یک تصمیم کاملا شخصی
زهرا عمرانی
«جهان» اولین زن مهاجری بود که از او نوشتم، او از نسل دوم مهاجران بود؛ دختری مراکشی که در بلژیک زاده شده و با وجود اینکه 27 سال داشت، هنوز نمیتوانست روی نقشه دنیا انگشت بر یک نقطه بگذارد و آن را خانه بنامد. از پدر و مادرش خشم داشت، از اروپا متنفر بود و هیچ احساس همسنخی به آفریقا، مراکش و اقوامش هم نداشت. وقتی او را دیدم، از سفری ششماهه به شرق دور بازمیگشت، رفته بود تا بلکه آن هویتی را بیابد که نه در کشور مادری و نه کشوری که در آن زاده و بزرگ شده بود، نیافته بود، اما ای دریغ! دیگری فاطمه افغان بود. 32ساله، مادر دو فرزند که خود و فرزندانش در ایران متولد شدهاند اما آنقدر بیگانه و همچون شهروند درجه دو بزرگ شدهاند که حس نمیکنند ایران میتواند سرزمینشان باشد. با اینکه هرگز به افغانستان سفر نکردهاند، آنجا را کشور خود میدانند. فاطمه از پدر و مادرش که او را به ایران آوردهاند، خشمگین نیست، چراکه «وسط جنگ هم نمیشود زندگی کرد» اما او که به خاطر ملیتش نمیتواند حتی گواهینامه رانندگی بگیرد، یک مهاجر خوشحال محسوب نمیشود. قصه سوم، از دیانا ثاقب است؛ دختری افغان که برخلاف فاطمه، تصمیم میگیرد به کشورِ
هرگزندیدهاش بازگردد. او نیز کودکی و دوران دنشجوییاش را در تهران گذرانده و تجربه دردناک شهروند درجه دو بودن را چشیده است. او فیلمسازی است که هرچند هویتش در تهران شکل گرفته است، فقط درباره کابل و افغانستان فیلم میسازد. دیانا تجسمی از تحقق رؤیای میلیونها مهاجر سرگردان است؛ هرچند عمر این رؤیا نیز کوتاه بود و خشونت و ناامنی او را راهی غرب کرد. ماریا، منال الشریف و نسرین (مادر آنا اسکمانی) زنان دیگری هستند که مهاجرت را انتخاب کردند؛ هر سه به دلیل تجارب تلخی که در کشورشان گذرانده بودند. ماریا در کودکی مورد تعرض قرار گرفته بود، در 18سالگی کشورش را ترک کرده و بعد از به جانخریدن سختیهای مهاجرت، برای خود کسی شده بود. حالا توانش را گذاشته تا به دختران مهاجر کمک کند تا جان بگیرند و رشد کنند و از پس چالشها، دردها و جاندادنهای مهاجرت همچون ققنوس دوباره جان گرفته و پرواز کنند. منال از عربستان و آنا از ایران، هم از پروازکنندگان هستند؛ دخترانی که توانستهاند محدودیتها را درنوردند، از مرزها عبور کنند و در جامعه میزبان چنان خود را جا بیندازند که به چهرههایی ملی و جهانی تبدیل شوند؛ مسیری که «جهانِ» مراکشی، حتی
به آن نمیاندیشد. مریم میرزاخانی، دختر اردیبهشت که زادروزش، حالا مناسبتی جهانی است، نیز از همین جنس زنان بود.
بعضی از این دختران به خواست خود و برخی به تبع خواست خانواده راهی مسیر مهاجرت شدهاند. برخی مسیر خودخواسته یا نخواسته را پذیرفته و برخی، همچنان چشم به بازگشت دارند. برخی عزم بازگشت کردهاند و اتفاقا این بازگشت سکوی رشد و بالیدن آنان شده و برخی در بازگشت هم همچنان «خانه» خود را نیافتهاند. من هرگز به قصد مهاجرت از ایران نرفته بودم، قصدم تحصیل و تجربه بود و بعد بازگشت. اما بسیاری از دوستانم که با همین نیت آمده بودند، ماندگار شدند. روزی را که بلیت یکطرفه برای برگشت گرفتم از خاطر نمیبرم و حجم نگرانی و توصیه دوستان. استدلالهای بسیار شنیدم و تجارب موفق و غیرموفق از مهاجرت و بازگشت؛ آنقدر که یقین یافتم این مهم الگوی جامعی برای همه ندارد و تصمیمی کاملا شخصی است.
