|

روزه‌داری و رهایی‌بخشی

علی شفیعی-پژوهشگر

در روزهای قدر قرار داریم و فرصت نگاهی دیگر به رفتارهای دینی‌ فراهم است. یکی از مشترکات ادیان الهی وجود ساحت و قلمرو شریعت است. ادیان الهی سه‌ضلعی معرفت، اخلاق و شریعت را دارند که البته صورت یا حالتی ثابت از نظر کمی و کیفی در همه ادیان نیست بلکه در برخی ادیان ساحت اخلاق فربه است و در برخی دیگر ساحت شریعت. اما ظاهرا آنچه قابل استفاده از آموزه‌های این ادیان است، خدمتگزاری دو ساحت معرفت و شریعت -با همه تفاوتی‌های کمی و کیفی- برای ساحت اخلاق است. ‌فلسفه وجودی مناسک و قالب‌های دینی می‌تواند دو ساحت داشته باشد: ساحت هویت‌ساز و ساحت تعالی‌بخش و کمال‌آفرین؛ برجسته‌تر‌کردن هر یک از این دو ساحت می‌تواند ساحت دیگر را دچار مشکل کند. این دو ساحت می‌توانند حالتی سیال داشته باشند و در زمانه و زمینه‌ای ساحت هویت‌ساز اهمیت بیابد و در دیگر زمانه ساحت کمال‌بخشی و تعالی‌بخشی این مناسک اولویت بیابد، اما نمی‌توان در مجموع این واقعیت را نادیده انگاشت که اهتمام به هریک از این دو، ساحت دیگر را نحیف می‌کند و گاه تا سرحد تشکیک در ارزشمندی یک قالب پیش می‌رود. چندی است پاره‌ای از اندیشمندان دینی و دین‌پژوهان تلاش‌هایی ستودنی در مقولاتی مانند کاربردی‌کردن آموزه‌های دینی و دریافت‌های آن دارند، چرا‌که به‌درستی از فراوانی ناهنجارهای اخلاقی در جامعه‌ای که قالب‌های دینی در آن پرحضور و پرهیمنه‌اند آگاه‌اند.‌

هویت‌سازی مناسک و قالب‌های دینی: نخستین نکته‌ای که درباره قالب‌های دینی و مناسک آن به ذهن می‌رسد ساحت و جنبه هویت‌سازی آن است. به نظر می‌رسد نتوان در اصل این کارکرد قالب‌های دینی تردیدی داشت، بلکه چون نخستین کارکردی است که به ذهن تداعی می‌کند، گاهی به‌اشتباه مهم‌ترین و اصلی‌ترین کارکرد نیز قلمداد می‌شود. اگر ساحت سیطره‌یافته بر یک جامعه‌ نگاه هویتی به قالب‌ها باشد و جنبه تعالی‌بخشی قالب‌های دینی یا فراموش شوند یا نحیف، آسیب‌های زیادی بروز می‌کند.
معنادهی به زندگی با کمک قالب‌های دینی: دومین انتظار از قالب‌های دینی تعالی‌بخشی و معناآفرینی آنها است. این رتبه متأخر‌بودن -یعنی دومین‌بودن- حکایتگر تقسیم ارزشی نیست، بلکه اگر قرار باشد تقسیم ارزشی کنیم، نخستین نکته متوجه قالب‌های دینی معناآفرینی و کمال‌آفرینی آن است. معنادهی پیامدهایی دارد که از آن جمله می‌توان به شخصی‌بودن، سیال‌بودن، کارآبودن و... اشاره کرد. در آموزه‌های دینی آن‌ اندازه که بر این ساحت مورد انتظار از قالب‌ها با صراحت تأکید شده، بر جنبه هویتی آنها تأکید نشده است. قرآن که اصلی‌ترین و اصیل‌ترین منبع دین است به معناآفرینی روزه که یکی از قالب‌ها و موضوع این نوشته است، پرداخته و می‌گوید: یاأَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا کتِبَ عَلَیکمُ الصِّیامُ کمَا کتِبَ عَلَى‌الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکمْ لَعَلَّکمْ تَتَّقُونَ. تشریع این قالب در راستای معناآفرینی و تعالی‌بخشی دانسته شده است تا هویت‌سازی که شاید به یک دلیل عمومی و برون‌متنی قابل اثبات باشد. روزه قرار است پرهیز را به دنبال داشته باشد و پرهیز یک معنادهی به زندگی است که البته به صورتی طبیعی در رفتار‌های انسانی خود را نشان می‌دهد. پرهیز از بی‌اخلاق و بداخلاقی با تمام صورت‌ها و ساحت‌های قابل تصور آن از یک‌سو و پرهیز از ناهنجاری و بدهنجاری‌های رفتاری و اجتماعی از سوی دیگر.
چالش هویت و معنا در قالب‌های دینی: در زمانه‌ای قرار گرفته‌ایم که پرسشی ذهن بسیاری از متدینان را به خود مشغول کرده است؛ فراوانی قالب‌های دینی از یک‌سو و فراوانی ناهنجاری‌ها یا بدهنجارهای اخلاقی از سوی دیگر. همان‌اندازه که مظاهر عباداتی مثل نماز و روزه و... در جامعه دیده می‌شود، متأسفانه مظاهر بداخلاقی و بی‌اخلاقی هم دیده می‌شود. اصحاب اندیشه لازم است به این‌گونه موارد ورود پیدا کرده و نسبت‌به این‌گونه مقوله‌ها که می‌تواند در درازمدت به آسيب‌زدن به بنیاد دین بینجامد، اتخاذ موضع کند. آیا نمی‌توان این چالش‌ها را با تفکیک دوگانه ذاتی و عرضی، اصلی و تبعی، ثابت و متغیر و... پاسخ داد؟ آیا نمی‌توان گفت جنبه‌های هویت‌سازی قالب‌ها ساحت متغیرات است و جنبه معناآفرینی قالب‌ها است که در ساحت ثوابت دینی قرار می‌گیرد و بنابراین نباید گذاشت دچار مشکل شود؟ آیا نمی‌توان ساحت هویت‌سازی قالب‌ها را عصری و در زمانه دید و ساحت معنادهی این قالب‌ها را فراعصری دانست تا هم چالش بی‌توجهی به تیپ‌های انسانی از یک‌سو و امکان عصری‌کردن معطوف به نیازهای معنوی انسان‌ها از سوی دیگر لحاظ شود؟ سخن پایانی اینکه درک این چالش و پذیرش آن، نخستین گام برای تدبیر این چالش است. متأسفانه در پاره‌ای موارد دیده شده است که متولیان به جای تلاش برای تدبیر بحران‌هایی از این سنخ، به پاک‌کردن صورت مسئله پرداخته و از اساس وجود چنین چالشی را انکار می‌کنند.

