|

كدام جريان سوم در راه است؟

شرق: آيا فضاي سياسي ايران ظرفيت شكل‌گيري يك جريان سوم را دارد؟ در‌اين‌صورت اين جريان از دل كدام دو جريان اصلي منشعب خواهد شد يا به كدام نزديك‌تر خواهد بود؟ جريان سومي كه به‌ويژه بعد از رخدادهاي سال 96، مدتي است بحثش در فضاي سياسي ايران طرح شده و حتي مدعياني هم دارد. برخي جريان نواصولگرايي قاليباف را حامل آن مي‌دانند؛ درحالي‌كه خودشان منكرند. دارودسته احمدي‌نژاد هم معتقدند كه آنها حامل اين جريان سوم‌اند؛ اما اين بار ديگران آنها را انكار مي‌كنند. در اين شرايط برخي هم مي‌گويند كه بديل جريان سوم نه در داخل و نه از دل جريان‌هاي موجود برمی‌خیزد. وقتي نام «جريان سوم» به ميان مي‌آيد، بي‌اختيار همه را به ياد «نيروي سوم» مي‌اندازد. خليل ملكي و جلال آل‌احمد بريده از حزب توده با همراهي مظفر بقايي و جمعي ديگر حزب زحمتكشان را تأسيس كردند.؛ اما ملكي و جلال از بقايي هم بريدند و نيروي سوم را راه انداختند. نيروي سوم قرار بود نه به چپ وابسته باشد، نه به راست. مقصود از چپ حزب توده و شوروي بود و مقصود از راست سرمايه‌داري وابسته به انگليس و آمريكا. در واقع نيروي سومي كه ملكي تئوريزه مي‌كرد، بخشي از آن نگاه به وضعيت خارجي داشت.

با‌اين‌حال نه وضعيت امروز ايران شباهتي به آن روزگار دارد و نه الزاماتي كه امروز باعث شده نام جريان سوم بر سر زبان‌ها بيفتد. در واقع اگر امروز به تصور برخي، به بن‌بست‌رسيدن دو جريان اصلي اصولگرايي و اصلاح‌طلب به‌ويژه در مواجهه با بي‌اقبالي بدنه جامعه، طرح يك جريان سوم را ضروري ساخته، آن زمان جريان سوم صرفا ايده‌اي بود كه جمعي از فعالان سياسي روشنفكر صرفا به دليل بي‌رغبتي خود به آن دو جريان، پي‌ آن را ريختند.
در تاريخ جمهوري اسلامي همواره دو جريان راست و چپ اسلامي يا اصولگرا و اصلاح‌طلب بعدي ميان‌دار اصلي عرصه سياست بوده‌اند. تلاش‌هايي هم اگر براي راه‌افتادن جريان سوم شكل گرفته، ناكام مانده است.در‌اين‌ميان برخي هم تلاش داشتند كه جريان دولت موسوم به دولت اعتدالي و اعتدال‌گرایی را جریان سوم سیاسی قلمداد كنند؛ اما در شرايطي كه دولت فعلي خودش را از گفتمان دو جريان اصولگرايي و اصلاح‌طلبي جدا نمي‌داند و در واقع شاكله جريان اعتدال، امتداد تعديل‌شده همان چپ و راست است، اعتدال‌گرايان كه در اصل نمي‌توان آنها را حتي يك جريان مشخص هم دانست؛ نه خودشان چنين باوري دارند كه جريان سوم‌اند و نه ناظران بيروني مي‌توانند يا مي‌خواهند آنها را جريان سوم قلمداد كنند؛ چراكه جريان سوم به‌نوعي قرار است يا مي‌خواهد در مسير انكار و جدايي از دو جريان اصلي، خود را رقيب‌شان بداند. جدي‌ترين جرياني كه اين روزها تلاش دارد خود را بديل و رقيب دو جريان اصلي معرفي كند، محمود احمدی‌نژاد و يارانش است. آنها جابه‌جا در شبكه‌هاي اجتماعي يا كانال‌هاي تلگرامي متعلق به خود مانند دولت بهار خود را جريان سوم مي‌دانند. مشخص و هویدا شد که جريان احمدي‌نژاد از دل جريان اصولگرايي برخاسته؛ ولي حالا خودش را اصولگرا نمي‌داند.