«جهان» اولین زن مهاجری بود که از او نوشتم، او از نسل دوم مهاجران بود؛ دختری مراکشی که در بلژیک زاده شده و با وجود اینکه 27 سال داشت، هنوز نمیتوانست روی نقشه دنیا انگشت بر یک نقطه بگذارد و آن را خانه بنامد. از پدر و مادرش خشم داشت، از اروپا متنفر بود و هیچ احساس همسنخی به آفریقا، مراکش و اقوامش هم نداشت. وقتی او را دیدم، از سفری ششماهه به شرق دور بازمیگشت، رفته بود تا بلکه آن هویتی را بیابد که نه در کشور مادری و نه کشوری که در آن زاده و بزرگ شده بود، نیافته بود، اما ای دریغ! دیگری فاطمه افغان بود. 32ساله، مادر دو فرزند که خود و فرزندانش در ایران متولد شدهاند اما آنقدر بیگانه و همچون شهروند درجه دو بزرگ شدهاند که حس نمیکنند ایران میتواند سرزمینشان باشد. با اینکه هرگز به افغانستان سفر نکردهاند، آنجا را کشور خود میدانند. فاطمه از پدر و مادرش که او را به ایران آوردهاند، خشمگین نیست، چراکه «وسط جنگ هم نمیشود زندگی کرد» اما او که به خاطر ملیتش نمیتواند حتی گواهینامه رانندگی بگیرد، یک مهاجر خوشحال محسوب نمیشود. قصه سوم، از دیانا ثاقب است؛ دختری افغان که برخلاف فاطمه، تصمیم میگیرد به کشورِ
هرگزندیدهاش بازگردد. او نیز کودکی و دوران دنشجوییاش را در تهران گذرانده و تجربه دردناک شهروند درجه دو بودن را چشیده است. او فیلمسازی است که هرچند هویتش در تهران شکل گرفته است، فقط درباره کابل و افغانستان فیلم میسازد. دیانا تجسمی از تحقق رؤیای میلیونها مهاجر سرگردان است؛ هرچند عمر این رؤیا نیز کوتاه بود و خشونت و ناامنی او را راهی غرب کرد. ماریا، منال الشریف و نسرین (مادر آنا اسکمانی) زنان دیگری هستند که مهاجرت را انتخاب کردند؛ هر سه به دلیل تجارب تلخی که در کشورشان گذرانده بودند. ماریا در کودکی مورد تعرض قرار گرفته بود، در 18سالگی کشورش را ترک کرده و بعد از به جانخریدن سختیهای مهاجرت، برای خود کسی شده بود. حالا توانش را گذاشته تا به دختران مهاجر کمک کند تا جان بگیرند و رشد کنند و از پس چالشها، دردها و جاندادنهای مهاجرت همچون ققنوس دوباره جان گرفته و پرواز کنند. منال از عربستان و آنا از ایران، هم از پروازکنندگان هستند؛ دخترانی که توانستهاند محدودیتها را درنوردند، از مرزها عبور کنند و در جامعه میزبان چنان خود را جا بیندازند که به چهرههایی ملی و جهانی تبدیل شوند؛ مسیری که «جهانِ» مراکشی، حتی
به آن نمیاندیشد. مریم میرزاخانی، دختر اردیبهشت که زادروزش، حالا مناسبتی جهانی است، نیز از همین جنس زنان بود.
بعضی از این دختران به خواست خود و برخی به تبع خواست خانواده راهی مسیر مهاجرت شدهاند. برخی مسیر خودخواسته یا نخواسته را پذیرفته و برخی، همچنان چشم به بازگشت دارند. برخی عزم بازگشت کردهاند و اتفاقا این بازگشت سکوی رشد و بالیدن آنان شده و برخی در بازگشت هم همچنان «خانه» خود را نیافتهاند. من هرگز به قصد مهاجرت از ایران نرفته بودم، قصدم تحصیل و تجربه بود و بعد بازگشت. اما بسیاری از دوستانم که با همین نیت آمده بودند، ماندگار شدند. روزی را که بلیت یکطرفه برای برگشت گرفتم از خاطر نمیبرم و حجم نگرانی و توصیه دوستان. استدلالهای بسیار شنیدم و تجارب موفق و غیرموفق از مهاجرت و بازگشت؛ آنقدر که یقین یافتم این مهم الگوی جامعی برای همه ندارد و تصمیمی کاملا شخصی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.