بررسي اينفوگرافي اکوسيستم نوآوري ايران
اينفوگرافيک (Infographic) را به فارسي «اطلاعنگاشت» يا «گرافيک اطلاعرسان» ناميدهاند و منظور از آن نمايش دادهها با استفاده از چند نمودار و شکل در قالب يک تصوير است. استفاده از اينفوگرافيک باعث ميشود بيننده با نگاهي کوتاه حجم قابل توجهي از اطلاعات را که شکل نوشتاري آن ممکن است مقاله بلندبالايي شود، به سادگي از طريق بصري دريافت کند و حتي آن را به خاطر بسپارد. معاونت علمي و فناوري رياستجمهوري هم در اقدامي ارزنده يک اينفوگرافيک از اکوسيستم فناوري کشور و ارتباط بين اجزاي آن را طراحي کرده است که به خوبي نمايانگر ديدگاه و سياستهاي اين نهاد و بازيگر دولتي بزرگ در فضاي فعاليت اقتصاد نوآوري کشور است. با اين حال انتقاداتي ساختاري به اين طرح گرافيکي وارد شده است. دکتر سيدسپهر قاضينوري، استادتمام سياستگذاري علم و فناوري دانشگاه تربيت مدرس، در نوشتاري به برخي از اين انتقادات پرداختهاند.
اخيرا يک اينفوگرافي به نام «آشنايي با زيستبوم فناوري و نوآوري ايران» توسط «ستاد فرهنگسازي اقتصاد دانشبنيان معاونت علمي و فناوري رياستجمهوري» منتشر شده است. اين تصوير يک دنيا حرف دارد و ميشود بسياري از انتقادات سالهاي اخير به معاونت علمي را با همين تصوير ثابت کرد.
به عبارت ديگر بايد گفت معاونت علمي رياستجمهوري با انتشار اين اينفوگرافي، بسياري از مکنونات قلبي و رويکردهاي سياستي خود را آشکار ساخته و مهر تأييدي بر نظريات منتقديني زده است که سالهاست عملکرد اين معاونت و شخص معاون محترم رئيسجمهور که در عين حال رئيس بنياد ملي نخبگان نيز هستند، را مورد نقد قرار دادهاند.
لذا با توجه به اهميت موضوع چند نکته کلي از اين اينفوگرافي را بررسي ميکنيم (از اين پس هرگاه کلمه «معاونت» ذکر شد منظور معاونت علمي و فناوري رياستجمهوري است):
1) اين تصوير را «ستاد فرهنگسازي اقتصاد دانشبنيان» منتشر کرده است. قبل از هرچيز بايد بدانيم که اين ستاد چيست؟ الگوي موفق ستاد فناوري نانو که در زمان معاوناولي دکتر عارف شکل گرفت، موجب شد که معاونت پس از تأسيس خود، اقدام به ايجاد ستادهاي مشابهي حول فناوريهاي راهبردي مختلف کند. اين معاونت در توصيف ستادهاي خود همواره روي دو نکته تأکيد کرده است: الف- تمرکز روي فناوريهاي اولويتدار نقشه جامع علمي و ب- فرادستگاهيبودن. اما اين ستاد حول کدام اولويت نقشه جامع است و کجايش فرادستگاهي است؟ و اصلا چه فرقي با روابط عمومي معاونت علمي دارد؟ بهخصوص که هر دوي آنها هم توسط يک شخص، جناب آقاي پرويز کرمي، اداره ميشوند؟
2) اگر به مجموعه نهادها و سازمانهاي موجود در اينفوگرافي دقت کنيد تقريبا هيچ نهاد خصوصي در آن ديده نميشود (بهجز شرکتهايي که مستقيما از معاونت مجوز گرفته و محصول خود آن شناخته ميشوند). تمام سازمانهاي موجود در اينفوگرافي با پول نفتي اداره ميشوند که استفاده از اين پول بارها توسط مسئولان معاونت و بهويژه شخص دکتر ستاري مورد انتقاد قرار گرفته است. حتي در بررسي لايحه بودجه 98 که کمي از بودجه نفتي معاونت علمي کاسته شده بود شاهد اعتراضات شديدي در مجلس بوديم که در نهايت با برداشت 70ميليونيورويي از منابع صندوق توسعه ملي ختم غائله شد.
لذا اقتصادي که قرار بود با تکيه بر نوآوري، سهمي در اقتصاد کلان کشور يافته و وابستگي به نفت را کاهش دهد، حالا با سياستها و نگاه دولتي متوليان خود با زور پول نفت ساختار يافته و وامدار آن ميشود.