بعد از طرح ايده نو‌اصولگرايي از سوي ياران قاليباف و زنهاري كه شهردار سابق در نامه معروفش خطاب به بدنه جريان اصولگرايي درباره «اختلال در تصميم‌گيري رأس جريان اصولگرايي» خبر داد، بسياري را تصور بر اين بود كه نو‌اصولگرايي همان جريان سوم خواهد بود. با وجود برخي اختلافات جزئي يا گلايه‌هايي كه جريان قاليباف بر سر تقسيم قدرت با اصولگرايان پيدا كرده‌اند، مشخصات تمايلي به جدايي از اين جريان ندارند. آنها مي‌دانند كه در بزنگاه به اصولگرايان تمایل‌خواهند داشت و آن‌قدر قوي نيستند و بدنه متشكل و معظمي هم ندارند كه اعلام استقلال از اصولگرايي كنند؛ بنابراين هر بار كه از آنها سؤال شده كه آيا نو‌اصولگرايي يك جريان سوم است، انكار كرده‌اند.
اسدالله بادامچیان، عضو شورای مرکزی حزب مؤتلفه، هم از معدود اصولگراياني بود كه دم از جريان سوم زد و گفت كه اصلاح‌طلبان و اصولگرایان به آخر خط رسیده‌اند و باید فکر جریانی جدید باشیم. او در حساب تويیتری‌اش نوشته بود: «در آغاز دهه پنجم جناح‌بندی‌ها شکل دیگری می‌گیرد. اصولگرایی با تعریف فعلی فاقد انسجام‌بخشی و امیدواری برای مردم است. اصلاح‌طلبی هم که به ناامیدی‌ها انجامیده است؛ پس طرحی نو باید». نكته عجيب اين است كه بادامچيان به همين توييت اكتفا كرد و بعد هم ديگر پي حرف‌هايش را نگرفت. نه در مصاحبه‌هايش چيزي بيشتر اضافه كرد و نه از سوي هم‌حزبي‌هايش چيزي گفته شده؛ حتي انتظار بود كه حزب مؤتلفه سخن دبيركل را تئوريزه كند و چيزي بر آن بيفزايد؛ اما گويا ماجرا در حد همان كنش تويیتري بوده كه نبايد خيلي آن را جدي‌ گرفت. عبدالله گنجی مديرمسئول روزنامه جوان متعلق به اصولگرايان معتقد است كه تجربه نشان داده سپهر سياسي ايران پذيراي جريان سوم نيست. او چندي‌قبل در يادداشتي نوشته بود: «تجریه سیاسی گذشته نشان می‌دهد افرادی که اراده کرده‌اند در خارج از پوسته دو جریان عمده کشور نفس بکشند، پس از مدتی یا تسلیم شدند یا از میدان رقابت حذف شدند یا به رویارویی با نظام رسیدند. محسن رضایی به اصولگرایان بازگشت، مرحوم هاشمی به اصلاح‌طلبان رسید. ری‌شهری از سیاست فاصله گرفت. روحانی به اصلاح‌طلبان نزدیک شد و احمدی‌نژاد بین زمین و آسمان معلق ماند». او معتقد است كه جريان سوم به يك بنياد يا پايه فكري معرفتي نياز دارد در حالي كه امكان شكل‌گيري يك بن‌مايه معرفتي جديد وجود ندارد و برخي هم كه به دنبال ايجاد يك بن‌مايه معرفتي جديدند در نهايت يا به التقاط مي‌رسند يا مجبور به رفتار سلبي خواهند شد.
اما چهره‌هاي اصلاح‌طلب يا نخبگان مستقل نگاه ديگري دارند. آنها معتقدند كه جريان سوم در ايران لزوما يك جريان سياسي نخواهد بود. مثلا تقی آزادارمکی استاد دانشگاه و جامعه‌شناس پیش‌تر با اشاره به اينكه انتخابات سرنوشت‌ساز ریاست‌جمهوری در سال ۱۴۰۰ بازی فعال و شفاف طبقه نخبگان و استادان و معلمان است كه تعریف تازه‌ای از زندگی و مطالبات اجتماعی و فرهنگی‌اش دارد و خواهان جامعه‌ای غیرسیاسی است.
كدام جريان سوم در راه است؟
گفته بود: «چنانچه اصلاح‌طلبان و اصولگرایان نخواهند در گفتمان خود بازنگری کنند و اجازه بروز و بازی به نسل‌های جدید از دو جریان اصلاحات و اصولگرایان ندهند، این طبقه در انتخابات آتی بازی‌ساز خواهد شد و در برابر دو جریان اصلاح‌طلب و اصولگرا خواهد ایستاد. به‌طوری که در انتخابات آتی این طبقه بازیگر اصلی عرصه سیاست خواهد بود».
