر از حوزه علم ژنتیک بیرون آمده است. از تولید حیوانها و حتی آدمهای شبیهسازیشده تا عرصه محصولات «دستکاریشده ژنتیکی». این دومی چند سالی است در کشور ما نیز بحثبرانگیز بوده و توجه گستردهای را به خود جلب کرده است. در زبان فارسی معادل «تراریخته» را برای این محصولات انتخاب کردهاند. از هویج و گوجهفرنگی تراریخته داریم تا مرغ تراریخته. محققان بسیاری تلاش کردهاند با انجام آزمایشهای علمی منصفانه به شناخت و معرفی جنبههای مختلف این محصولات مثل میزان محصول، میزان کود مورد نیاز، میزان مصرف آب یا خطرهای احتمالیشان برای سلامت انسانها، حیوانات و محیط زیست بپردازند. ناگفته پیداست که حامیان محصولات تراریخته عمدتا همان کسانی هستند که از تجارت در این عرصه به سودهای هنگفتی رسیدهاند و طبعا این محققان را دشمنان خود میدانند. به تازگی نشر ققنوس کتابی در این زمینه با ترجمه قاسم دلیری منتشر کرده که مراحل، پیدایش، رواج و خطرات مواد غذایی دستکاریشده ژنتیکی را معرفی میکند و از سیاستهای پنهان پس پشت آنها پرده برمیدارد. همچنین این کتاب گسترش و تکثیر
تراریختهها را ردیابی میکند که به باور نویسنده، ف. ویلیام انگدال، اغلب از طریق سرکوب سیاسی، فشار دولتی، کلاهبرداری، دروغ و حتی قتل صورت گرفته است. انگدال در گزارش تحلیلی خود خواننده را به درون دالانهای قدرت، به پشت پرده آزمایشگاههای علمی، به پشت درهای بسته در اتاق جلسات شرکتها میبرد. او جهانی از دسیسههای سیاسی، فساد و سرکوب دولتی منفعتطلبانه را برملا میکند که در آن از دستکاری ژنتیکی و ثبت انحصاری موجودات زنده برای به دست گرفتن کنترل جهانی تولید غذا استفاده میشود.
درباره دلالتهای سیاسی و منافع اقتصادی فراوان حاصل از تجارت محصولات اصلاحشده ژنتیکی برای شرکتهای بزرگ چندملیتی و دولتهای متبوع آنها در سراسر کتاب بحث مفصلی شده است. البته این کتاب در سال 2007 نوشته شده و مسلما در این سالها آمار و تحلیلها تغییر کرده است. ولی آنچه نویسنده تا سال 2007 میگوید میتواند به اندازه کافی نگرانکننده باشد. هنری کیسینجر، وزیر سابق وزارت امور خارجه ایالات متحده، گفته بود: «اگر نفت را کنترل کنید، کشورها را کنترل خواهید کرد. اگر غذا را کنترل کنید، مردم را کنترل خواهید کرد». البته ریشههای هدف راهبردی کنترل امنیت غذایی جهان به دههها قبل برمیگردد، به پیش از آغاز جنگ در اواخر دهه 1930. ولی تردیدی نیست مشخصا از اواخر قرن بیستم و با پیشرفت علم و فناوری، نفت در کنار غذا بناست آینده سیاسی و اقتصادی جهان را تعیین کند. از اینرو، این کتاب را میتوان تاریخ تحول قدرتی دانست که در کنترل اقلیتی منتخب است و طی این تحول علم نیز در خدمت آن اقلیت قرار گرفته است. انگدال نشان میدهد که تاریخچه تراریخته از تاریخ سیاسی خانواده ثروتمند راکفلر جدا نیست؛ خانوادهای که در سه دهه پس از پیروزی آمریکا در
