|

فراتر از نه‌ گفتن

شوك كلمه‌اي است كه بارها و بارها پس از انتخاب دونالد ترامپ در نوامبر سال 2016 براي توضيح وضعيت روحي بسياري از افرادي كه ناظر قدرت‌يابي او بوده‌اند و همچنين توضيح رويكرد شبيخون‌آساي او در سياست‌ورزي به كار رفته است. نائومي كلاين، نويسنده و محقق سرشناس كانادايي، در آخرين كتاب خود، ‌به پديده ترامپيسم و شرايطي كه موجب برآمدن ترامپ در جامعه ايالات متحده آمريكا شد، مي‌پردازد: «خلاصه حرف اين كتاب اين است كه ترامپ، با همه افراط خود، آن‌قدر كه نتيجه منطقي يك فرايند است يك انحراف و ناهنجاري به حساب نمي‌آيد؛ او يك اثر التقاطي از تقريبا همه روندهاي نيم قرن گذشته است» (ص 20). كلاين در اين اثر چكيده مطالعات قبلي خود را در مورد ترامپ به كار مي‌بندد. اين تحليل‌ها كه كلاين قبلا در كتاب‌ها، فيلم‌هاي مستند و گزارش‌هاي ژورناليستي خود به آنها پرداخته بود، عبارت‌اند از: ظهور سوپربرندها، قدرت رو به گسترش دارايي خصوصي بر نظام سياسي و تحميل جهاني نوليبراليسم غالبا با استفاده از نژاد‌پرستي و بيگانه‌هراسي به عنوان يك ابزار كارآمد، پیامدهاي زيان‌بار تجارت آزاد شركتي و انكار سرسختانه تغييرات اقليمي و نقش آن در آينده مناسبات جهاني. اين كتاب كه پيش از اين در نشر آمه با ترجمه محمدرضا فرهادي‌پور منتشر شده بود، اخيرا با ترجمه جديدي از يوسف نوري‌زاده در نشر پيدايش منتشر شده است. کلاين در مقدمه کتاب توضيح مي‌دهد که براي هر يک از کتاب‌هاي قبلي خود پنج يا شش سال عميقا به مطالعه و تحقيق در موضوع مورد نظر مي‌پرداخته و نتیجه آن کتاب‌هاي قطوري بود که يادداشت‌هاي پاياني زيادي در آنها وجود داشت. اما در مقابل، اين کتاب را در شرايطي اضطراري و فقط در چند ماه و با زباني محاوره‌اي نوشته تا در اولين ماه‌هاي ورود ترامپ به کاخ سفيد منتشر شود، چون هدف اصلي آن راه‌انداختن کارزاري سياسي مقابل ترامپ و پديده نوفاشيسم در جامعه آمريکاست.
كتاب دو هدف عمده دارد: اول، بررسي چگونگي ظهور برند ترامپ و به قدرت‌رسيدن او در آمريكا با تكيه بر مضامين كتاب «نه به لوگو» و سپس ارائه راه‌حل‌هايي به مردم جهت مقابله با موج شوکي که ترامپ به پا کرده است در ارتباط با جنبش‌هاي اجتماعي جديد در آمريكا و كانادا. به عبارت ديگر، کتاب هم پديده ترامپ را بررسي مي‌کند و هم نشان مي‌دهد نيروهاي مترقي و جنبش‌هاي اجتماعي چگونه مي‌توانند در برابر او بايستند. در نظر کلاين، ترامپ نه يک انحراف يا حتي بحران، بلکه پيامد ناگزير چيزي است كه او تمايلات ويرانگر مي‌نامد. او مي‌کوشد در اين کتاب ضمن بررسي عواملي که به ظهور و انتخاب ترامپ انجاميد، برخي از بحران‌هاي قريب‌الوقوع را نيز پيش‌بيني کند. رد اين بحران‌ها را مي‌توان در مديريت ترامپ پي گرفت که عامدانه مي‌کوشد براي پيشبرد برنامه‌هايش بحران به وجود آورد. کلاين در اين کتاب ترامپ را در زمينه و بستر ايده‌هايي قرار مي‌دهد که تقريبا دو دهه گذشته را به تحليل و تحقيق مفصل درباره آنها گذرانده است. او ۱۰ سال پيش كتابي اثرگذار و جريان‌ساز با نام «دكترين شوك: ظهور سرمايه‌داري فاجعه» منتشر کرد که حاصل تحقيقاتي بود که چهار دهه از تاريخ سرمايه‌داري متأخر را دربر مي‌گرفت؛ يعني از کشور شيلي پس از کودتاي آگوستو پينوشه گرفته تا روسيه پس از فروپاشي اتحاد جماهير شوروي،‌ از بغداد تحت حمله «تصاحب سريع» ايالات متحده تا وضعيت نئواورلئان پس از توفان کاترينا. اصطلاح «دكترين شوك» تاکتيک کاملا وحشتناکي را توصيف مي‌کند که براي سوء‌استفاده از سردرگمي مردم پس از يک شوک جمعي (جنگ‌ها، حملات تروريستي، سقوط بازارها يا بلاياي طبيعي) به صورت نظام‌مند برای پيشبرد اقدامات افراط‌گرايانه‌اي استفاده مي‌شود که به نفع شرکت‌هاي بين‌المللي است و اغلب «شوک‌درماني» ناميده مي‌شود. کلاين يادآوري مي‌کند آموزه شوک اگر بيش از حد استفاده شود، علي‌الاصول بايد کارکرد شوک‌آوري‌اش را از دست بدهد، منتها به شرطي که در ياد و حافظه تاريخي مردم بماند. او يکي از معضلات جامعه آمريکا را فقدان نوعي حافظه جمعي مي‌داند که به نظر مي‌رسد معضلي جهاني است.
