گذر فرهنگ به علم میافتد
سخت است بتوان نقش عصر روشنگری را بر علم، فلسفه غرب و فرهنگ مدرن انکار کرد. بسیاری بر این باورند که علم و فلسفه معاصر غرب را باید حاصل گفتوگوی این جریان با منتقدان خود دانست. در این خصوص کتابها، رسالهها و مقالات بسیاری نوشته شده که هر یک به یکی از این جنبهها میپردازد. از جمله میتوان به کتاب «یکپارچگی دانش» اثر ادوارد ویلسون اشاره کرد که تاکید دارد متفکران عصر روشنگری سدههای هفدهم و هجدهم در همان نخستین تلاش کار خود را تا حد زیادی درست انجام دادهاند. ادوارد ویلسون، استاد بلندپایه دانشگاه هاروارد، از برجستهترین دانشمندان علوم طبیعی و زیستشناسی در جهان به شمار میرود. او تاکنون بیش از بیست کتاب نوشته و به دلیل زبان غیرفنی و قلم روانی که در بیان مطالب پیچیده علمی برای مخاطبان غیرمتخصص بهکار میگیرد، تاکنون دوبار موفق به دریافت جایزه پولیتزر شده است. ویلسون عقیده دارد از عصر روشنگری به اینسو، تقسیم علم به شاخههای تخصصی گوناگون، هرچند مزایایی در جهت سازماندهی امر پژوهش به همراه داشته، زیانهای جبرانناپذیری برای بشریت به بار آورده است. او در این کتاب ضمن بررسی این موضوع از منظر علوم طبیعی، علوم
انسانی، علوم اجتماعی، اقتصاد، هنر، اخلاق، و مذهب، نکات مهمی در جهت یکپارچهسازی علوم
مطرح میکند.
ویلسون سه فرض متفکران عصر روشنگری، یعنی جهان مادی قانونمند، یکپارچگی ذاتی دانش و ظرفیت بیپایان انسان برای پیشرفت را فرضیاتی میداند که هنوز آنها را میپذیریم، بدون آنها به دردسر میافتیم و آنها را در مسیر پیشرفت فکری بیاندازه مفید میدانیم. در نظر او بزرگترین کاروبار ذهن بشر همیشه این بوده و خواهد بود که بکوشد میان علوم و انسانیت پیوندی برقرار کند. او چندپارگی کنونی دانش و آشوب حاصل در فلسفه را بازتاب جهان واقعی نمیداند بلکه ساخته فرآیند دانشورزی ما تلقی میکند. دلیل او برای حمایت از آرا و احکام روشنگری اصیل شواهدی عینی از قلمرو علوم طبیعی است. او کلید یکپارچگی علوم را «سازواری» میداند و این واژه را به واژه «انسجام» ترجیح میدهد. چون واژه سازواری بسیار کمتر به کار رفته و همین باعث تضمین دقت آن میشود حال آنکه انسجام چندین معنا دارد که فقط یکی به معنای سازواری است.
