|

مردمي كه نبايد فراموش كرد

احمد غلامی . سردبیر

گسست معرفتي و ادراكي با توده‌هاي فرودست به‌راحتي قابل ترميم نيست. این امر در ادبياتِ دهه چهل ما، خاصه آثار مهمي همچون «عزاداران بيل» غلامحسين ساعدي، «سال‌هاي ابري» علي‌اشرف درويشيان، «همسايه‌ها» ‌احمد محمود، «مدير مدرسه» جلال آل‌احمد تجربه شده است. با اينكه اين نويسندگان با تمام وجود طعم تلخ فقر را چشيده بودند و خود برخاسته از توده مردم بودند، در تغيير جايگاهي كه برايشان اتفاق افتاده بود ديگر نمي‌توانستند زبان حال اين مردم باشند. آنان نماينده جرياني بودند كه با استعاره روشنفكری كدگذاري شده بود و اين استعاره ناخواسته مرز میان روشنفكران و توده‌هاي فرودست بود. با اينكه دل آنها براي مردم می‌تپيد، استعاره روشنفكران توان معرفتي را از آنان سلب كرده بود و اين نويسندگان و به‌معناي وثيق آن جريان روشنفكري توان استراتژيك براي خلق مردم (سوژه سياسي) را نداشتند. سوژه‌اي كه «به زبان خود، براي خود و به‌جاي خود سخن بگويد». نقش روشنفكران تاكتيكي و كاتاليزوري بود. با وقوع انقلاب اسلامي مردم از آنان گذشتند و دولتي از دل همين مردم شکل گرفت که خواسته يا ناخواسته با این روشنفکران در تضاد بود. در اين ميان چه‌کسی هست كه نداند علي‌اشرف درويشيان تا واپسين سال‌هاي عمر با فقر جنگيد و غلامحسين ساعدي بيماران تهیدست را همچون پزشکان امروزي! رايگان معالجه مي‌كرد و جلال آل‌احمد چنان هم‌رنگ جماعت بود كه مردي در بازار كهنه‌فروشان خريدار پالتوي روي دوشش ‌شد.

اينها چندان مهم نيست، جنبه تراژيك ماجراست که اهمیت تاریخی دارد. درويشيان در تهيدستي از دنیا رفت و آل‌احمد از دارِ دنيا چیزی نداشت جز آثارش كه آن‌هم به يغما رفت و ساعدي بخش زيادي از دارايي اندكش را خرج مبارزات چريكي كرد و در انزوا و غربت درگذشت. آنچه كار دستِ روشنفكران داد، استعاره روشنفكری بود كه خط فارقی شد ميان آنان و مردم. اينك كسي چندان تعجب نمي‌كند که روحانيت در آن دوره زبان دل مردم شد، چون استعاره روحانيون آن روزگار خط فارقِ بين آنان و مردم نبود.
با گذشت چهار دهه از انقلاب اسلامي استعاره‌هاي تازه‌اي سر برآورده‌اند؛ استعاره اصلاح‌طلبان، اصولگرايان و دولت‌هاي برخاسته از ميان آنان که هركدام طبقه‌اي از جامعه را نمايندگي مي‌كنند و حافظ منافع اقليت و اكثريتي از مردمي‌اند كه به آنان باور دارند يا منافعشان را تأمين مي‌كنند. آنان ديگر جريان‌هاي انقلابي نيستند كه يك جمع سياسي را شكل بدهند، جمعي به‌دور از مفهومِ طبقاتي که بتواند «سیاست عمومی» را توسط کنش سوژه جمعی ایجاد کند که مردم، از تمام طیف‌ها در آن نقشی تعیین‌کننده داشته باشند. آنچه آلن بدیو از آن با عنوانِ «سیاست رهایی» مُراد می‌کند.
