محكمه یا مركز مشاوره؟
بابك زماني-رئيس انجمن سكته مغزي
میپرسد: «پس اگر من سالم هستم این لكههای درخشان داخل مغز من چه دلیلی دارند؟».
پاسخ به این دست سؤالات، مخمصه دشوار و تكراریای است كه هر روز در آن میافتم و راهحل قطعی ندارد، اما باز هم تلاش میکنم: «اینها لكههای بیاهمیتی در مغز هستند كه گاه با بالارفتن سن دیده میشوند و اهمیت خاصی ندارند».
همچنان قانع نشده و خیره به من مینگرد؛ بهزودی و در ادامه، نتیجه اكتشافاتش در گوگل و ویكیپدیا را خواهد گفت و به نظر همكاری اشاره خواهد كرد كه چند روز پیش گفته بود (یا اینطور برداشت كرده بود) لکهها علامت سكته هستند!
این بار وقتی همه اینها را گفت جواب نمیدهم، ولی میپرسم: «محكمه آمدهاید یا مركز مشاوره؟ حكمی در مورد بیماری شما بدهم یا مشاورهای بدهم تا خودتان حكم صادر كنید؟».
تصور میکند ناراحت شدهام و درصدد عذرخواهی بر میآید، حال آنكه من به سادگی سؤالی پرسیدهام تا تكلیف خودم را بدانم. راستش را بخواهید مشاورهدادن و حكمنكردن كار راحتتری است تا مسئول بیماربودن و هرچه لازم است از معاینه گرفته تا مطالعهكردن و مشورت با دیگران، اما موضوع این یادداشت نه توصیه به پزشكان است و نه توصیه به بیماران برای اجتناب از نوعی رفتار یا الزام به رفتار دیگری! موضوع این یادداشت اشاره به واقعیت تغییریافتهای است كه روز به روز تغییرات بیشتری هم پیدا میکند.
وسعت اطلاعات و سهولت روزافزون دسترسی به این اطلاعات بیتردید نقش و جایگاهی را كه پزشكان در ذهن خود به آن عادت كردهاند تغییر میدهند، اما پزشكان و جوامع پزشكی با این اوضاع جدید و در حال تحول كه معلوم نیست ارائه خدمات پزشكی را در آینده به چه شكلی درآورد، كنار نیامدهاند، فرهنگ متناسب پدید نیامده و حتی درصدد تدوین نوعی اخلاقیات جدید متناسب با این اوضاع جدید هم نیستند. مثلا اینكه بیمار بهطور اجتنابناپذیری به پزشكان متعدد مراجعه میکند تا پاسخ سؤالاتی را كه در ذهن او حلنشده باقی ماندهاند، بیابد (مراجعاتی كه بدون نظامِ ارجاع و با تعرفههای ارزان ابعاد شگفتآوری پیدا كردهاند) مستلزم وجود نوعی گفتمان و اخلاقیات در میان پزشكان است كه با نظرات همكاران دیگر چگونه برخورد كنند. مثلا وقتی همه چیز به درستی و حتی با فداكاری انجام شده چه بگویند یا وقتی با اختلاف نظر در تشخیص یا احیانا رفتار سوء پزشكی روبهرو میشوند، چه كنند؟
بیتردید وضعیت جدید یعنی مواجهه رودررو با سیل اطلاعات بیرویه و تصفیهنشده در مقایسه با وضعیت قدیم یعنی اتكا به یك پزشك، برای بیمار وضعیتی بسیار دشوارتر و اضطرابآورتر است، اما نباید از نظر دور داشت كه این وضعیت اضطرابآور جدید بخشی از هراس و اضطراب دنیای مدرن است و زمینههای اجتماعی-فرهنگی عمیقی دارد. دنیای مدرن با واقعیات و احتمالاتی سهمناك در غیاب افق امیدبخش «تقدیر» و نابالغی فرهنگ جدیدی كه بتواند جای آن را در فعالیت اجتماعی و آرمانهای اینجهانی بگیرد، همچون چرخ و دندهای است كه مكاشفات شكنجهآور اذهان بیش از حد عاقل! برای یافتن علائم و ریشههای بیماریها حتی بدون طی مقدمات ابتدایی این دانش تنها یكی از نمونهها و مصداقهای این هیولای آهنی -مدرنیته- است.
وضعیت جدید علیالظاهر میتواند وضعیت راحتتری برای پزشكان به نظر برسد، وضعیتی كه در آن مسئولیتی وجود ندارد و تنها كنار بقیه نظرها، نظری میدهید تا مسئول اصلی یعنی {خود بیمار!} تصمیم بگیرد. اما فیالواقع این وضعیت جدید هم در نهایت چالشی مضاعف رویاروی طبیبان است؛ نهتنها وظایف اجتماعی پزشكان در مواجهه با مسائل فرهنگی تعطیلبردار نیست و متولی اصلی برآمدن اخلاقیات جدید خود آنها هستند، بلكه حالا به جای مواجهه با بیماری كه با اعتماد كامل و برای حكم آمده باید بیماری را علاج كنند كه آكنده است از اطلاعات درست و غلط و طبقهبندینشده بهعلاوه نوعی بیاعتمادی برخورنده كه ورای احترامات ظاهری قابل انكار نیست و طبیبی را كه به آن عادت ندارد، میآزارد. در چنین شرایطی طبیب چارهای ندارد جز آنكه به نوعی مركز مشاوره هم باشد یعنی شیوه درست جستوجوكردن و دسترسی به مطالب مفید را به بیمار بیاموزد و تا وقتی كه دانش مدرن مسائل پیچیده طب را ساده و روشن نكرده است صبر و حوصله پیشه كند و ابهامات را همچون ابهامات بنمایاند و نه با توجیهات همهفهم، اما نادقیق!