جنگ جهانی دوم با پیشتازی آمریکا قدرتی را شکل دادند که به اینجا رسید. او داستان تراریخته را داستان تکامل قدرت در دستان گروهی از نخبگان میداند که مصمماند به هر قیمت کل جهان را به زیر سلطه خود بکشند. پروژه این خانواده که بعدها پنتاگون آن را «سلطه همهجانبه» نامید، با لفاظی درباره دموکراسی گسترش یافته است. نویسنده تأکید دارد داستان مهندسی ژنتیک و ثبت انحصاری گیاهان و سایر ارگانیسمهای زنده را نمیتوان بدون نگریستن به تاریخ گسترش جهانی قدرت آمریکا در دهههای پس از جنگ جهانی دوم فهمید. برای مثال، نویسنده نشان میدهد که چطور اولین آزمایش انبوه محصولات تراریخته در اوایل دهه 1990 در آرژانتین صورت گرفت و بعدها در عراق و پس از اشغال نظامی توسط آمریکا و بریتانیا ادامه یافت و واشنگتن بعد از جنگ کشاورزی عراق را وارد قلمرو بذرهای انحصاری مهندسی ژنتیکی کرد. او تبدیل اجباری تولید غذای عراق به محصولات تراریخته انحصاری را یکی از روشنترین نمونههای وضعیتی میداند که در آن شرکت مونسانتو و سایر غولهای تراریخته محصولات تراریخته را به جمعیت بیمیل و بیخبر جهان قالب میکند. اکنون انحصار تولید محصولات تراریخته در اختیار چند
شرکت است که به «پنج غول» شهرت دارند: مونسانتو (آمریکا)، سینجنتا (سوئیس)، بایر (آلمان)، باسف (آلمان)، دو دوپونت (آمریکا). انگدال معتقد است فرایند گسترش و تکثیر تراریختهها اغلب شبیه داستانهای جنایی است. جنایتی که تحت عنوان بازدهی کشاورزی، کمک به محیط زیست و حل معضل گرسنگی جهانی صورت میگیرد، پولهایی با خود دارد که برای این گروه کوچک نخبگان بسیار مهمتر است. به اعتقاد نویسنده، این گروه تصمیم میگیرند چه کسی فدرال رزرو، بانک انگلستان، بانک ژاپن، یا حتی بانک مرکزی اروپا را کنترل کند. او نشان میدهد گروهی که پشت پروژه محصولات تراریختهاند و نظارتی بر آنها وجود ندارد، یک تا دو دهه با سیطره کامل بر ظرفیتهای غذایی این سیاره فاصله دارد.
مدافعان استفاده از محصولات تراریخته دعاوی زیادی مطرح میکنند. مثلا این ادعا که محصولات تراریخته نیازی به کود سمی ندارند، فرضیه غلطی است؛ چون این محصولات فقط در برابر یک یا چند نوع آفت مقاوماند، نه همه آفات. یکی از ادعاهای حامیان این محصولات در ایران این است که میگویند محصولات دستکاریشده ژنتیکی در برابر خشکی مقاوماند و میتوانند مشکل کمآبی کشور را جبران کنند. درحالیکه محققان نشان دادهاند چنین نیست. چون تا زمانی که شیوههای کاشت و آبیاری در ایران اشتباه و با شرایط اقلیمی ناسازگار باشد و پیش از کاشت محصولات بر اساس منابع موجود مطالعات دقیق و همهجانبه صورت نگیرد، هیچ محصولی در برابر خشکی مقاومی نخواهد توانست این معضل را حل کند. بنابراین اولویت باید بر توسعه پایدار کشاورزی و موضوع «آب مجازی» باشد، نه بر محصولات مخاطرهآمیز و دستکاریشده ژنتیکی که در پژوهشهای بسیاری ثابت شده برای کشاورزان هزینه بیشتر و سود کمتری دارد. همچنین محققان میگویند بعید است بتوان معضل گرسنگی جهانی را با استفاده از محصولات اصلاحشده ژنتیکی حل کرد. آنها بر این باورند که چالشهای غذایی در سیاره زمین باید با توسعه پایدار کشاورزی و
اصلاح الگوی توزیع ثروت و غذا برطرف شوند نه با انتقال یک ژن به درون سلول گیاه.