فصول ابتدايي کتاب متمرکز بر شوک حاصل از پيروزي ترامپ در اذهان آمريکايي‌هاست. او نشان مي‌دهد گرچه ترامپ در برخي زمينه‌ها عادت‌شکني کرده اما تاکتيک‌هاي شوک‌آور او نسخه مکتوب معيني را دنبال مي‌کنند؛ نسخه‌اي که به روش‌هاي مورد استفاده در کشورهاي ديگري شباهت دارد که تغييرات سريعي را در پوشش يک بحران اعمال کرده‌اند. هدف آنها راه‌اندازي جنگي تمام‌عيار عليه فضاهاي عمومي و منافع عمومي است. در جايگاه آنها قدرت و آزادي بي‌حد‌و‌حصري براي شرکت‌ها وجود خواهد داشت. اين برنامه به حدي ظالمانه و فاسد است که اجراي آن فقط با کمک سياست نژادي و جنسي و تقسيم و تسخير فضاهاي عمومي در سايه بي‌توجهي رسانه‌ها امکان‌پذير است و البته با افزايش عظيم مخارج جنگي و تشديد درگيري‌هاي نظامي در جبهه‌هاي مختلف از سوريه گرفته تا کره‌شمالي از اين برنامه پشتيباني مي‌شود. كابينه ترامپ كه از ميلياردرها و مولتي‌ميليونرهاي متعددي تشکيل شده است، مطالب زيادي را درباره اهداف اساسي اين دولت بيان مي‌کند. کلاين ظهور ترامپ را نتيجه چند دهه سلطه فرهنگ آمريكايي مي‌داند كه گزاره‌هايي از اين دست را ترويج كرده است: بايستي از بازار تبعيت کرد، پول تنها چيزي است که در زندگي اهميت دارد، مردم سفيدپوست بهتر از بقيه مردم جهانند، طبيعت براي ما ساخته شده تا آن را غارت کنيم، افراد آسيب‌پذير مستحق سرنوشت خودشان و يک درصد ثروتمند جهان نيز مستحق برج‌هاي طلاي خودشانند، هر چيز دولتي يا عمومي بد و شوم است و ارزش محافظت ندارد، هيچ جايگزيني براي هيچ يک از اين موارد وجود ندارد و... .
كلاين در بخش پایانی کتاب بحث خود را با طرح «مانیفست جهش» جمع‌بندی می‌کند. بندهاي «مانیفست جهش» تعمیم موضوعاتی است که در انتهای کتاب «آخرين فرصت تغيير» مطرح شده بود. (اين كتاب نيز در سال 1396 با ترجمه مجيد اميني در نشر كلاغ به فارسي منتشر شده است). منظور كلاين جهشی یکپارچه و پیشرو در جهت اقدام برای تغییرات آب‌وهوایی، عدالت نژادی و مشاغل مناسب است. او بندهاي این مانیفست را از جنبشی می‌گیرد که چندسالی است در کانادا به راه انداخته و از اتحادیه‌های کارگری و رهبران گروه‌های بزرگ زیست‌محیطی تا فمینیست‌ها، نظریه‌پردازان سرشناس در زمینه حقوق مهاجران، غذا و مسکن عادلانه را با خود همراه کرده است. آنها به دنبال سلب قدرت از دولت فدرال و تفویض آن به شهرها و روستاها و واگذاری تصمیمات مربوط به آموزش و پرورش، انرژی و بهداشت و سلامت به دست مردم‌اند.
