|

فجایع طبیعی و آسیب‌پذیری اجتماعی

معصومه کمال‌الدینی*

چه می‌شود که به‌ناگهان یک سیل یا زلزله یا هر مخاطره طبیعی دیگری، بنیان‌های جامعه‌ای را متزلزل می‌کند؟ نکته اصلی این است كه در اين بين، طبیعت مقصر نیست. آسیب‌پذیری مناطق به عوامل زیادی بستگی دارد كه در این یادداشت چند عامل اصلی را به‌صورت خلاصه معرفی مي‌كنم:

فقر: به‌طور معمول، فقیرترین افراد یک منطقه و مناطق فقیرتر در یک جامعه، در فجایع طبیعی بیشترین تأثیر را می‌پذیرند، اما چرا و چگونه فقرا آسیب‌پذیری بیشتری را تجربه می‌کنند؟ در بالاترین رده، فقر اقتصادی افراد و سپس انزوا و دوری منطقه از مزایا و امکانات پیشرفته و در رده بعدی استفاده سهل‌انگارانه و بی‌دقت مردم منطقه و استفاده سودجویانه سرمایه‌گذاران دولتی و بخش خصوصی بدون توجه به حفظ محیط زیست و به‌هم‌ریختن تعادل وجود دارد. فقر از سویی یک عامل مستقیم و از سویی عاملی غیرمستقیم و مداخله‌گر در افزایش این آسیب‌پذیری است. برای مثال، فقر باعث ساخت‌وساز نامناسب یا استفاده از مصالح غیراستاندارد، سکونت در مناطق پایین شهر و از سویی بعد از فاجعه نیز باعث ایجاد سیکل معیوب نیاز اقتصادی و آسیب‌های اجتماعی مانند افزایش خشونت خانگی، ازدواج اجباری و اعتیاد می‌شود.
سطح دموکراتیک در توزیع عادلانه امکانات: سطح دموکراتیک در توزیع عادلانه امکانات یکی از پیش‌زمینه‌های افزایش آسیب‌پذیری در مناطق است. در حقیقت، تفاوت‌هایی که میان کشورهای مرتبط با پیشرفت دموکراتیک وجود دارد، با پیامدهای فجایع طبیعی رابطه مستقیم دارد. تجسم کنید منطقه‌ای را که به دور از توزیع عادلانه و غیرمتمرکز امکانات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی قرار دارد و مردم آن به‌سختي به خدمات عمومی، رفاهی و درمانی دسترسی دارند. از سوی دیگر، به دلیل رسیدگی‌نکردن و توجه مسئولان شهرسازی منطقه، ساخت‌ و سازهای غیراستاندارد با شرایط اقلیمی در آن ایجاد شده و بهره‌برداری و دخالت سهل‌انگارانه و بی‌دقت اما برنامه‌ریزی‌شده برای دریافت سود در زمین‌های زراعی و جنگل از سوی افراد منفعت‌طلب و سودجو انجام شده است. به نظر شما آیا نتیجه مشخص نیست: هزاران مرگ، اما اگر این منطقه در وضعیت بهتری متناسب با شرایط مخاطرات طبیعی قرار داشت، نتیجه چه می‌شد؟
فقدان توسعه: بین یک فاجعه طبیعی مانند سیل یا توفان یا زلزله و وجوه اجتماعی و اقتصادی ارتباط معناداری وجود دارد که به توسعه آن منطقه مربوط می‌شود. فقدان توسعه در مناطق، آنها را نسبت به مناطق دیگر آسیب‌پذیرتر می‌کند. توسعه‌نیافتگی با خود فقر، عدم توزیع عادلانه امکانات را نیز به دنبال دارد.
تقدیرگرایی: تقديرگرايي، فجایع را محصول سرنوشت انسان می‌داند و در افزایش انفعال مردم منطقه در برابر مخاطرات طبیعی تأثیرگذار است. از سویی دیگر، بعد از یک حادثه طبیعی دیدگاه‌های اشتباه متنوعی نیز به‌ناگهان مانند قارچ رشد می‌کنند که برخی از تقدیرگرایی گرفته شده است؛ برای مثال، تنبیه مردم از سوی خداوند به دلیل اعمال جامعه. این موضوع علاوه بر اینکه یکی از دلایل افزایش آسیب‌پذیری اجتماعی در منطقه و آسیب‌های روانی‌-عاطفی بازماندگان خواهد شد، یکی از دلایلی است که در کاهش آگاهی مردم نسبت به پیشگیری و راه‌های سازنده مقابله با فاجعه و پیامدهای روانی و اجتماعی آن تأثیرگذار است.
توجه‌نکردن به تجارب قبلی و درس‌های آموخته‌شده: توجه به تجارب و درس‌های آموخته‌شده نه‌تنها از سوی مردم منطقه و دیگر مناطق مشابه و مسئولان مدیریت بحران باید بازنگری شوند، بلکه به وسیله سرمایه‌گذاران بخش‌های مختلف نیز باید بررسی شود؛ با این هدف که چگونه می‌توان فاکتورهای ریسک محیطی را در مناطق دارای پتانسیل خطر و عوامل آسیب‌پذیری منطقه کاهش داد.
*دکترای جامعه‌شناسی و پژوهشگر اجتماعی فجایع طبیعی