اصلاح‌طلبان و اصولگرايان، هریک نماينده بخشی از مردم‌اند و نمايندگي‌شان بازنماييِ حاميانشان است. این دو طیف، استراتژيست‌هاي قدرت‌اند و به مردم نگاهي تاكتيكي دارند، ازاين‌رو صرفا در انتخابات به‌ياد مردم مي‌افتند. اگرچه اين عملكرد در قاموسِ اين راهبرد سياسي دور از انتظار نيست، در شرايطي خاص زیان‌بار است، شرایطی که در آن شتاب تغييرات در جامعه افزايش پيدا کرده و تغييرات موجب جدايي دولت، اصلاح‌طلبان و اصولگرايان از مردم شده است. از اين منظر حوادث 88 براي دولت‌ و اصلاح‌طلبان و حتي اصولگرايان نقطه‌ قوت است، زيرا همه جناح‌هاي درگير در اين اتفاقات نقش‌آفرين و سياست‌ساز بودند. همان‌گونه كه اصلاح‌طلبان مردمي را شكل دادند، اصولگرايان نيز دست به اين كار زدند. اگر مواجهه با اين تضادها و تعارضات به‌گونه‌اي ديگر شكل مي‌گرفت، شايد در سياست راه‌هاي ديگري نيز هموار مي‌شد كه به گشودگي سياسي مي‌انجاميد. گشودگي‌ای كه مردم تعيين‌كننده استراتژيِ آن می‌شدند و دولت‌ها و جناح‌هاي سياسي، طراحیِ تاكتيك‌هاي اين استراتژي را بر عهده می‌گرفتند. اين جابه‌جايي باعث مي‌شد مردم چالاك و سياست پرشورتر شود و اقليتي از مردم بتوانند زبان كثيري از مردم باشند. وقايع دي‌ماه سال 96 ديگر نقطه قوتِ دولت، اصلاح‌طلبان و اصولگرايان نبود. اين جناح‌ها در شكل طبيعي‌شان كاري از دستشان برنمي‌آمد. نه مي‌توانستند و نه مي‌خواستند در وقايع دي‌ماه 96 شركت كنند و نه توان بازدارندگي‌اش را داشتند. مردمِ ناموجود، موجود شده بودند كه تن به هيچ استعاره‌اي نمي‌دادند. درست است كه دغدغه معيشت داشتند، اما ويژگي‌شان اين بود كه طيف‌هاي متنوع و متكثري را دربر مي‌گرفتند كه توان آن را داشت تا به «جمع سياسي» تبديل شود، چون آنان طبقه‌اي از مردم نبودند. استعاره اصلاح‌طلب و اصولگرا توانِ طبقاتي دارد، یعنی از منافعِ طبقه خاصی از جامعه دفاع می‌کند، اما در برابر تقابل‌ها و تعارضات و تناقضات سياسي غافلگير مي‌شود و قادر نيست اين پديده‌ها را در چارچوب بازنمايي‌هاي طبقاتي رمزگذاري كند. سیاست به این تعبیر دیگر از حزب و جریان‌های حزبی تبعیت نمی‌کند. بدیو از «سياست فارغ از حزب» سخن می‌گوید، سياستي که از حزب مايه و ريشه نمي‌گيرد و از تركيبِ نظريه و عمل برنمي‌خيزد، چنان‌که لنين بر آن اصرار داشت. برعکس، سياست از وضعيت‌هاي واقعي سرچشمه مي‌گيرد، از کارهایی که در این وضعیت‌های واقعی از دستمان برمی‌آید.
آنچه وقايع دي 96 را از توان تهي كرد، عملكرد اپوزيسيون بود: دست‌كاري جمع سياسي و تلاش براي رمزگذاري آن. رمزگذاري به‌شيوه رايج و مرسوم آن دو رويكرد سرمايه‌داريِ «برندسازي» و كالايي‌سازي يك جمع‌ سیاسی براي منافع طبقاتي كه مغاير با جانمايه اين اعتراضات بود. اگر اصلاح‌طلبان و اصولگرايان اين مردمان را ناديده مي‌گرفتند، به خاطر این بود که همچون آنان حرف نمي‌زدند و فكر نمي‌كردند و شيوه اعتراضشان را نمي‌پسنديدند. اپوزيسيون هم درصدد آن بود كه خودش را به اين جمع تحميل كند. جمعي كه به‌گواهِ شعارهایش از استعاره‌ها گريزان بود و تن به استعاره‌هاي فرسوده نمي‌داد. اينان مردمي در اين آب و خاك‌اند كه هرچه زودتر بهتر كه به صدايشان گوش فراداد تا فراموش نشوند. زمان، پرشتاب پيش مي‌رود و اين شتاب به جدايي بيشتري با اين استعاره‌ها دامن خواهد زد. براي گريز از استعاره‌ها بايد به جريان‌هاي سياسي تازه ميدان داد، جريان‌هاي تازه‌اي كه از دل همين جمع‌هاي سياسي خلق مي‌شوند و راهيابي اين جمع‌ها به عرصه سياست راهي جز شكل‌گيري و تقويت مجدد جامعه مدنی، توسعه سیاسی و نهادهای مردمی ندارد. نهادهايي كه «در دنياي مدرن كار خاكريزهای جبهه جنگ را مي‌كنند» و هيچ خاكريزي براي مقابله و دفاع در برابر بيگانگان پايدارتر از خاكريزهاي جامعه مدني نيست.
* براي نوشتن اين يادداشت از كتاب «زيست جنبش» نوشته محمدرضا تاجيك، نشر نگاه معاصر استفاده شده است.