شوك كلمه‌اي است كه بارها و بارها پس از انتخاب دونالد ترامپ در نوامبر سال 2016 براي توضيح وضعيت روحي بسياري از افرادي كه ناظر قدرت‌يابي او بوده‌اند و همچنين توضيح رويكرد شبيخون‌آساي او در سياست‌ورزي به كار رفته است. نائومي كلاين، نويسنده و محقق سرشناس كانادايي، در آخرين كتاب خود، ‌به پديده ترامپيسم و شرايطي كه موجب برآمدن ترامپ در جامعه ايالات متحده آمريكا شد، مي‌پردازد: «خلاصه حرف اين كتاب اين است كه ترامپ، با همه افراط خود، آن‌قدر كه نتيجه منطقي يك فرايند است يك انحراف و ناهنجاري به حساب نمي‌آيد؛ او يك اثر التقاطي از تقريبا همه روندهاي نيم قرن گذشته است» (ص 20). كلاين در اين اثر چكيده مطالعات قبلي خود را در مورد ترامپ به كار مي‌بندد. اين تحليل‌ها كه كلاين قبلا در كتاب‌ها، فيلم‌هاي مستند و گزارش‌هاي ژورناليستي خود به آنها پرداخته بود، عبارت‌اند از: ظهور سوپربرندها، قدرت رو به گسترش دارايي خصوصي بر نظام سياسي و تحميل جهاني نوليبراليسم غالبا با استفاده از نژاد‌پرستي و بيگانه‌هراسي به عنوان يك ابزار كارآمد، پیامدهاي زيان‌بار تجارت آزاد شركتي و انكار سرسختانه تغييرات اقليمي و نقش آن در آينده مناسبات جهاني. اين كتاب كه پيش از اين در نشر آمه با ترجمه محمدرضا فرهادي‌پور منتشر شده بود، اخيرا با ترجمه جديدي از يوسف نوري‌زاده در نشر پيدايش منتشر شده است. کلاين در مقدمه کتاب توضيح مي‌دهد که براي هر يک از کتاب‌هاي قبلي خود پنج يا شش سال عميقا به مطالعه و تحقيق در موضوع مورد نظر مي‌پرداخته و نتیجه آن کتاب‌هاي قطوري بود که يادداشت‌هاي پاياني زيادي در آنها وجود داشت. اما در مقابل، اين کتاب را در شرايطي اضطراري و فقط در چند ماه و با زباني محاوره‌اي نوشته تا در اولين ماه‌هاي ورود ترامپ به کاخ سفيد منتشر شود، چون هدف اصلي آن راه‌انداختن کارزاري سياسي مقابل ترامپ و پديده نوفاشيسم در جامعه آمريکاست.
كتاب دو هدف عمده دارد: اول، بررسي چگونگي ظهور برند ترامپ و به قدرت‌رسيدن او در آمريكا با تكيه بر مضامين كتاب «نه به لوگو» و سپس ارائه راه‌حل‌هايي به مردم جهت مقابله با موج شوکي که ترامپ به پا کرده است در ارتباط با جنبش‌هاي اجتماعي جديد در آمريكا و كانادا. به عبارت ديگر، کتاب هم پديده ترامپ را بررسي مي‌کند و هم نشان مي‌دهد نيروهاي مترقي و جنبش‌هاي اجتماعي چگونه مي‌توانند در برابر او بايستند. در نظر کلاين، ترامپ نه يک انحراف يا حتي بحران، بلکه پيامد ناگزير چيزي است كه او تمايلات ويرانگر مي‌نامد. او مي‌کوشد در اين کتاب ضمن بررسي عواملي که به ظهور و انتخاب ترامپ انجاميد، برخي از بحران‌هاي قريب‌الوقوع را نيز پيش‌بيني کند. رد اين بحران‌ها را مي‌توان در مديريت ترامپ پي گرفت که عامدانه مي‌کوشد براي پيشبرد برنامه‌هايش بحران به وجود آورد. کلاين در اين کتاب ترامپ را در زمينه و بستر ايده‌هايي قرار مي‌دهد که تقريبا دو دهه گذشته را به تحليل و تحقيق مفصل درباره آنها گذرانده است. او ۱۰ سال پيش كتابي اثرگذار و جريان‌ساز با نام «دكترين شوك: ظهور سرمايه‌داري فاجعه» منتشر کرد که حاصل تحقيقاتي بود که چهار دهه از تاريخ سرمايه‌داري متأخر را دربر مي‌گرفت؛ يعني از کشور شيلي پس از کودتاي آگوستو پينوشه گرفته تا روسيه پس از فروپاشي اتحاد جماهير شوروي،‌ از بغداد تحت حمله «تصاحب سريع» ايالات متحده تا وضعيت نئواورلئان پس از توفان کاترينا. اصطلاح «دكترين شوك» تاکتيک کاملا وحشتناکي را توصيف مي‌کند که براي سوء‌استفاده از سردرگمي مردم پس از يک شوک جمعي (جنگ‌ها، حملات تروريستي، سقوط بازارها يا بلاياي طبيعي) به صورت نظام‌مند برای پيشبرد اقدامات افراط‌گرايانه‌اي استفاده مي‌شود که به نفع شرکت‌هاي بين‌المللي است و اغلب «شوک‌درماني» ناميده مي‌شود. کلاين يادآوري مي‌کند آموزه شوک اگر بيش از حد استفاده شود، علي‌الاصول بايد کارکرد شوک‌آوري‌اش را از دست بدهد، منتها به شرطي که در ياد و حافظه تاريخي مردم بماند. او يکي از معضلات جامعه آمريکا را فقدان نوعي حافظه جمعي مي‌داند که به نظر مي‌رسد معضلي جهاني است.