پربیراه نیست اگر بگوییم مناقشهبرانگیزترین مباحث چند سال اخیر از حوزه علم ژنتیک بیرون آمده است. از تولید حیوانها و حتی آدمهای شبیهسازیشده تا عرصه محصولات «دستکاریشده ژنتیکی». این دومی چند سالی است در کشور ما نیز بحثبرانگیز بوده و توجه گستردهای را به خود جلب کرده است. در زبان فارسی معادل «تراریخته» را برای این محصولات انتخاب کردهاند. از هویج و گوجهفرنگی تراریخته داریم تا مرغ تراریخته. محققان بسیاری تلاش کردهاند با انجام آزمایشهای علمی منصفانه به شناخت و معرفی جنبههای مختلف این محصولات مثل میزان محصول، میزان کود مورد نیاز، میزان مصرف آب یا خطرهای احتمالیشان برای سلامت انسانها، حیوانات و محیط زیست بپردازند. ناگفته پیداست که حامیان محصولات تراریخته عمدتا همان کسانی هستند که از تجارت در این عرصه به سودهای هنگفتی رسیدهاند و طبعا این محققان را دشمنان خود میدانند. به تازگی نشر ققنوس کتابی در این زمینه با ترجمه قاسم دلیری منتشر کرده که مراحل، پیدایش، رواج و خطرات مواد غذایی دستکاریشده ژنتیکی را معرفی میکند و از سیاستهای پنهان پس پشت آنها پرده برمیدارد. همچنین این کتاب گسترش و تکثیر
تراریختهها را ردیابی میکند که به باور نویسنده، ف. ویلیام انگدال، اغلب از طریق سرکوب سیاسی، فشار دولتی، کلاهبرداری، دروغ و حتی قتل صورت گرفته است. انگدال در گزارش تحلیلی خود خواننده را به درون دالانهای قدرت، به پشت پرده آزمایشگاههای علمی، به پشت درهای بسته در اتاق جلسات شرکتها میبرد. او جهانی از دسیسههای سیاسی، فساد و سرکوب دولتی منفعتطلبانه را برملا میکند که در آن از دستکاری ژنتیکی و ثبت انحصاری موجودات زنده برای به دست گرفتن کنترل جهانی تولید غذا استفاده میشود.
درباره دلالتهای سیاسی و منافع اقتصادی فراوان حاصل از تجارت محصولات اصلاحشده ژنتیکی برای شرکتهای بزرگ چندملیتی و دولتهای متبوع آنها در سراسر کتاب بحث مفصلی شده است. البته این کتاب در سال 2007 نوشته شده و مسلما در این سالها آمار و تحلیلها تغییر کرده است. ولی آنچه نویسنده تا سال 2007 میگوید میتواند به اندازه کافی نگرانکننده باشد. هنری کیسینجر، وزیر سابق وزارت امور خارجه ایالات متحده، گفته بود: «اگر نفت را کنترل کنید، کشورها را کنترل خواهید کرد. اگر غذا را کنترل کنید، مردم را کنترل خواهید کرد». البته ریشههای هدف راهبردی کنترل امنیت غذایی جهان به دههها قبل برمیگردد، به پیش از آغاز جنگ در اواخر دهه 1930. ولی تردیدی نیست مشخصا از اواخر قرن بیستم و با پیشرفت علم و فناوری، نفت در کنار غذا بناست آینده سیاسی و اقتصادی جهان را تعیین کند. از اینرو، این کتاب را میتوان تاریخ تحول قدرتی دانست که در کنترل اقلیتی منتخب است و طی این تحول علم نیز در خدمت آن اقلیت قرار گرفته است. انگدال نشان میدهد که تاریخچه تراریخته از تاریخ سیاسی خانواده ثروتمند راکفلر جدا نیست؛ خانوادهای که در سه دهه پس از پیروزی آمریکا در
