|

بخت‌آزمايي با آمريكا

احمد غلامی . سردبیر

با اينكه دولت و دستگاه ديپلماسي بر اين باورند كه بايد از هرگونه مجادله و تعارض با آمريكا در منطقه اجتناب كرد، برخي از جريان‌هاي سياسي غيررسمي اعتقاد دارند تعارض، نشانه قدرت است و بايد به استقبال آن رفت و از آن روي برنگرداند. اين جريان، مقابله را تنها راه برون‌رفت از هژموني آمريكا مي‌داند. در اين استراتژي، خصومت آمريكا با ايران يا برعكس خصومت ايران با آمريكا بختي است كه بايد با «ويرتو» (شجاعت سیاسی) عجين شود. از رهگذر اين ديدگاه، ویرتو در مواجهه با تعارض محك می‌خورد و اين استعاره‌هاي درهم‌تنيده بخت-ویرتو در چارچوب مناسبات قدرت تداوم پيدا مي‌كنند که هريك موجب اقتدار و بقاي ديگري هستند. اقتدار و بقايي كه نشئت‌گرفته از فرصتي است كه ويرتو به دست آورده و آن را مغتنم شمرده است. با اين برداشت از سياست، انفجار كشتي‌هاي نفت‌کش در بندر فجيره و انفجار خط لوله نفتي عربستان توسط حوثي‌ها، همان فرصت يا بختي است كه آن را بايد مغتنم شمرد. اين رويكرد، چندان سنخيتي با ديدگاه دولت و دستگاه ديپلماسي آن ندارد و در ظاهر دوگانه‌اي را به‌وجود مي‌آورد كه نشان مي‌دهد سياست بين‌الملل ايران دچار شكاف است، اما اين‌گونه نيست. جريان‌هاي غيررسمي مترصدِ بهره‌برداري از بخت يا فرصت‌اند و دستگاه ديپلماسي در كمين نشسته است و باور دارد كه به تعبیر اسپينوزا «در طبيعت هيچ شیء فردي وجود ندارد كه شيء ديگر به‌لحاظ توان و قدرت بر آن پيشي نگيرد. شيء مذكور هرچه باشد شيء قدرتمند ديگري وجود دارد كه آن را از ميان بردارد». تكيه‌گاه اين انديشه بر چالش استوار است. گويا چنين مقدر شده که خواه شيء خواه فرد در اين رابطه گرفتار باشد. از اين‌رو دستگاه ديپلماسي تصميم دارد با وجود تحريم‌هاي سنگين آمريكا دوام بياورد تا انتخابات آمريكا در اوايل سال آينده فرابرسد. دولت و دستگاه ديپلماسي باور دارند با شكستِ احتمالی ترامپ در مذاكرات كره شمالي و جنگ قدرت در ونزوئلا دست بالا را پيدا خواهند كرد و دولت جمهوري‌خواهان در مصاف انتخاباتي با دموكرات‌ها دچار بحران و تباهي خواهد شد. در اين مصاف نتيجه هرچه باشد و هر دولتي كه روي كار بيايد، شاید به مطالبات برحق ايران تن بدهد. پس استراتژي ایران، ايستادگي و پايداري و نشستن در كمين بحران و تباهي است. به‌ تعبير اسپينوزا «اگر در موضوعي واحد دو فعل متضاد برانگيخته شود، ضرورتا بايد در هر دو يا فقط در يكي از آنها تغييري رخ دهد تا تضاد آنان با يكديگر متوقف شود». می‌توان گفت غلبه يك تضاد بر ديگري، استراتژي ديپلماسي رسمي ايران است. ديپلماسي غيررسمي بر آن است تا بخت‌هاي به‌وجودآمده را واقع‌گرايانه بفهمد و بر آن مسلط شود. اين كار به‌درستي صورت نخواهد گرفت مگر با آمادگي؛ آمادگي كامل براي مواجهه با مجموعه‌ای متنوع و چندوجهي از رخدادها. به تعبیر ماكياولي مواجهه با رودخانه خطرناك: «من بخت را با يكي از آن رودخانه‌هاي خطرناكي مقايسه مي‌كنم كه وقتي به خروش درآيد، در دشت‌ها سيل جاري سازد، درختان و بناها را خراب كند. همگان از مقابل آن مي‌گريزند، همه به ضربت آن راه مي‌دهند؛ بي‌آنكه قادر باشند به هيچ شيوه‌اي متوقفش كنند. اما اين بدان معنا نيست كه هنگامي كه رودخانه سيلابي نيست آدميان نمي‌توانند از طريق آب‌بندها و سدها دست به اقدامات احتياطي بزنند». از اين جملات این نتيجه برمی‌آید كه بخت، صاحب‌اختيار نيمي از اعمال ما است و نيمي ديگر از آنِ ما است و اگر ويرتو با بخت عجين شود كل اعمال در يد قدرت ما خواهد بود.دستگاه ديپلماسي و نيروهاي سياسي غيررسمي دو كاركرد متفاوت در سياست داخلي و خارجي دارند. كاركردي متضاد كه به نتيجه‌اي يكسان منتهي مي‌شود. آنچه اين نيروها را توانمند مي‌كند، دست ‌بر قضا اصالت در اختلافات و تضادهايشان است. از رهگذر همين تضادهاست كه سياست داخلي و خارجي، پويا و گاه پُرتنش است. دو رويكرد، دو توان، كه دو مواجهه برمي‌انگيزد. دوگانه قدرتي كه شايد آنتاگونيسم خود را در سياست داخلي تا حدودي از دست داده است اما در سياست خارجي هم‌چنان پابرجاست. دور از انتظار نيست که پويايي نشئت‌گرفته از تضاد در سياست خارجي، در بزنگاهي به سياست داخلي نیز سرايت كند و آن را در شكل و قالبي ديگر احيا سازد. اصالت اين تضادها گاه چنان شديد است كه ناخواسته اتفاقي بروز پيدا مي‌كند و مخالفان و منتقدان را در باورهاي خود به تردید وامی‌دارد. استعفاي ظريف، دم‌دستي‌ترينِ اين نمونه‌هاست.