3) در اين اينفوگرافي به جز زيرمجموعههاي معاونت علمي، هيچ سازمان ديگري ترسيم نشده است. گويي که کل اقتصاد نوآوري کشور تنها در دل اين معاونت فعاليت دارد! درحاليکه با رجوع به منابع حوزه علمي اکوسيستم نوآوري، نقش ساير نهادها (نظير وزارتخانههاي صمت و فاوا و...) در آن به راحتي احصا ميشود.
4) هيچ اقتصادي، بهخصوص اقتصاد نوآوري، پيشرفتي نخواهد داشت مگر در تعاملات بينالمللي واقع شود. اما نکته عجيب در اين اينفوگرافي آن است که هيچ نوع نهاد همکاري بينالمللي در آن وجود ندارد. حتي مرکز تعاملات بينالمللي علم و فناوري که رئيس آن منصوب آقاي دکتر ستاري است!
5) منابع مالي فعاليتهاي نوآورانه نقطه ضعف ديگر اين اينفوگرافي است. در 10 ارديبهشت 98 خبر اعطاي 30 هزار ميليارد تومان وام کمتسهيلات به اين شرکتها توسط دکتر ستاري اعلام ميشود، اما بانکها، بورس يا هر نهاد تأمينکننده اين وام در اين تصوير جايي ندارند.
بماند که اصل اين خبر با گفته پيشين دکتر ستاري در دي ماه 95 که اعطاي وام به شرکتهاي دانشبنيان را خيانت دانسته بود مغايرت دارد. (رجوع شود به: «خبر خوش معاون رئيسجمهور براي شرکتهاي دانشبنيان؛ پرداخت ۳۰ هزار ميليارد تومان تسهيلات با سود کم» در خبرگزاري تسنيم و «اعطاي وام به شرکتهاي دانشبنيان خيانت است» در خبرگزاري ايسنا)
6) وجود بنياد نخبگان در اين اينفوگرافي نيز بلاموضوع است. اين بنياد هيچ خدمتي به استارتاپها ارائه نميدهد بلکه فلسفه وجودي آن حمايت از افراد نخبه است. اگرچه اين نخبگان شايد در استارتاپها مشغول به فعاليت باشند، اما بين بنياد و استارتاپها رابطه سازماني وجود ندارد که بخواهد در اينفوگرافي اکوسيستم استارتاپي کشور، حتي با وجود نقطهچين، گنجانده شود. (البته قابل توجه است که رئيس بنياد نخبگان نيز دکتر ستاري است و شايد از همين جهت تصوير اين بنياد در کنار تصوير معاونت علمي گنجانده شده است).
7) يک نکته جالب توجه آن است که همين نهادهاي زيرمجموعه معاونت علمي، اغلب داراي تضاد با قوانين مصوب مجلس شوراي اسلامي هستند. کافي است نگاهي به ماده 2 قانون اهداف، وظايف و تشکيلات وزارت علوم، تحقيقات و فناوري (مصوب 1383) و ماده 10 قانون حمايت از شرکتهاي دانشبنيان (مصوب 1389) بيندازيد تا اغلب اين فعاليتها را جزء شرح وظايف وزارت علوم ببينيد.
8) اطلاعات نوشتهشده در اين تصوير نيز بلااشکال نيستند. هم داراي خطا بوده و نادرست هستند. مانند معرفي صندوق نوآوري و شکوفايي به عنوان بزرگترين نهاد ويسي کشور؛ در شرايطي که تأمين منابع هنگفت فعلي اين صندوق از محل صندوق توسعه ملي اجازه ورود آن به سرمايهگذاري خطرپذير را به لحاظ قانوني نميدهد و هم بسيار کمي هستند. اين اطلاعات بيشتر در مورد «تعداد»ها و اعداد است (مثلا تعداد شرکتها، تعداد رويدادها، تعداد خدمات...). در واقع همان ديدگاه رايج دولتي در ارائه گزارشات را ميشود در اين نهاد مهم که متولي نوآوري و شکوفايي و ايجاد پارادايم جديد در اقتصاد غيرنفتي بايد باشد را ميبينيم.
9) ابتربودن فعاليتهاي اکوسيستم مزبور را ميتوان از فلشهاي موجود در اينفوگرافي هم فهميد. مشخص نيست اين فلشها، جريان چه چيز را نشان ميدهند؟ جريان ايدهها؟ پولها؟ دستورات؟ هر کدام که باشند فرقي ندارد زيرا به شکلي بيمعنا و عقيم رها شدهاند.
10) از جمله وظايف مهم معاونت که مورد توجه و تأکيد رهبري هم بوده است، برقراري ارتباط بين دانشگاه و صنعت است. با وجود اهميت اين خدمت بزرگ، اما دانشگاهها جايي در اين اينفوگرافي ندارند و فراموشي آن شايد خود نشان از آن دارد که چرا دانشگاهها در اکوسيستم استارتاپي کشور چندان موفق عمل نکردهاند.