میپرسد: «پس اگر من سالم هستم این لكههای درخشان داخل مغز من چه دلیلی دارند؟».
پاسخ به این دست سؤالات، مخمصه دشوار و تكراریای است كه هر روز در آن میافتم و راهحل قطعی ندارد، اما باز هم تلاش میکنم: «اینها لكههای بیاهمیتی در مغز هستند كه گاه با بالارفتن سن دیده میشوند و اهمیت خاصی ندارند».
همچنان قانع نشده و خیره به من مینگرد؛ بهزودی و در ادامه، نتیجه اكتشافاتش در گوگل و ویكیپدیا را خواهد گفت و به نظر همكاری اشاره خواهد كرد كه چند روز پیش گفته بود (یا اینطور برداشت كرده بود) لکهها علامت سكته هستند!
این بار وقتی همه اینها را گفت جواب نمیدهم، ولی میپرسم: «محكمه آمدهاید یا مركز مشاوره؟ حكمی در مورد بیماری شما بدهم یا مشاورهای بدهم تا خودتان حكم صادر كنید؟».
تصور میکند ناراحت شدهام و درصدد عذرخواهی بر میآید، حال آنكه من به سادگی سؤالی پرسیدهام تا تكلیف خودم را بدانم. راستش را بخواهید مشاورهدادن و حكمنكردن كار راحتتری است تا مسئول بیماربودن و هرچه لازم است از معاینه گرفته تا مطالعهكردن و مشورت با دیگران، اما موضوع این یادداشت نه توصیه به پزشكان است و نه توصیه به بیماران برای اجتناب از نوعی رفتار یا الزام به رفتار دیگری! موضوع این یادداشت اشاره به واقعیت تغییریافتهای است كه روز به روز تغییرات بیشتری هم پیدا میکند.
وسعت اطلاعات و سهولت روزافزون دسترسی به این اطلاعات بیتردید نقش و جایگاهی را كه پزشكان در ذهن خود به آن عادت كردهاند تغییر میدهند، اما پزشكان و جوامع پزشكی با این اوضاع جدید و در حال تحول كه معلوم نیست ارائه خدمات پزشكی را در آینده به چه شكلی درآورد، كنار نیامدهاند، فرهنگ متناسب پدید نیامده و حتی درصدد تدوین نوعی اخلاقیات جدید متناسب با این اوضاع جدید هم نیستند. مثلا اینكه بیمار بهطور اجتنابناپذیری به پزشكان متعدد مراجعه میکند تا پاسخ سؤالاتی را كه در ذهن او حلنشده باقی ماندهاند، بیابد (مراجعاتی كه بدون نظامِ ارجاع و با تعرفههای ارزان ابعاد شگفتآوری پیدا كردهاند) مستلزم وجود نوعی گفتمان و اخلاقیات در میان پزشكان است كه با نظرات همكاران دیگر چگونه برخورد كنند. مثلا وقتی همه چیز به درستی و حتی با فداكاری انجام شده چه بگویند یا وقتی با اختلاف نظر در تشخیص یا احیانا رفتار سوء پزشكی روبهرو میشوند، چه كنند؟
بیتردید وضعیت جدید یعنی مواجهه رودررو با سیل اطلاعات بیرویه و تصفیهنشده در مقایسه با وضعیت قدیم یعنی اتكا به یك پزشك، برای بیمار وضعیتی بسیار دشوارتر و اضطرابآورتر است، اما نباید از نظر دور داشت كه این وضعیت اضطرابآور جدید بخشی از هراس و اضطراب دنیای مدرن است و زمینههای اجتماعی-فرهنگی عمیقی دارد. دنیای مدرن با واقعیات و احتمالاتی سهمناك در غیاب افق امیدبخش «تقدیر» و نابالغی فرهنگ جدیدی كه بتواند جای آن را در فعالیت اجتماعی و آرمانهای اینجهانی بگیرد، همچون چرخ و دندهای است كه مكاشفات شكنجهآور اذهان بیش از حد عاقل! برای یافتن علائم و ریشههای بیماریها حتی بدون طی مقدمات ابتدایی این دانش تنها یكی از نمونهها و مصداقهای این هیولای آهنی -مدرنیته- است.
وضعیت جدید علیالظاهر میتواند وضعیت راحتتری برای پزشكان به نظر برسد، وضعیتی كه در آن مسئولیتی وجود ندارد و تنها كنار بقیه نظرها، نظری میدهید تا مسئول اصلی یعنی {خود بیمار!} تصمیم بگیرد. اما فیالواقع این وضعیت جدید هم در نهایت چالشی مضاعف رویاروی طبیبان است؛ نهتنها وظایف اجتماعی پزشكان در مواجهه با مسائل فرهنگی تعطیلبردار نیست و متولی اصلی برآمدن اخلاقیات جدید خود آنها هستند، بلكه حالا به جای مواجهه با بیماری كه با اعتماد كامل و برای حكم آمده باید بیماری را علاج كنند كه آكنده است از اطلاعات درست و غلط و طبقهبندینشده بهعلاوه نوعی بیاعتمادی برخورنده كه ورای احترامات ظاهری قابل انكار نیست و طبیبی را كه به آن عادت ندارد، میآزارد. در چنین شرایطی طبیب چارهای ندارد جز آنكه به نوعی مركز مشاوره هم باشد یعنی شیوه درست جستوجوكردن و دسترسی به مطالب مفید را به بیمار بیاموزد و تا وقتی كه دانش مدرن مسائل پیچیده طب را ساده و روشن نكرده است صبر و حوصله پیشه كند و ابهامات را همچون ابهامات بنمایاند و نه با توجیهات همهفهم، اما نادقیق!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.