|

دو نمايش‌نامه از كوروش نريماني

زبانِ صحنه

شرق: «صحنه‌ي نمايش، تشكيل‌شده از خيمه‌اي معمولي براي نمايش خيمه‌شب‌بازي و دو صندلي در دو سوي آن براي تمبكي و كمانچه‌كش... نيمه‌شب است. گروه خيمه‌شب‌باز- اوستا، خيمه را برپا كرده‌اند و براي اجراي نمايش خويش مشغول تمرين هستند كه قرار است فردا در قالب برنامه‌اي از جشنواره‌ي آوينيون به‌نمايش گذاشته شود»: نمايشنامه «شب‌هاي آوينيون». «در تاريك‌روشناي صحنه، هيبت مسيح مصلوب زير نوري ملايم مي‌درخشد... من يه مسيحي‌ام؛ ولي غسل تعميد نديدم. زندگي من روز اول ماه مي شروع شد؛ بعدشم زوركي ادامه پيدا كرد»: نمايشنامه «دُن كاميلو». هر دوي اين نمايش‌نامه‌ها با دو فضاي سراسر متفاوت نوشته كوروش نريماني است كه اخيرا در مجموعه «گستره‌ي خيالِ» ‌نشر نو منتشر شده‌ است. «شب‌هاي آوينيون» نمايش‌نامه‌اي است كه بار نخست در سال 1378 «بعد از هشت ‌سال بلاتكليفي و پشت‌درماندن» روي صحنه رفت و به‌نوشته كوروش نريماني «نمايش‌نامه‌اي كه هشت سال به در بسته خورده بود، اين بار هشت جايزه جشنواره سال 1378 را از آن خود كرد!» حكايتِ راه دشوار «شب‌هاي آوينيون» كه به‌قولِ نريماني «پرثمر بود و عاقبت‌به‌خير» در ابتداي كتاب آمده است و از حيثِ تاريخ تئاتر و آن‌چه در اين ساليان بر صحنه رفته است خواندني است. اما خودِ نمايش‌نامه: در هر كتاب، رضا كوچك‌زاده دبيرِ «گستره‌ي خيال» شرحي بر نمايش‌نامه نوشته و به چند ويژگي اثر اشاره كرده است، در اين مورد نيز به فضاي آشناي نمايش‌هاي سنتي ايران، خيمه‌شب‌بازي اشاره شده كه زمينه و جهانِ اثر را مي‌سازد. «نمايش‌نامه با دورشدن از ادبيات و نزديك‌شدن به زبان اجرا،‌ ادبيات صحنه‌اي را تجربه مي‌كند؛ ادبياتي كه بيشتر وام‌دار اجراست تا خواندن صرف متن. برخلاف نياي سنتي‌اش كه اجراي صرف بود؛ بي‌هيچ ادبياتي شايد!». در اين شرح مهم‌ترين دستاورد «شب‌هاي آوينيون» اين است كه براي نوآوري خود را نيازمند افزودن عناصر افزوده و ناهماهنگ نمي‌بيند و مي‌كوشد از همان داده‌هاي همگن خيمه‌شب‌بازي و ويژگي‌هاي بنيادينش بهره بگيرد ولي در انديشه، راهي نوين را بجويد». كوروش نريماني نيز در آخرِ مقدمه‌اش مهم‌ترين دستاوردِ اين نمايش‌نامه را «دست‌يافتن و تجربه‌كردنِ شكلي از اجرا و ارتباط با تماشاگر» مي‌داند كه از خلاقيت گروهي بهره مي‌گرفت. «در اين شكل از اجرا، همه‌چيزِ نمايش - از خود نمايش‌نامه گرفته تا امكانات صحنه- در خدمت اجرا و تحت تأثيرِ نوآوري بازيگر و گروه اجرايي بود. ميزانسن كار از پيشنهادات اجرايي و موقعيت‌هاي نمايشي متن، ايده مي‌گرفت و بافت كلي متن، تحت تأثير ميزانسن و ويژگي‌هاي اجرا بود». نمايش‌نامه ديگرِ كوروش نريماني، «دُن كاميلو» بازخواني است از رمانِ «دنياي كوچك دن كاميلو» نوشته جوواني گوراسكي و برگردانِ فارسي جمشيد ارجمند. «دُن كاميلو» در ميانه‌هاي دهه هشتاد نوشته و اجرا شد. اين متن بازخواني نمايشي از مجموعه‌داستان «دنياي كوچك دن كاميلو» اثرِ نويسنده و روزنامه‌نگار ايتاليايي از مخالفان موسوليني است كه بخشي از عمرش را در زندان و اردوگاه گذراند. رضا كوچك‌زاده به‌سبكِ ديگر كتاب‌هاي اين مجموعه در شرحي بر بازخواني نريماني از داستانِ گوراسكي آورده است: «نمايش‌نامه دن كاميلو با آن‌كه به خوبي فضاي داستان‌ها را منتقل مي‌كند، در چارچوب و فضاي آن‌ها نمي‌ماند؛ از مرز داستان‌ها مي‌گذرد و آن‌ها را با هم مي‌آميزد. در اين متن با گزينش مناسب رويدادها و كنش‌ها، برگردان درست و متناسبي از فضاي داستان‌ها به زبان صحنه گردانده شده است». در اين شرح به شيوه اجراي نمايش‌نامه نيز اشاره شده است كه شيوه‌ اجرايي ساده‌اي را پيشنهاد مي‌دهد؛ به‌گونه‌اي كه بدون بهره‌گيري از امكانات ويژه، مي‌توان آن را به سادگي و در هر جا اجرا كرد. چه آن‌كه فضاي نمايش را بيش از هر چيز، روابط آدم‌هاي بازي مي‌سازد كه به تئاتر نوين نزديك‌تر است. در اين شرح هم‌چنين به عنصر مهمي در آثار كوروش نريماني اشاره شده است: عنصر طنز كه در غالبِ آثار نريماني به‌نوعي حضور دارد و در اين نمايش پررنگ‌تر نيز هست. «طنز كاريكاتورگونه‌ي فضاي داستان‌ها به ‌درستي به كمدي موقعيت در نمايش‌نامه بدل شده است. و اين موقعيت‌هاي نمايشي و چينش مناسب‌شان، انرژي فراواني در متن ذخيره كرده‌اند». كوروش نريماني در اين اثر با روايتِ داستاني مربوط به يك جغرافياي ديگر توانسته است شباهت‌ها و ارتباطاتي ميان جامعه ما و متن اصلي شناسايي كند و در اجرا چنان آن‌ها را به‌كار بيندازد كه مسئله جامعه ايراني را نيز پيش‌روي مخاطب قرار دهد. از اين‌رو شايد بتوان روايت كوروش نريماني از داستانِ «دنياي كوچك دن كاميلو» را نمونه يك «بازخوانيِ» موفق دانست كه اين روزها باب شده است و نمايش‌نامه‌نويساني دست به دوباره‌نويسي آثار مهم زده‌اند و عده قليلي از ميان‌شان توانسته‌اند به مفهوم بازخواني يا اينجايي‌كردنِ متن نزديك شوند. «شب‌هاي آوينيون» و «دُن كاميلو» در «فرهنگ نشر نو» با همكاري نشر «آسيم» چاپ و منتشر شده‌اند.