ویلسون ریشه رؤیای یکپارچگی فکری را در دوران روشنگری جستجو میکند، دورانی که به قول او دوران پرواز ایکاروسی ذهن در سراسر قرون هفدهم و هجدهم بود. او این فرآیند را نگرشی میداند بر پایه دانشی جهانشمول که در خدمت حقوق بشر و پیشرفت انسانهاست، نگرشی که آن را بزرگترین سهم غرب در برپایی تمدن معرفی میکند. این رؤیا عصر مدرن را برای جهانیان رقم زد، هرچند این رؤیا هم به شکست انجامید. او زمان پایان و شکست این رؤیا را در جنگها و انقلابهای آن دوره میداند. ازاینرو، فهم سرشت بنیادین روشنگری و ضعفی که باعث فروریزی آن شد بسیار اهمیت دارد. او بنمایه روشنگری را مثل مکتب اصالت انسان یونانی که پیشطرح آن بود پرومتهای میداند، چون دانشی که تولید میکرد باید جایگاه نوع بشر را بالا میبرد تا بدینگونه او را از شر این جهان پلید رها کند. ولی ویلسون میگوید گویا عکس این موضوع اتفاق افتاد. بنابراین نشان میدهد که چطور برخی نگران بودند که مبادا روشنگری بهجای پرومتهایبودن فاوستی باشد و فکر میکردند برنامه روشنگری برای آزادی معنوی، حتی برای نفس زندگی، خطری بزرگ باشد. نویسنده تمام دورهها را مرور میکند و به دهه اول قرن نوزدهم
میرسد که آن تصویر باشکوه رفتهرفته رنگ باخت و عقل شکاف برداشت. بسیاری از متفکران به رهبری عقل بدگمان شدند و چشمانداز یکپارچگی دانش زیر سوال رفت. هرچند در نظر او روح روشنگری در آرمانگرایی سیاسی زنده ماند. او مکاتبی چون اخلاق فایدهگرایی بنتام و میل، ماتریالیسم تاریخی مارکس و انگلس، پراگماتیسم چارلز پیرس و ویلیام جیمز و جان دیویی را همچون جوانههایی توصیف میکند که از پای کنده درختی فروشکسته روییدند. هرچند درونمایه روشنگری به صورتی بازگشتناپذیر متروکه شد، یعنی آن مفهوم بزرگی که در دو قرن گذشته در کانون توجه متفکران بود بخش اعظم اعتبارش را از دست داد. چون علم به راه خودش میرفت. تا اینکه در سال 1970 با توجه به موفقیتهای پیاپی علم رفتهرفته شرایط بهتر شد و بار دیگر به ایده «جهانی منظم و قابل فهم» اعتبار بخشید. در نظر ویلسون، از این زمان بهبعد فرض اصلی روشنگری در رشتههای ریاضیات، فیزیک، و زیستشناسی، یعنی همان رشتههایی که در آغاز توسط بیکن و دکارت مطرح شده بودند، رشد نیرومندتری داشت. البته بیعلاقگی به تصویر کلان را در دلیل دیگری هم میتوان دید: دانشمندان مایه فکری لازم برای این اندیشه را نداشتند.
به زعم ویلسون، اگر کار جهان در مسیر تشویق سازواری دانش باشد سرانجام گذر فرهنگ به علم خواهد افتاد. منظور او در اینجا علوم طبیعی و علوم انسانی، بهخصوص هنرهای خلاقه است. او این دو قلمرو را دو شاخه پربار معرفت در قرن بیستویکم میداند و میگوید، علوم اجتماعی در درون رشتههایش شاخهشاخه خواهد شد، فرآیندی که همین حالا هم به تلخی آغاز شده است، بخشی از این علوم به دامن زیستشناسی افتاده یا با آن همسو شده و بخش دیگر با انسانیت درآمیخته است. البته رشتههای علوم اجتماعی همچنان خواهند ماند اما در قالبهایی یکسره متفاوت. به نظر ویلسون، در این فرآیند انسانیت، از فلسفه و تاریخ گرفته تا منطق، اخلاق، ادیان تطبیقی و تفسیر هنر، به علوم نزدیکتر و تا اندازهای با آنها آمیخته خواهد شد. به باور او، برای رسیدن به چشماندازی متوازن، چاره کار نه مطالعه رشتهها به طور جداگانه بلکه یافتن سازواری میان آنهاست. البته اینچنین یکپارچگی دشوار به دست میآید ولی به گمان ویلسون گریزی از آن نیست. او این کار را از نظر فکری صحیح میداند که مایه ارضای امیال برآمده از جنبههای قابل ستایش طبیعت انسانی است تا جاییکه شکافهای میان شاخههای
پربار معرفت پرتر شوند و دانش عمیقتر و دستش بازتر شود. او این دستاوردها را مشروط به انسجام میان علوم میداند. فایده مهم دیگر این کار این است که هدف غایی اندیشه تعیین میشود؛ یعنی در افق بهجای آشوب نظم ببینیم.