با تساهل مي‌توان دو تلقي از سياست در ايران را کدگذاری كرد؛ رويكرد ماكياولي و رویکرد اسپينوزايي كه هريك در شرايطي كاركرد ويژه‌ خود را دارند و خواسته ناخواسته جريان‌هاي سياسي داخلي و خارجي را از عملكردهايشان متأثر مي‌كنند.
* برای نوشتن این یادداشت از کتابِ «مواجهه ماکیاولی و اسپینوزا» فیلیپو دل لوکزه ترجمه فؤاد حبیبی و امین کرمی، نشر ققنوس استفاده شده است

با اينكه دولت و دستگاه ديپلماسي بر اين باورند كه بايد از هرگونه مجادله و تعارض با آمريكا در منطقه اجتناب كرد، برخي از جريان‌هاي سياسي غيررسمي اعتقاد دارند تعارض، نشانه قدرت است و بايد به استقبال آن رفت و از آن روي برنگرداند. اين جريان، مقابله را تنها راه برون‌رفت از هژموني آمريكا مي‌داند. در اين استراتژي، خصومت آمريكا با ايران يا برعكس خصومت ايران با آمريكا بختي است كه بايد با «ويرتو» (شجاعت سیاسی) عجين شود. از رهگذر اين ديدگاه، ویرتو در مواجهه با تعارض محك می‌خورد و اين استعاره‌هاي درهم‌تنيده بخت-ویرتو در چارچوب مناسبات قدرت تداوم پيدا مي‌كنند که هريك موجب اقتدار و بقاي ديگري هستند. اقتدار و بقايي كه نشئت‌گرفته از فرصتي است كه ويرتو به دست آورده و آن را مغتنم شمرده است. با اين برداشت از سياست، انفجار كشتي‌هاي نفت‌کش در بندر فجيره و انفجار خط لوله نفتي عربستان توسط حوثي‌ها، همان فرصت يا بختي است كه آن را بايد مغتنم شمرد. اين رويكرد، چندان سنخيتي با ديدگاه دولت و دستگاه ديپلماسي آن ندارد و در ظاهر دوگانه‌اي را به‌وجود مي‌آورد كه نشان مي‌دهد سياست بين‌الملل ايران دچار شكاف است، اما اين‌گونه نيست. جريان‌هاي غيررسمي مترصدِ بهره‌برداري از بخت يا فرصت‌اند و دستگاه ديپلماسي در كمين نشسته است و باور دارد كه به تعبیر اسپينوزا «در طبيعت هيچ شیء فردي وجود ندارد كه شيء ديگر به‌لحاظ توان و قدرت بر آن پيشي نگيرد. شيء مذكور هرچه باشد شيء قدرتمند ديگري وجود دارد كه آن را از ميان بردارد». تكيه‌گاه اين انديشه بر چالش استوار است. گويا چنين مقدر شده که خواه شيء خواه فرد در اين رابطه گرفتار باشد. از اين‌رو دستگاه ديپلماسي تصميم دارد با وجود تحريم‌هاي سنگين آمريكا دوام بياورد تا انتخابات آمريكا در اوايل سال آينده فرابرسد. دولت و دستگاه ديپلماسي باور دارند با شكستِ احتمالی ترامپ در مذاكرات كره شمالي و جنگ قدرت در ونزوئلا دست بالا را پيدا خواهند كرد و دولت جمهوري‌خواهان در مصاف انتخاباتي با دموكرات‌ها دچار بحران و تباهي خواهد شد. در اين مصاف نتيجه هرچه باشد و هر دولتي كه روي كار بيايد، شاید به مطالبات برحق ايران تن بدهد. پس استراتژي ایران، ايستادگي و پايداري