محمدعلی ابطحی رئیس دفتر رئیس‌جمهور دولت اصلاحات هم جايي ديگر گفته است: «جریانی که آینده ایران را می‌تواند مدیریت کند یک جریان سیاسی جدید نیست بلکه جریانی است که فهمی از واقعیت‌های اجتماعی داشته باشد. دنیای پساارتباطات دنیای کاملا متفاوتی است و این دنیا با چهره‌ها و اندیشه‌هایی که نتوانسته‌اند این ارتباط را برقرار کنند خیلی تنظیم نیست. امروز گپ بسیار بزرگی میان نسل جوان جامعه و ادبیات رسمی وجود دارد که این گپ یا تبدیل می‌شود به عدم همکاری یا تبدیل می‌شود به ریاکاری و دورویی که نفاق را بیشتر خواهد کرد». مرتضی مبلغ، معاون سیاسی وزارت کشور دولت اصلاحات هم با اشاره به اينكه جریان‌های سیاسی یک پشتوانه اجتماعی، فرهنگی و تاریخی دارند كه به‌ تدریج شکل می‌گیرند و به‌این صورت نیست که یک گروه بیاید و روی یک جریان اسمی بگذارد، گفته بود: «این جریانات فصلی هستند و ممکن است در یک انتخابات ائتلافی تشکیل شود یا کسانی به‌دلیل بهبود شرایط جریان خودشان، حرف‌های جدیدی بزنند و ادعای رویکردهای جدید داشته باشند؛ اما این قبیل از جریان‌ها چون مقطعی بوده و جنبه حاشیه‌ای دارند، ناپایدار هستند». وی افزود: اگرچه ممکن است به‌ تدریج تحولاتی در کشور رخ دهد که یک جبهه یا جریانی جدید شکل بگیرد و بتواند پشتوانه اجتماعی و فرهنگی خود را تشکیل دهد اما فعلا صحنه‌گردان اصلی همان دو جناح سیاسی هستند. به هر روی اگرچه ممکن است به‌زعم برخی، جریان سوم سیاسی تنها در دوره‌هایی مانند انتخابات ظهور کند اما با این همه به‌نظر می‌رسد که با توجه به نارضایتی‌های موجود در میان نخبگان و بخش‌هایی از جامعه، نباید این جریان را نادیده گرفت و به سادگی از آن گذشت».

شرق: آيا فضاي سياسي ايران ظرفيت شكل‌گيري يك جريان سوم را دارد؟ در‌اين‌صورت اين جريان از دل كدام دو جريان اصلي منشعب خواهد شد يا به كدام نزديك‌تر خواهد بود؟ جريان سومي كه به‌ويژه بعد از رخدادهاي سال 96، مدتي است بحثش در فضاي سياسي ايران طرح شده و حتي مدعياني هم دارد. برخي جريان نواصولگرايي قاليباف را حامل آن مي‌دانند؛ درحالي‌كه خودشان منكرند. دارودسته احمدي‌نژاد هم معتقدند كه آنها حامل اين جريان سوم‌اند؛ اما اين بار ديگران آنها را انكار مي‌كنند. در اين شرايط برخي هم مي‌گويند كه بديل جريان سوم نه در داخل و نه از دل جريان‌هاي موجود برمی‌خیزد. وقتي نام «جريان سوم» به ميان مي‌آيد، بي‌اختيار همه را به ياد «نيروي سوم» مي‌اندازد. خليل ملكي و جلال آل‌احمد بريده از حزب توده با همراهي مظفر بقايي و جمعي ديگر حزب زحمتكشان را تأسيس كردند.؛ اما ملكي و جلال از بقايي هم بريدند و نيروي سوم را راه انداختند. نيروي سوم قرار بود نه به چپ وابسته باشد، نه به راست. مقصود از چپ حزب توده و شوروي بود و مقصود از راست سرمايه‌داري وابسته به انگليس و آمريكا. در واقع نيروي سومي كه ملكي تئوريزه مي‌كرد، بخشي از آن نگاه به وضعيت خارجي داشت.

با‌اين‌حال نه وضعيت امروز ايران شباهتي به آن روزگار دارد و نه الزاماتي كه امروز باعث شده نام جريان سوم بر سر زبان‌ها بيفتد. در واقع اگر امروز به تصور برخي، به بن‌بست‌رسيدن دو جريان اصلي اصولگرايي و اصلاح‌طلب به‌ويژه در مواجهه با بي‌اقبالي بدنه جامعه، طرح يك جريان سوم را ضروري ساخته، آن زمان جريان سوم صرفا ايده‌اي بود كه جمعي از فعالان سياسي روشنفكر صرفا به دليل بي‌رغبتي خود به آن دو جريان، پي‌ آن را ريختند.