سخت است بتوان نقش عصر روشنگری را بر علم، فلسفه غرب و فرهنگ مدرن انکار کرد. بسیاری بر این باورند که علم و فلسفه معاصر غرب را باید حاصل گفتوگوی این جریان با منتقدان خود دانست. در این خصوص کتابها، رسالهها و مقالات بسیاری نوشته شده که هر یک به یکی از این جنبهها میپردازد. از جمله میتوان به کتاب «یکپارچگی دانش» اثر ادوارد ویلسون اشاره کرد که تاکید دارد متفکران عصر روشنگری سدههای هفدهم و هجدهم در همان نخستین تلاش کار خود را تا حد زیادی درست انجام دادهاند. ادوارد ویلسون، استاد بلندپایه دانشگاه هاروارد، از برجستهترین دانشمندان علوم طبیعی و زیستشناسی در جهان به شمار میرود. او تاکنون بیش از بیست کتاب نوشته و به دلیل زبان غیرفنی و قلم روانی که در بیان مطالب پیچیده علمی برای مخاطبان غیرمتخصص بهکار میگیرد، تاکنون دوبار موفق به دریافت جایزه پولیتزر شده است. ویلسون عقیده دارد از عصر روشنگری به اینسو، تقسیم علم به شاخههای تخصصی گوناگون، هرچند مزایایی در جهت سازماندهی امر پژوهش به همراه داشته، زیانهای جبرانناپذیری برای بشریت به بار آورده است. او در این کتاب ضمن بررسی این موضوع از منظر علوم طبیعی، علوم
انسانی، علوم اجتماعی، اقتصاد، هنر، اخلاق، و مذهب، نکات مهمی در جهت یکپارچهسازی علوم
مطرح میکند.
ویلسون سه فرض متفکران عصر روشنگری، یعنی جهان مادی قانونمند، یکپارچگی ذاتی دانش و ظرفیت بیپایان انسان برای پیشرفت را فرضیاتی میداند که هنوز آنها را میپذیریم، بدون آنها به دردسر میافتیم و آنها را در مسیر پیشرفت فکری بیاندازه مفید میدانیم. در نظر او بزرگترین کاروبار ذهن بشر همیشه این بوده و خواهد بود که بکوشد میان علوم و انسانیت پیوندی برقرار کند. او چندپارگی کنونی دانش و آشوب حاصل در فلسفه را بازتاب جهان واقعی نمیداند بلکه ساخته فرآیند دانشورزی ما تلقی میکند. دلیل او برای حمایت از آرا و احکام روشنگری اصیل شواهدی عینی از قلمرو علوم طبیعی است. او کلید یکپارچگی علوم را «سازواری» میداند و این واژه را به واژه «انسجام» ترجیح میدهد. چون واژه سازواری بسیار کمتر به کار رفته و همین باعث تضمین دقت آن میشود حال آنکه انسجام چندین معنا دارد که فقط یکی به معنای سازواری است.