گسست معرفتي و ادراكي با توده‌هاي فرودست به‌راحتي قابل ترميم نيست. این امر در ادبياتِ دهه چهل ما، خاصه آثار مهمي همچون «عزاداران بيل» غلامحسين ساعدي، «سال‌هاي ابري» علي‌اشرف درويشيان، «همسايه‌ها» ‌احمد محمود، «مدير مدرسه» جلال آل‌احمد تجربه شده است. با اينكه اين نويسندگان با تمام وجود طعم تلخ فقر را چشيده بودند و خود برخاسته از توده مردم بودند، در تغيير جايگاهي كه برايشان اتفاق افتاده بود ديگر نمي‌توانستند زبان حال اين مردم باشند. آنان نماينده جرياني بودند كه با استعاره روشنفكری كدگذاري شده بود و اين استعاره ناخواسته مرز میان روشنفكران و توده‌هاي فرودست بود. با اينكه دل آنها براي مردم می‌تپيد، استعاره روشنفكران توان معرفتي را از آنان سلب كرده بود و اين نويسندگان و به‌معناي وثيق آن جريان روشنفكري توان استراتژيك براي خلق مردم (سوژه سياسي) را نداشتند. سوژه‌اي كه «به زبان خود، براي خود و به‌جاي خود سخن بگويد». نقش روشنفكران تاكتيكي و كاتاليزوري بود. با وقوع انقلاب اسلامي مردم از آنان گذشتند و دولتي از دل همين مردم شکل گرفت که خواسته يا ناخواسته با این روشنفکران در تضاد بود. در اين ميان چه‌کسی هست كه نداند علي‌اشرف درويشيان تا واپسين سال‌هاي عمر با فقر جنگيد و غلامحسين ساعدي بيماران تهیدست را همچون پزشکان امروزي! رايگان معالجه مي‌كرد و جلال آل‌احمد چنان هم‌رنگ جماعت بود كه مردي در بازار كهنه‌فروشان خريدار پالتوي روي دوشش ‌شد.

اينها چندان مهم نيست، جنبه تراژيك ماجراست که اهمیت تاریخی دارد. درويشيان در تهيدستي از دنیا رفت و آل‌احمد از دارِ دنيا چیزی نداشت جز آثارش كه آن‌هم به يغما رفت و ساعدي بخش زيادي از دارايي اندكش را خرج مبارزات چريكي كرد و در انزوا و غربت درگذشت. آنچه كار دستِ روشنفكران داد، استعاره روشنفكری بود كه خط فارقی شد ميان آنان و مردم. اينك كسي چندان تعجب نمي‌كند که روحانيت در آن دوره زبان دل مردم شد، چون استعاره روحانيون آن روزگار خط فارقِ بين آنان و مردم نبود.
با گذشت چهار دهه از انقلاب اسلامي استعاره‌هاي تازه‌اي سر برآورده‌اند؛ استعاره اصلاح‌طلبان، اصولگرايان و دولت‌هاي برخاسته از ميان آنان که هركدام طبقه‌اي از جامعه را نمايندگي مي‌كنند و حافظ منافع اقليت و اكثريتي از مردمي‌اند كه به آنان باور دارند يا منافعشان را تأمين مي‌كنند. آنان ديگر جريان‌هاي انقلابي نيستند كه يك جمع سياسي را شكل بدهند، جمعي به‌دور از مفهومِ طبقاتي که بتواند «سیاست عمومی» را توسط کنش سوژه جمعی ایجاد کند که مردم، از تمام طیف‌ها در آن نقشی تعیین‌کننده داشته باشند. آنچه آلن بدیو از آن با عنوانِ «سیاست رهایی» مُراد می‌کند.