اينفوگرافيک (Infographic) را به فارسي «اطلاعنگاشت» يا «گرافيک اطلاعرسان» ناميدهاند و منظور از آن نمايش دادهها با استفاده از چند نمودار و شکل در قالب يک تصوير است. استفاده از اينفوگرافيک باعث ميشود بيننده با نگاهي کوتاه حجم قابل توجهي از اطلاعات را که شکل نوشتاري آن ممکن است مقاله بلندبالايي شود، به سادگي از طريق بصري دريافت کند و حتي آن را به خاطر بسپارد. معاونت علمي و فناوري رياستجمهوري هم در اقدامي ارزنده يک اينفوگرافيک از اکوسيستم فناوري کشور و ارتباط بين اجزاي آن را طراحي کرده است که به خوبي نمايانگر ديدگاه و سياستهاي اين نهاد و بازيگر دولتي بزرگ در فضاي فعاليت اقتصاد نوآوري کشور است. با اين حال انتقاداتي ساختاري به اين طرح گرافيکي وارد شده است. دکتر سيدسپهر قاضينوري، استادتمام سياستگذاري علم و فناوري دانشگاه تربيت مدرس، در نوشتاري به برخي از اين انتقادات پرداختهاند.
اخيرا يک اينفوگرافي به نام «آشنايي با زيستبوم فناوري و نوآوري ايران» توسط «ستاد فرهنگسازي اقتصاد دانشبنيان معاونت علمي و فناوري رياستجمهوري» منتشر شده است. اين تصوير يک دنيا حرف دارد و ميشود بسياري از انتقادات سالهاي اخير به معاونت علمي را با همين تصوير ثابت کرد.
به عبارت ديگر بايد گفت معاونت علمي رياستجمهوري با انتشار اين اينفوگرافي، بسياري از مکنونات قلبي و رويکردهاي سياستي خود را آشکار ساخته و مهر تأييدي بر نظريات منتقديني زده است که سالهاست عملکرد اين معاونت و شخص معاون محترم رئيسجمهور که در عين حال رئيس بنياد ملي نخبگان نيز هستند، را مورد نقد قرار دادهاند.
لذا با توجه به اهميت موضوع چند نکته کلي از اين اينفوگرافي را بررسي ميکنيم (از اين پس هرگاه کلمه «معاونت» ذکر شد منظور معاونت علمي و فناوري رياستجمهوري است):
1) اين تصوير را «ستاد فرهنگسازي اقتصاد دانشبنيان» منتشر کرده است. قبل از هرچيز بايد بدانيم که اين ستاد چيست؟ الگوي موفق ستاد فناوري نانو که در زمان معاوناولي دکتر عارف شکل گرفت، موجب شد که معاونت پس از تأسيس خود، اقدام به ايجاد ستادهاي مشابهي حول فناوريهاي راهبردي مختلف کند. اين معاونت در توصيف ستادهاي خود همواره روي دو نکته تأکيد کرده است: الف- تمرکز روي فناوريهاي اولويتدار نقشه جامع علمي و ب- فرادستگاهيبودن. اما اين ستاد حول کدام اولويت نقشه جامع است و کجايش فرادستگاهي است؟ و اصلا چه فرقي با روابط عمومي معاونت علمي دارد؟ بهخصوص که هر دوي آنها هم توسط يک شخص، جناب آقاي پرويز کرمي، اداره ميشوند؟
2) اگر به مجموعه نهادها و سازمانهاي موجود در اينفوگرافي دقت کنيد تقريبا هيچ نهاد خصوصي در آن ديده نميشود (بهجز شرکتهايي که مستقيما از معاونت مجوز گرفته و محصول خود آن شناخته ميشوند). تمام سازمانهاي موجود در اينفوگرافي با پول نفتي اداره ميشوند که استفاده از اين پول بارها توسط مسئولان معاونت و بهويژه شخص دکتر ستاري مورد انتقاد قرار گرفته است. حتي در بررسي لايحه بودجه 98 که کمي از بودجه نفتي معاونت علمي کاسته شده بود شاهد اعتراضات شديدي در مجلس بوديم که در نهايت با برداشت 70ميليونيورويي از منابع صندوق توسعه ملي ختم غائله شد.
لذا اقتصادي که قرار بود با تکيه بر نوآوري، سهمي در اقتصاد کلان کشور يافته و وابستگي به نفت را کاهش دهد، حالا با سياستها و نگاه دولتي متوليان خود با زور پول نفت ساختار يافته و وامدار آن ميشود.