در تاريخ جمهوري اسلامي همواره دو جريان راست و چپ اسلامي يا اصولگرا و اصلاح‌طلب بعدي ميان‌دار اصلي عرصه سياست بوده‌اند. تلاش‌هايي هم اگر براي راه‌افتادن جريان سوم شكل گرفته، ناكام مانده است.در‌اين‌ميان برخي هم تلاش داشتند كه جريان دولت موسوم به دولت اعتدالي و اعتدال‌گرایی را جریان سوم سیاسی قلمداد كنند؛ اما در شرايطي كه دولت فعلي خودش را از گفتمان دو جريان اصولگرايي و اصلاح‌طلبي جدا نمي‌داند و در واقع شاكله جريان اعتدال، امتداد تعديل‌شده همان چپ و راست است، اعتدال‌گرايان كه در اصل نمي‌توان آنها را حتي يك جريان مشخص هم دانست؛ نه خودشان چنين باوري دارند كه جريان سوم‌اند و نه ناظران بيروني مي‌توانند يا مي‌خواهند آنها را جريان سوم قلمداد كنند؛ چراكه جريان سوم به‌نوعي قرار است يا مي‌خواهد در مسير انكار و جدايي از دو جريان اصلي، خود را رقيب‌شان بداند. جدي‌ترين جرياني كه اين روزها تلاش دارد خود را بديل و رقيب دو جريان اصلي معرفي كند، محمود احمدی‌نژاد و يارانش است. آنها جابه‌جا در شبكه‌هاي اجتماعي يا كانال‌هاي تلگرامي متعلق به خود مانند دولت بهار خود را جريان سوم مي‌دانند. مشخص و هویدا شد که جريان احمدي‌نژاد از دل جريان اصولگرايي برخاسته؛ ولي حالا خودش را اصولگرا نمي‌داند.
بعد از طرح ايده نو‌اصولگرايي از سوي ياران قاليباف و زنهاري كه شهردار سابق در نامه معروفش خطاب به بدنه جريان اصولگرايي درباره «اختلال در تصميم‌گيري رأس جريان اصولگرايي» خبر داد، بسياري را تصور بر اين بود كه نو‌اصولگرايي همان جريان سوم خواهد بود. با وجود برخي اختلافات جزئي يا گلايه‌هايي كه جريان قاليباف بر سر تقسيم قدرت با اصولگرايان پيدا كرده‌اند، مشخصات تمايلي به جدايي از اين جريان ندارند. آنها مي‌دانند كه در بزنگاه به اصولگرايان تمایل‌خواهند داشت و آن‌قدر قوي نيستند و بدنه متشكل و معظمي هم ندارند كه اعلام استقلال از اصولگرايي كنند؛ بنابراين هر بار كه از آنها سؤال شده كه آيا نو‌اصولگرايي يك جريان سوم است، انكار كرده‌اند.
اسدالله بادامچیان، عضو شورای مرکزی حزب مؤتلفه، هم از معدود اصولگراياني بود كه دم از جريان سوم زد و گفت كه اصلاح‌طلبان و اصولگرایان به آخر خط رسیده‌اند و باید فکر جریانی جدید باشیم. او در حساب تويیتری‌اش نوشته بود: «در آغاز دهه پنجم جناح‌بندی‌ها شکل دیگری می‌گیرد. اصولگرایی با تعریف فعلی فاقد انسجام‌بخشی و امیدواری برای مردم است. اصلاح‌طلبی هم که به ناامیدی‌ها انجامیده است؛ پس طرحی نو باید». نكته عجيب اين است كه بادامچيان به همين توييت اكتفا كرد و بعد هم ديگر پي حرف‌هايش را نگرفت. نه در مصاحبه‌هايش چيزي بيشتر اضافه كرد و نه از سوي هم‌حزبي‌هايش چيزي گفته شده؛ حتي انتظار بود كه حزب مؤتلفه سخن دبيركل را تئوريزه كند و چيزي بر آن بيفزايد؛ اما گويا ماجرا در حد همان كنش تويیتري بوده كه نبايد خيلي آن را جدي‌ گرفت. عبدالله گنجی مديرمسئول روزنامه جوان متعلق به اصولگرايان معتقد است كه تجربه نشان داده سپهر سياسي ايران پذيراي جريان سوم نيست. او چندي‌قبل در يادداشتي نوشته بود: «تجریه سیاسی گذشته نشان می‌دهد افرادی که اراده کرده‌اند در خارج از پوسته دو جریان عمده کشور نفس بکشند، پس از مدتی یا تسلیم شدند یا از میدان رقابت حذف شدند یا به رویارویی با نظام رسیدند. محسن رضایی به اصولگرایان بازگشت، مرحوم هاشمی به اصلاح‌طلبان رسید. ری‌شهری از سیاست فاصله گرفت. روحانی به اصلاح‌طلبان نزدیک شد و احمدی‌نژاد بین زمین و آسمان معلق ماند». او معتقد است كه جريان سوم به يك بنياد يا پايه فكري معرفتي نياز دارد در حالي كه امكان شكل‌گيري يك بن‌مايه معرفتي جديد وجود ندارد و برخي هم كه به دنبال ايجاد يك بن‌مايه معرفتي جديدند در نهايت يا به التقاط مي‌رسند يا مجبور به رفتار سلبي خواهند شد.