چه می‌شود که به‌ناگهان یک سیل یا زلزله یا هر مخاطره طبیعی دیگری، بنیان‌های جامعه‌ای را متزلزل می‌کند؟ نکته اصلی این است كه در اين بين، طبیعت مقصر نیست. آسیب‌پذیری مناطق به عوامل زیادی بستگی دارد كه در این یادداشت چند عامل اصلی را به‌صورت خلاصه معرفی مي‌كنم:

فقر: به‌طور معمول، فقیرترین افراد یک منطقه و مناطق فقیرتر در یک جامعه، در فجایع طبیعی بیشترین تأثیر را می‌پذیرند، اما چرا و چگونه فقرا آسیب‌پذیری بیشتری را تجربه می‌کنند؟ در بالاترین رده، فقر اقتصادی افراد و سپس انزوا و دوری منطقه از مزایا و امکانات پیشرفته و در رده بعدی استفاده سهل‌انگارانه و بی‌دقت مردم منطقه و استفاده سودجویانه سرمایه‌گذاران دولتی و بخش خصوصی بدون توجه به حفظ محیط زیست و به‌هم‌ریختن تعادل وجود دارد. فقر از سویی یک عامل مستقیم و از سویی عاملی غیرمستقیم و مداخله‌گر در افزایش این آسیب‌پذیری است. برای مثال، فقر باعث ساخت‌وساز نامناسب یا استفاده از مصالح غیراستاندارد، سکونت در مناطق پایین شهر و از سویی بعد از فاجعه نیز باعث ایجاد سیکل معیوب نیاز اقتصادی و آسیب‌های اجتماعی مانند افزایش خشونت خانگی، ازدواج اجباری و اعتیاد می‌شود.
سطح دموکراتیک در توزیع عادلانه امکانات: سطح دموکراتیک در توزیع عادلانه امکانات یکی از پیش‌زمینه‌های افزایش آسیب‌پذیری در مناطق است. در حقیقت، تفاوت‌هایی که میان کشورهای مرتبط با پیشرفت دموکراتیک وجود دارد، با پیامدهای فجایع طبیعی رابطه مستقیم دارد. تجسم کنید منطقه‌ای را که به دور از توزیع عادلانه و غیرمتمرکز امکانات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی قرار دارد و مردم آن به‌سختي به خدمات عمومی، رفاهی و درمانی دسترسی دارند. از سوی دیگر، به دلیل رسیدگی‌نکردن و توجه مسئولان شهرسازی منطقه، ساخت‌ و سازهای غیراستاندارد با شرایط اقلیمی در آن ایجاد شده و بهره‌برداری و دخالت سهل‌انگارانه و بی‌دقت اما برنامه‌ریزی‌شده برای دریافت سود در زمین‌های زراعی و جنگل از سوی افراد منفعت‌طلب و سودجو انجام شده است. به نظر شما آیا نتیجه مشخص نیست: هزاران مرگ، اما اگر این منطقه در وضعیت بهتری متناسب با شرایط مخاطرات طبیعی قرار داشت، نتیجه چه می‌شد؟
فقدان توسعه: بین یک فاجعه طبیعی مانند سیل یا توفان یا زلزله و وجوه اجتماعی و اقتصادی ارتباط معناداری وجود دارد که به توسعه آن منطقه مربوط می‌شود. فقدان توسعه در مناطق، آنها را نسبت به مناطق دیگر آسیب‌پذیرتر می‌کند. توسعه‌نیافتگی با خود فقر، عدم توزیع عادلانه امکانات را نیز به دنبال دارد.
تقدیرگرایی: تقديرگرايي، فجایع را محصول سرنوشت انسان می‌داند و در افزایش انفعال مردم منطقه در برابر مخاطرات طبیعی تأثیرگذار است. از سویی دیگر، بعد از یک حادثه طبیعی دیدگاه‌های اشتباه متنوعی نیز به‌ناگهان مانند قارچ رشد می‌کنند که برخی از تقدیرگرایی گرفته شده است؛ برای مثال، تنبیه مردم از سوی خداوند به دلیل اعمال جامعه. این موضوع علاوه بر اینکه یکی از دلایل افزایش آسیب‌پذیری اجتماعی در منطقه و آسیب‌های روانی‌-عاطفی بازماندگان خواهد شد، یکی از دلایلی است که در کاهش آگاهی مردم نسبت به پیشگیری و راه‌های سازنده مقابله با فاجعه و پیامدهای روانی و اجتماعی آن تأثیرگذار است.
توجه‌نکردن به تجارب قبلی و درس‌های آموخته‌شده: توجه به تجارب و درس‌های آموخته‌شده نه‌تنها از سوی مردم منطقه و دیگر مناطق مشابه و مسئولان مدیریت بحران باید بازنگری شوند، بلکه به وسیله سرمایه‌گذاران بخش‌های مختلف نیز باید بررسی شود؛ با این هدف که چگونه می‌توان فاکتورهای ریسک محیطی را در مناطق دارای پتانسیل خطر و عوامل آسیب‌پذیری منطقه کاهش داد.
*دکترای جامعه‌شناسی و پژوهشگر اجتماعی فجایع طبیعی

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.