3) در اين اينفوگرافي به جز زيرمجموعههاي معاونت علمي، هيچ سازمان ديگري ترسيم نشده است. گويي که کل اقتصاد نوآوري کشور تنها در دل اين معاونت فعاليت دارد! درحاليکه با رجوع به منابع حوزه علمي اکوسيستم نوآوري، نقش ساير نهادها (نظير وزارتخانههاي صمت و فاوا و...) در آن به راحتي احصا ميشود.
4) هيچ اقتصادي، بهخصوص اقتصاد نوآوري، پيشرفتي نخواهد داشت مگر در تعاملات بينالمللي واقع شود. اما نکته عجيب در اين اينفوگرافي آن است که هيچ نوع نهاد همکاري بينالمللي در آن وجود ندارد. حتي مرکز تعاملات بينالمللي علم و فناوري که رئيس آن منصوب آقاي دکتر ستاري است!
5) منابع مالي فعاليتهاي نوآورانه نقطه ضعف ديگر اين اينفوگرافي است. در 10 ارديبهشت 98 خبر اعطاي 30 هزار ميليارد تومان وام کمتسهيلات به اين شرکتها توسط دکتر ستاري اعلام ميشود، اما بانکها، بورس يا هر نهاد تأمينکننده اين وام در اين تصوير جايي ندارند.
بماند که اصل اين خبر با گفته پيشين دکتر ستاري در دي ماه 95 که اعطاي وام به شرکتهاي دانشبنيان را خيانت دانسته بود مغايرت دارد. (رجوع شود به: «خبر خوش معاون رئيسجمهور براي شرکتهاي دانشبنيان؛ پرداخت ۳۰ هزار ميليارد تومان تسهيلات با سود کم» در خبرگزاري تسنيم و «اعطاي وام به شرکتهاي دانشبنيان خيانت است» در خبرگزاري ايسنا)
6) وجود بنياد نخبگان در اين اينفوگرافي نيز بلاموضوع است. اين بنياد هيچ خدمتي به استارتاپها ارائه نميدهد بلکه فلسفه وجودي آن حمايت از افراد نخبه است. اگرچه اين نخبگان شايد در استارتاپها مشغول به فعاليت باشند، اما بين بنياد و استارتاپها رابطه سازماني وجود ندارد که بخواهد در اينفوگرافي اکوسيستم استارتاپي کشور، حتي با وجود نقطهچين، گنجانده شود. (البته قابل توجه است که رئيس بنياد نخبگان نيز دکتر ستاري است و شايد از همين جهت تصوير اين بنياد در کنار تصوير معاونت علمي گنجانده شده است).
7) يک نکته جالب توجه آن است که همين نهادهاي زيرمجموعه معاونت علمي، اغلب داراي تضاد با قوانين مصوب مجلس شوراي اسلامي هستند. کافي است نگاهي به ماده 2 قانون اهداف، وظايف و تشکيلات وزارت علوم، تحقيقات و فناوري (مصوب 1383) و ماده 10 قانون حمايت از شرکتهاي دانشبنيان (مصوب 1389) بيندازيد تا اغلب اين فعاليتها را جزء شرح وظايف وزارت علوم ببينيد.
8) اطلاعات نوشتهشده در اين تصوير نيز بلااشکال نيستند. هم داراي خطا بوده و نادرست هستند. مانند معرفي صندوق نوآوري و شکوفايي به عنوان بزرگترين نهاد ويسي کشور؛ در شرايطي که تأمين منابع هنگفت فعلي اين صندوق از محل صندوق توسعه ملي اجازه ورود آن به سرمايهگذاري خطرپذير را به لحاظ قانوني نميدهد و هم بسيار کمي هستند. اين اطلاعات بيشتر در مورد «تعداد»ها و اعداد است (مثلا تعداد شرکتها، تعداد رويدادها، تعداد خدمات...). در واقع همان ديدگاه رايج دولتي در ارائه گزارشات را ميشود در اين نهاد مهم که متولي نوآوري و شکوفايي و ايجاد پارادايم جديد در اقتصاد غيرنفتي بايد باشد را ميبينيم.
9) ابتربودن فعاليتهاي اکوسيستم مزبور را ميتوان از فلشهاي موجود در اينفوگرافي هم فهميد. مشخص نيست اين فلشها، جريان چه چيز را نشان ميدهند؟ جريان ايدهها؟ پولها؟ دستورات؟ هر کدام که باشند فرقي ندارد زيرا به شکلي بيمعنا و عقيم رها شدهاند.
10) از جمله وظايف مهم معاونت که مورد توجه و تأکيد رهبري هم بوده است، برقراري ارتباط بين دانشگاه و صنعت است. با وجود اهميت اين خدمت بزرگ، اما دانشگاهها جايي در اين اينفوگرافي ندارند و فراموشي آن شايد خود نشان از آن دارد که چرا دانشگاهها در اکوسيستم استارتاپي کشور چندان موفق عمل نکردهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.