اصلاح‌طلبان و اصولگرايان، هریک نماينده بخشی از مردم‌اند و نمايندگي‌شان بازنماييِ حاميانشان است. این دو طیف، استراتژيست‌هاي قدرت‌اند و به مردم نگاهي تاكتيكي دارند، ازاين‌رو صرفا در انتخابات به‌ياد مردم مي‌افتند. اگرچه اين عملكرد در قاموسِ اين راهبرد سياسي دور از انتظار نيست، در شرايطي خاص زیان‌بار است، شرایطی که در آن شتاب تغييرات در جامعه افزايش پيدا کرده و تغييرات موجب جدايي دولت، اصلاح‌طلبان و اصولگرايان از مردم شده است. از اين منظر حوادث 88 براي دولت‌ و اصلاح‌طلبان و حتي اصولگرايان نقطه‌ قوت است، زيرا همه جناح‌هاي درگير در اين اتفاقات نقش‌آفرين و سياست‌ساز بودند. همان‌گونه كه اصلاح‌طلبان مردمي را شكل دادند، اصولگرايان نيز دست به اين كار زدند. اگر مواجهه با اين تضادها و تعارضات به‌گونه‌اي ديگر شكل مي‌گرفت، شايد در سياست راه‌هاي ديگري نيز هموار مي‌شد كه به گشودگي سياسي مي‌انجاميد. گشودگي‌ای كه مردم تعيين‌كننده استراتژيِ آن می‌شدند و دولت‌ها و جناح‌هاي سياسي، طراحیِ تاكتيك‌هاي اين استراتژي را بر عهده می‌گرفتند. اين جابه‌جايي باعث مي‌شد مردم چالاك و سياست پرشورتر شود و اقليتي از مردم بتوانند زبان كثيري از مردم باشند. وقايع دي‌ماه سال 96 ديگر نقطه قوتِ دولت، اصلاح‌طلبان و اصولگرايان نبود. اين جناح‌ها در شكل طبيعي‌شان كاري از دستشان برنمي‌آمد. نه مي‌توانستند و نه مي‌خواستند در وقايع دي‌ماه 96 شركت كنند و نه توان بازدارندگي‌اش را داشتند. مردمِ ناموجود، موجود شده بودند كه تن به هيچ استعاره‌اي نمي‌دادند. درست است كه دغدغه معيشت داشتند، اما ويژگي‌شان اين بود كه طيف‌هاي متنوع و متكثري را دربر مي‌گرفتند كه توان آن را داشت تا به «جمع سياسي» تبديل شود، چون آنان طبقه‌اي از مردم نبودند. استعاره اصلاح‌طلب و اصولگرا توانِ طبقاتي دارد، یعنی از منافعِ طبقه خاصی از جامعه دفاع می‌کند، اما در برابر تقابل‌ها و تعارضات و تناقضات سياسي غافلگير مي‌شود و قادر نيست اين پديده‌ها را در چارچوب بازنمايي‌هاي طبقاتي رمزگذاري كند. سیاست به این تعبیر دیگر از حزب و جریان‌های حزبی تبعیت نمی‌کند. بدیو از «سياست فارغ از حزب» سخن می‌گوید، سياستي که از حزب مايه و ريشه نمي‌گيرد و از تركيبِ نظريه و عمل برنمي‌خيزد، چنان‌که لنين بر آن اصرار داشت. برعکس، سياست از وضعيت‌هاي واقعي سرچشمه مي‌گيرد، از کارهایی که در این وضعیت‌های واقعی از دستمان برمی‌آید.
آنچه وقايع دي 96 را از توان تهي كرد، عملكرد اپوزيسيون بود: دست‌كاري جمع سياسي و تلاش براي رمزگذاري آن. رمزگذاري به‌شيوه رايج و مرسوم آن دو رويكرد سرمايه‌داريِ «برندسازي» و كالايي‌سازي يك جمع‌ سیاسی براي منافع طبقاتي كه مغاير با جانمايه اين اعتراضات بود. اگر اصلاح‌طلبان و اصولگرايان اين مردمان را ناديده مي‌گرفتند، به خاطر این بود که همچون آنان حرف نمي‌زدند و فكر نمي‌كردند و شيوه اعتراضشان را نمي‌پسنديدند. اپوزيسيون هم درصدد آن بود كه خودش را به اين جمع تحميل كند. جمعي كه به‌گواهِ شعارهایش از استعاره‌ها گريزان بود و تن به استعاره‌هاي فرسوده نمي‌داد. اينان مردمي در اين آب و خاك‌اند كه هرچه زودتر بهتر كه به صدايشان گوش فراداد تا فراموش نشوند. زمان، پرشتاب پيش مي‌رود و اين شتاب به جدايي بيشتري با اين استعاره‌ها دامن خواهد زد. براي گريز از استعاره‌ها بايد به جريان‌هاي سياسي تازه ميدان داد، جريان‌هاي تازه‌اي كه از دل همين جمع‌هاي سياسي خلق مي‌شوند و راهيابي اين جمع‌ها به عرصه سياست راهي جز شكل‌گيري و تقويت مجدد جامعه مدنی، توسعه سیاسی و نهادهای مردمی ندارد. نهادهايي كه «در دنياي مدرن كار خاكريزهای جبهه جنگ را مي‌كنند» و هيچ خاكريزي براي مقابله و دفاع در برابر بيگانگان پايدارتر از خاكريزهاي جامعه مدني نيست.
* براي نوشتن اين يادداشت از كتاب «زيست جنبش» نوشته محمدرضا تاجيك، نشر نگاه معاصر استفاده شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.