ویلسون ریشه رؤیای یکپارچگی فکری را در دوران روشنگری جستجو میکند، دورانی که به قول او دوران پرواز ایکاروسی ذهن در سراسر قرون هفدهم و هجدهم بود. او این فرآیند را نگرشی میداند بر پایه دانشی جهانشمول که در خدمت حقوق بشر و پیشرفت انسانهاست، نگرشی که آن را بزرگترین سهم غرب در برپایی تمدن معرفی میکند. این رؤیا عصر مدرن را برای جهانیان رقم زد، هرچند این رؤیا هم به شکست انجامید. او زمان پایان و شکست این رؤیا را در جنگها و انقلابهای آن دوره میداند. ازاینرو، فهم سرشت بنیادین روشنگری و ضعفی که باعث فروریزی آن شد بسیار اهمیت دارد. او بنمایه روشنگری را مثل مکتب اصالت انسان یونانی که پیشطرح آن بود پرومتهای میداند، چون دانشی که تولید میکرد باید جایگاه نوع بشر را بالا میبرد تا بدینگونه او را از شر این جهان پلید رها کند. ولی ویلسون میگوید گویا عکس این موضوع اتفاق افتاد. بنابراین نشان میدهد که چطور برخی نگران بودند که مبادا روشنگری بهجای پرومتهایبودن فاوستی باشد و فکر میکردند برنامه روشنگری برای آزادی معنوی، حتی برای نفس زندگی، خطری بزرگ باشد. نویسنده تمام دورهها را مرور میکند و به دهه اول قرن نوزدهم
میرسد که آن تصویر باشکوه رفتهرفته رنگ باخت و عقل شکاف برداشت. بسیاری از متفکران به رهبری عقل بدگمان شدند و چشمانداز یکپارچگی دانش زیر سوال رفت. هرچند در نظر او روح روشنگری در آرمانگرایی سیاسی زنده ماند. او مکاتبی چون اخلاق فایدهگرایی بنتام و میل، ماتریالیسم تاریخی مارکس و انگلس، پراگماتیسم چارلز پیرس و ویلیام جیمز و جان دیویی را همچون جوانههایی توصیف میکند که از پای کنده درختی فروشکسته روییدند. هرچند درونمایه روشنگری به صورتی بازگشتناپذیر متروکه شد، یعنی آن مفهوم بزرگی که در دو قرن گذشته در کانون توجه متفکران بود بخش اعظم اعتبارش را از دست داد. چون علم به راه خودش میرفت. تا اینکه در سال 1970 با توجه به موفقیتهای پیاپی علم رفتهرفته شرایط بهتر شد و بار دیگر به ایده «جهانی منظم و قابل فهم» اعتبار بخشید. در نظر ویلسون، از این زمان بهبعد فرض اصلی روشنگری در رشتههای ریاضیات، فیزیک، و زیستشناسی، یعنی همان رشتههایی که در آغاز توسط بیکن و دکارت مطرح شده بودند، رشد نیرومندتری داشت. البته بیعلاقگی به تصویر کلان را در دلیل دیگری هم میتوان دید: دانشمندان مایه فکری لازم برای این اندیشه را نداشتند.
به زعم ویلسون، اگر کار جهان در مسیر تشویق سازواری دانش باشد سرانجام گذر فرهنگ به علم خواهد افتاد. منظور او در اینجا علوم طبیعی و علوم انسانی، بهخصوص هنرهای خلاقه است. او این دو قلمرو را دو شاخه پربار معرفت در قرن بیستویکم میداند و میگوید، علوم اجتماعی در درون رشتههایش شاخهشاخه خواهد شد، فرآیندی که همین حالا هم به تلخی آغاز شده است، بخشی از این علوم به دامن زیستشناسی افتاده یا با آن همسو شده و بخش دیگر با انسانیت درآمیخته است. البته رشتههای علوم اجتماعی همچنان خواهند ماند اما در قالبهایی یکسره متفاوت. به نظر ویلسون، در این فرآیند انسانیت، از فلسفه و تاریخ گرفته تا منطق، اخلاق، ادیان تطبیقی و تفسیر هنر، به علوم نزدیکتر و تا اندازهای با آنها آمیخته خواهد شد. به باور او، برای رسیدن به چشماندازی متوازن، چاره کار نه مطالعه رشتهها به طور جداگانه بلکه یافتن سازواری میان آنهاست. البته اینچنین یکپارچگی دشوار به دست میآید ولی به گمان ویلسون گریزی از آن نیست. او این کار را از نظر فکری صحیح میداند که مایه ارضای امیال برآمده از جنبههای قابل ستایش طبیعت انسانی است تا جاییکه شکافهای میان شاخههای
پربار معرفت پرتر شوند و دانش عمیقتر و دستش بازتر شود. او این دستاوردها را مشروط به انسجام میان علوم میداند. فایده مهم دیگر این کار این است که هدف غایی اندیشه تعیین میشود؛ یعنی در افق بهجای آشوب نظم ببینیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.