فصول ابتدايي کتاب متمرکز بر شوک حاصل از پيروزي ترامپ در اذهان آمريکايي‌هاست. او نشان مي‌دهد گرچه ترامپ در برخي زمينه‌ها عادت‌شکني کرده اما تاکتيک‌هاي شوک‌آور او نسخه مکتوب معيني را دنبال مي‌کنند؛ نسخه‌اي که به روش‌هاي مورد استفاده در کشورهاي ديگري شباهت دارد که تغييرات سريعي را در پوشش يک بحران اعمال کرده‌اند. هدف آنها راه‌اندازي جنگي تمام‌عيار عليه فضاهاي عمومي و منافع عمومي است. در جايگاه آنها قدرت و آزادي بي‌حد‌و‌حصري براي شرکت‌ها وجود خواهد داشت. اين برنامه به حدي ظالمانه و فاسد است که اجراي آن فقط با کمک سياست نژادي و جنسي و تقسيم و تسخير فضاهاي عمومي در سايه بي‌توجهي رسانه‌ها امکان‌پذير است و البته با افزايش عظيم مخارج جنگي و تشديد درگيري‌هاي نظامي در جبهه‌هاي مختلف از سوريه گرفته تا کره‌شمالي از اين برنامه پشتيباني مي‌شود. كابينه ترامپ كه از ميلياردرها و مولتي‌ميليونرهاي متعددي تشکيل شده است، مطالب زيادي را درباره اهداف اساسي اين دولت بيان مي‌کند. کلاين ظهور ترامپ را نتيجه چند دهه سلطه فرهنگ آمريكايي مي‌داند كه گزاره‌هايي از اين دست را ترويج كرده است: بايستي از بازار تبعيت کرد، پول تنها چيزي است که در زندگي اهميت دارد، مردم سفيدپوست بهتر از بقيه مردم جهانند، طبيعت براي ما ساخته شده تا آن را غارت کنيم، افراد آسيب‌پذير مستحق سرنوشت خودشان و يک درصد ثروتمند جهان نيز مستحق برج‌هاي طلاي خودشانند، هر چيز دولتي يا عمومي بد و شوم است و ارزش محافظت ندارد، هيچ جايگزيني براي هيچ يک از اين موارد وجود ندارد و... .
كلاين در بخش پایانی کتاب بحث خود را با طرح «مانیفست جهش» جمع‌بندی می‌کند. بندهاي «مانیفست جهش» تعمیم موضوعاتی است که در انتهای کتاب «آخرين فرصت تغيير» مطرح شده بود. (اين كتاب نيز در سال 1396 با ترجمه مجيد اميني در نشر كلاغ به فارسي منتشر شده است). منظور كلاين جهشی یکپارچه و پیشرو در جهت اقدام برای تغییرات آب‌وهوایی، عدالت نژادی و مشاغل مناسب است. او بندهاي این مانیفست را از جنبشی می‌گیرد که چندسالی است در کانادا به راه انداخته و از اتحادیه‌های کارگری و رهبران گروه‌های بزرگ زیست‌محیطی تا فمینیست‌ها، نظریه‌پردازان سرشناس در زمینه حقوق مهاجران، غذا و مسکن عادلانه را با خود همراه کرده است. آنها به دنبال سلب قدرت از دولت فدرال و تفویض آن به شهرها و روستاها و واگذاری تصمیمات مربوط به آموزش و پرورش، انرژی و بهداشت و سلامت به دست مردم‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.