اما چهره‌هاي اصلاح‌طلب يا نخبگان مستقل نگاه ديگري دارند. آنها معتقدند كه جريان سوم در ايران لزوما يك جريان سياسي نخواهد بود. مثلا تقی آزادارمکی استاد دانشگاه و جامعه‌شناس پیش‌تر با اشاره به اينكه انتخابات سرنوشت‌ساز ریاست‌جمهوری در سال ۱۴۰۰ بازی فعال و شفاف طبقه نخبگان و استادان و معلمان است كه تعریف تازه‌ای از زندگی و مطالبات اجتماعی و فرهنگی‌اش دارد و خواهان جامعه‌ای غیرسیاسی است.
كدام جريان سوم در راه است؟
گفته بود: «چنانچه اصلاح‌طلبان و اصولگرایان نخواهند در گفتمان خود بازنگری کنند و اجازه بروز و بازی به نسل‌های جدید از دو جریان اصلاحات و اصولگرایان ندهند، این طبقه در انتخابات آتی بازی‌ساز خواهد شد و در برابر دو جریان اصلاح‌طلب و اصولگرا خواهد ایستاد. به‌طوری که در انتخابات آتی این طبقه بازیگر اصلی عرصه سیاست خواهد بود».
محمدعلی ابطحی رئیس دفتر رئیس‌جمهور دولت اصلاحات هم جايي ديگر گفته است: «جریانی که آینده ایران را می‌تواند مدیریت کند یک جریان سیاسی جدید نیست بلکه جریانی است که فهمی از واقعیت‌های اجتماعی داشته باشد. دنیای پساارتباطات دنیای کاملا متفاوتی است و این دنیا با چهره‌ها و اندیشه‌هایی که نتوانسته‌اند این ارتباط را برقرار کنند خیلی تنظیم نیست. امروز گپ بسیار بزرگی میان نسل جوان جامعه و ادبیات رسمی وجود دارد که این گپ یا تبدیل می‌شود به عدم همکاری یا تبدیل می‌شود به ریاکاری و دورویی که نفاق را بیشتر خواهد کرد». مرتضی مبلغ، معاون سیاسی وزارت کشور دولت اصلاحات هم با اشاره به اينكه جریان‌های سیاسی یک پشتوانه اجتماعی، فرهنگی و تاریخی دارند كه به‌ تدریج شکل می‌گیرند و به‌این صورت نیست که یک گروه بیاید و روی یک جریان اسمی بگذارد، گفته بود: «این جریانات فصلی هستند و ممکن است در یک انتخابات ائتلافی تشکیل شود یا کسانی به‌دلیل بهبود شرایط جریان خودشان، حرف‌های جدیدی بزنند و ادعای رویکردهای جدید داشته باشند؛ اما این قبیل از جریان‌ها چون مقطعی بوده و جنبه حاشیه‌ای دارند، ناپایدار هستند». وی افزود: اگرچه ممکن است به‌ تدریج تحولاتی در کشور رخ دهد که یک جبهه یا جریانی جدید شکل بگیرد و بتواند پشتوانه اجتماعی و فرهنگی خود را تشکیل دهد اما فعلا صحنه‌گردان اصلی همان دو جناح سیاسی هستند. به هر روی اگرچه ممکن است به‌زعم برخی، جریان سوم سیاسی تنها در دوره‌هایی مانند انتخابات ظهور کند اما با این همه به‌نظر می‌رسد که با توجه به نارضایتی‌های موجود در میان نخبگان و بخش‌هایی از جامعه، نباید این جریان را نادیده گرفت و به سادگی از آن گذشت».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.