جنگ جهانی دوم با پیشتازی آمریکا قدرتی را شکل دادند که به اینجا رسید. او داستان تراریخته را داستان تکامل قدرت در دستان گروهی از نخبگان میداند که مصمماند به هر قیمت کل جهان را به زیر سلطه خود بکشند. پروژه این خانواده که بعدها پنتاگون آن را «سلطه همهجانبه» نامید، با لفاظی درباره دموکراسی گسترش یافته است. نویسنده تأکید دارد داستان مهندسی ژنتیک و ثبت انحصاری گیاهان و سایر ارگانیسمهای زنده را نمیتوان بدون نگریستن به تاریخ گسترش جهانی قدرت آمریکا در دهههای پس از جنگ جهانی دوم فهمید. برای مثال، نویسنده نشان میدهد که چطور اولین آزمایش انبوه محصولات تراریخته در اوایل دهه 1990 در آرژانتین صورت گرفت و بعدها در عراق و پس از اشغال نظامی توسط آمریکا و بریتانیا ادامه یافت و واشنگتن بعد از جنگ کشاورزی عراق را وارد قلمرو بذرهای انحصاری مهندسی ژنتیکی کرد. او تبدیل اجباری تولید غذای عراق به محصولات تراریخته انحصاری را یکی از روشنترین نمونههای وضعیتی میداند که در آن شرکت مونسانتو و سایر غولهای تراریخته محصولات تراریخته را به جمعیت بیمیل و بیخبر جهان قالب میکند. اکنون انحصار تولید محصولات تراریخته در اختیار چند
شرکت است که به «پنج غول» شهرت دارند: مونسانتو (آمریکا)، سینجنتا (سوئیس)، بایر (آلمان)، باسف (آلمان)، دو دوپونت (آمریکا). انگدال معتقد است فرایند گسترش و تکثیر تراریختهها اغلب شبیه داستانهای جنایی است. جنایتی که تحت عنوان بازدهی کشاورزی، کمک به محیط زیست و حل معضل گرسنگی جهانی صورت میگیرد، پولهایی با خود دارد که برای این گروه کوچک نخبگان بسیار مهمتر است. به اعتقاد نویسنده، این گروه تصمیم میگیرند چه کسی فدرال رزرو، بانک انگلستان، بانک ژاپن، یا حتی بانک مرکزی اروپا را کنترل کند. او نشان میدهد گروهی که پشت پروژه محصولات تراریختهاند و نظارتی بر آنها وجود ندارد، یک تا دو دهه با سیطره کامل بر ظرفیتهای غذایی این سیاره فاصله دارد.
مدافعان استفاده از محصولات تراریخته دعاوی زیادی مطرح میکنند. مثلا این ادعا که محصولات تراریخته نیازی به کود سمی ندارند، فرضیه غلطی است؛ چون این محصولات فقط در برابر یک یا چند نوع آفت مقاوماند، نه همه آفات. یکی از ادعاهای حامیان این محصولات در ایران این است که میگویند محصولات دستکاریشده ژنتیکی در برابر خشکی مقاوماند و میتوانند مشکل کمآبی کشور را جبران کنند. درحالیکه محققان نشان دادهاند چنین نیست. چون تا زمانی که شیوههای کاشت و آبیاری در ایران اشتباه و با شرایط اقلیمی ناسازگار باشد و پیش از کاشت محصولات بر اساس منابع موجود مطالعات دقیق و همهجانبه صورت نگیرد، هیچ محصولی در برابر خشکی مقاومی نخواهد توانست این معضل را حل کند. بنابراین اولویت باید بر توسعه پایدار کشاورزی و موضوع «آب مجازی» باشد، نه بر محصولات مخاطرهآمیز و دستکاریشده ژنتیکی که در پژوهشهای بسیاری ثابت شده برای کشاورزان هزینه بیشتر و سود کمتری دارد. همچنین محققان میگویند بعید است بتوان معضل گرسنگی جهانی را با استفاده از محصولات اصلاحشده ژنتیکی حل کرد. آنها بر این باورند که چالشهای غذایی در سیاره زمین باید با توسعه پایدار کشاورزی و
اصلاح الگوی توزیع ثروت و غذا برطرف شوند نه با انتقال یک ژن به درون سلول گیاه.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.