و نشستن در كمين بحران و تباهي است. به‌ تعبير اسپينوزا «اگر در موضوعي واحد دو فعل متضاد برانگيخته شود، ضرورتا بايد در هر دو يا فقط در يكي از آنها تغييري رخ دهد تا تضاد آنان با يكديگر متوقف شود». می‌توان گفت غلبه يك تضاد بر ديگري، استراتژي ديپلماسي رسمي ايران است. ديپلماسي غيررسمي بر آن است تا بخت‌هاي به‌وجودآمده را واقع‌گرايانه بفهمد و بر آن مسلط شود. اين كار به‌درستي صورت نخواهد گرفت مگر با آمادگي؛ آمادگي كامل براي مواجهه با مجموعه‌ای متنوع و چندوجهي از رخدادها. به تعبیر ماكياولي مواجهه با رودخانه خطرناك: «من بخت را با يكي از آن رودخانه‌هاي خطرناكي مقايسه مي‌كنم كه وقتي به خروش درآيد، در دشت‌ها سيل جاري سازد، درختان و بناها را خراب كند. همگان از مقابل آن مي‌گريزند، همه به ضربت آن راه مي‌دهند؛ بي‌آنكه قادر باشند به هيچ شيوه‌اي متوقفش كنند. اما اين بدان معنا نيست كه هنگامي كه رودخانه سيلابي نيست آدميان نمي‌توانند از طريق آب‌بندها و سدها دست به اقدامات احتياطي بزنند». از اين جملات این نتيجه برمی‌آید كه بخت، صاحب‌اختيار نيمي از اعمال ما است و نيمي ديگر از آنِ ما است و اگر ويرتو با بخت عجين شود كل اعمال در يد قدرت ما خواهد بود.دستگاه ديپلماسي و نيروهاي سياسي غيررسمي دو كاركرد متفاوت در سياست داخلي و خارجي دارند. كاركردي متضاد كه به نتيجه‌اي يكسان منتهي مي‌شود. آنچه اين نيروها را توانمند مي‌كند، دست ‌بر قضا اصالت در اختلافات و تضادهايشان است. از رهگذر همين تضادهاست كه سياست داخلي و خارجي، پويا و گاه پُرتنش است. دو رويكرد، دو توان، كه دو مواجهه برمي‌انگيزد. دوگانه قدرتي كه شايد آنتاگونيسم خود را در سياست داخلي تا حدودي از دست داده است اما در سياست خارجي هم‌چنان پابرجاست. دور از انتظار نيست که پويايي نشئت‌گرفته از تضاد در سياست خارجي، در بزنگاهي به سياست داخلي نیز سرايت كند و آن را در شكل و قالبي ديگر احيا سازد. اصالت اين تضادها گاه چنان شديد است كه ناخواسته اتفاقي بروز پيدا مي‌كند و مخالفان و منتقدان را در باورهاي خود به تردید وامی‌دارد. استعفاي ظريف، دم‌دستي‌ترينِ اين نمونه‌هاست.

با تساهل مي‌توان دو تلقي از سياست در ايران را کدگذاری كرد؛ رويكرد ماكياولي و رویکرد اسپينوزايي كه هريك در شرايطي كاركرد ويژه‌ خود را دارند و خواسته ناخواسته جريان‌هاي سياسي داخلي و خارجي را از عملكردهايشان متأثر مي‌كنند.
* برای نوشتن این یادداشت از کتابِ «مواجهه ماکیاولی و اسپینوزا» فیلیپو دل لوکزه ترجمه فؤاد حبیبی و امین کرمی، نشر ققنوس استفاده شده است

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.