در روزهای قدر قرار داریم و فرصت نگاهی دیگر به رفتارهای دینی‌ فراهم است. یکی از مشترکات ادیان الهی وجود ساحت و قلمرو شریعت است. ادیان الهی سه‌ضلعی معرفت، اخلاق و شریعت را دارند که البته صورت یا حالتی ثابت از نظر کمی و کیفی در همه ادیان نیست بلکه در برخی ادیان ساحت اخلاق فربه است و در برخی دیگر ساحت شریعت. اما ظاهرا آنچه قابل استفاده از آموزه‌های این ادیان است، خدمتگزاری دو ساحت معرفت و شریعت -با همه تفاوتی‌های کمی و کیفی- برای ساحت اخلاق است. ‌فلسفه وجودی مناسک و قالب‌های دینی می‌تواند دو ساحت داشته باشد: ساحت هویت‌ساز و ساحت تعالی‌بخش و کمال‌آفرین؛ برجسته‌تر‌کردن هر یک از این دو ساحت می‌تواند ساحت دیگر را دچار مشکل کند. این دو ساحت می‌توانند حالتی سیال داشته باشند و در زمانه و زمینه‌ای ساحت هویت‌ساز اهمیت بیابد و در دیگر زمانه ساحت کمال‌بخشی و تعالی‌بخشی این مناسک اولویت بیابد، اما نمی‌توان در مجموع این واقعیت را نادیده انگاشت که اهتمام به هریک از این دو، ساحت دیگر را نحیف می‌کند و گاه تا سرحد تشکیک در ارزشمندی یک قالب پیش می‌رود. چندی است پاره‌ای از اندیشمندان دینی و دین‌پژوهان تلاش‌هایی ستودنی در مقولاتی مانند کاربردی‌کردن آموزه‌های دینی و دریافت‌های آن دارند، چرا‌که به‌درستی از فراوانی ناهنجارهای اخلاقی در جامعه‌ای که قالب‌های دینی در آن پرحضور و پرهیمنه‌اند آگاه‌اند.‌

هویت‌سازی مناسک و قالب‌های دینی: نخستین نکته‌ای که درباره قالب‌های دینی و مناسک آن به ذهن می‌رسد ساحت و جنبه هویت‌سازی آن است. به نظر می‌رسد نتوان در اصل این کارکرد قالب‌های دینی تردیدی داشت، بلکه چون نخستین کارکردی است که به ذهن تداعی می‌کند، گاهی به‌اشتباه مهم‌ترین و اصلی‌ترین کارکرد نیز قلمداد می‌شود. اگر ساحت سیطره‌یافته بر یک جامعه‌ نگاه هویتی به قالب‌ها باشد و جنبه تعالی‌بخشی قالب‌های دینی یا فراموش شوند یا نحیف، آسیب‌های زیادی بروز می‌کند.
معنادهی به زندگی با کمک قالب‌های دینی: دومین انتظار از قالب‌های دینی تعالی‌بخشی و معناآفرینی آنها است. این رتبه متأخر‌بودن -یعنی دومین‌بودن- حکایتگر تقسیم ارزشی نیست، بلکه اگر قرار باشد تقسیم ارزشی کنیم، نخستین نکته متوجه قالب‌های دینی معناآفرینی و کمال‌آفرینی آن است. معنادهی پیامدهایی دارد که از آن جمله می‌توان به شخصی‌بودن، سیال‌بودن، کارآبودن و... اشاره کرد. در آموزه‌های دینی آن‌ اندازه که بر این ساحت مورد انتظار از قالب‌ها با صراحت تأکید شده، بر جنبه هویتی آنها تأکید نشده است. قرآن که اصلی‌ترین و اصیل‌ترین منبع دین است به معناآفرینی روزه که یکی از قالب‌ها و موضوع این نوشته است، پرداخته و می‌گوید: یاأَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا کتِبَ عَلَیکمُ الصِّیامُ کمَا کتِبَ عَلَى‌الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکمْ لَعَلَّکمْ تَتَّقُونَ. تشریع این قالب در راستای معناآفرینی و تعالی‌بخشی دانسته شده است تا هویت‌سازی که شاید به یک دلیل عمومی و برون‌متنی قابل اثبات باشد. روزه قرار است پرهیز را به دنبال داشته باشد و پرهیز یک معنادهی به زندگی است که البته به صورتی طبیعی در رفتار‌های انسانی خود را نشان می‌دهد. پرهیز از بی‌اخلاق و بداخلاقی با تمام صورت‌ها و ساحت‌های قابل تصور آن از یک‌سو و پرهیز از ناهنجاری و بدهنجاری‌های رفتاری و اجتماعی از سوی دیگر.
چالش هویت و معنا در قالب‌های دینی: در زمانه‌ای قرار گرفته‌ایم که پرسشی ذهن بسیاری از متدینان را به خود مشغول کرده است؛ فراوانی قالب‌های دینی از یک‌سو و فراوانی ناهنجاری‌ها یا بدهنجارهای اخلاقی از سوی دیگر. همان‌اندازه که مظاهر عباداتی مثل نماز و روزه و... در جامعه دیده می‌شود، متأسفانه مظاهر بداخلاقی و بی‌اخلاقی هم دیده می‌شود. اصحاب اندیشه لازم است به این‌گونه موارد ورود پیدا کرده و نسبت‌به این‌گونه مقوله‌ها که می‌تواند در درازمدت به آسيب‌زدن به بنیاد دین بینجامد، اتخاذ موضع کند. آیا نمی‌توان این چالش‌ها را با تفکیک دوگانه ذاتی و عرضی، اصلی و تبعی، ثابت و متغیر و... پاسخ داد؟ آیا نمی‌توان گفت جنبه‌های هویت‌سازی قالب‌ها ساحت متغیرات است و جنبه معناآفرینی قالب‌ها است که در ساحت ثوابت دینی قرار می‌گیرد و بنابراین نباید گذاشت دچار مشکل شود؟ آیا نمی‌توان ساحت هویت‌سازی قالب‌ها را عصری و در زمانه دید و ساحت معنادهی این قالب‌ها را فراعصری دانست تا هم چالش بی‌توجهی به تیپ‌های انسانی از یک‌سو و امکان عصری‌کردن معطوف به نیازهای معنوی انسان‌ها از سوی دیگر لحاظ شود؟ سخن پایانی اینکه درک این چالش و پذیرش آن، نخستین گام برای تدبیر این چالش است. متأسفانه در پاره‌ای موارد دیده شده است که متولیان به جای تلاش برای تدبیر بحران‌هایی از این سنخ، به پاک‌کردن صورت مسئله پرداخته و از اساس وجود چنین چالشی را انکار می‌کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.