شرق: «صحنه‌ي نمايش، تشكيل‌شده از خيمه‌اي معمولي براي نمايش خيمه‌شب‌بازي و دو صندلي در دو سوي آن براي تمبكي و كمانچه‌كش... نيمه‌شب است. گروه خيمه‌شب‌باز- اوستا، خيمه را برپا كرده‌اند و براي اجراي نمايش خويش مشغول تمرين هستند كه قرار است فردا در قالب برنامه‌اي از جشنواره‌ي آوينيون به‌نمايش گذاشته شود»: نمايشنامه «شب‌هاي آوينيون». «در تاريك‌روشناي صحنه، هيبت مسيح مصلوب زير نوري ملايم مي‌درخشد... من يه مسيحي‌ام؛ ولي غسل تعميد نديدم. زندگي من روز اول ماه مي شروع شد؛ بعدشم زوركي ادامه پيدا كرد»: نمايشنامه «دُن كاميلو». هر دوي اين نمايش‌نامه‌ها با دو فضاي سراسر متفاوت نوشته كوروش نريماني است كه اخيرا در مجموعه «گستره‌ي خيالِ» ‌نشر نو منتشر شده‌ است. «شب‌هاي آوينيون» نمايش‌نامه‌اي است كه بار نخست در سال 1378 «بعد از هشت ‌سال بلاتكليفي و پشت‌درماندن» روي صحنه رفت و به‌نوشته كوروش نريماني «نمايش‌نامه‌اي كه هشت سال به در بسته خورده بود، اين بار هشت جايزه جشنواره سال 1378 را از آن خود كرد!» حكايتِ راه دشوار «شب‌هاي آوينيون» كه به‌قولِ نريماني «پرثمر بود و عاقبت‌به‌خير» در ابتداي كتاب آمده است و از حيثِ تاريخ تئاتر و آن‌چه در اين ساليان بر صحنه رفته است خواندني است. اما خودِ نمايش‌نامه: در هر كتاب، رضا كوچك‌زاده دبيرِ «گستره‌ي خيال» شرحي بر نمايش‌نامه نوشته و به چند ويژگي اثر اشاره كرده است، در اين مورد نيز به فضاي آشناي نمايش‌هاي سنتي ايران، خيمه‌شب‌بازي اشاره شده كه زمينه و جهانِ اثر را مي‌سازد. «نمايش‌نامه با دورشدن از ادبيات و نزديك‌شدن به زبان اجرا،‌ ادبيات صحنه‌اي را تجربه مي‌كند؛ ادبياتي كه بيشتر وام‌دار اجراست تا خواندن صرف متن. برخلاف نياي سنتي‌اش كه اجراي صرف بود؛ بي‌هيچ ادبياتي شايد!». در اين شرح مهم‌ترين دستاورد «شب‌هاي آوينيون» اين است كه براي نوآوري خود را نيازمند افزودن عناصر افزوده و ناهماهنگ نمي‌بيند و مي‌كوشد از همان داده‌هاي همگن خيمه‌شب‌بازي و ويژگي‌هاي بنيادينش بهره بگيرد ولي در انديشه، راهي نوين را بجويد». كوروش نريماني نيز در آخرِ مقدمه‌اش مهم‌ترين دستاوردِ اين نمايش‌نامه را «دست‌يافتن و تجربه‌كردنِ شكلي از اجرا و ارتباط با تماشاگر» مي‌داند كه از خلاقيت گروهي بهره مي‌گرفت. «در اين شكل از اجرا، همه‌چيزِ نمايش - از خود نمايش‌نامه گرفته تا امكانات صحنه- در خدمت اجرا و تحت تأثيرِ نوآوري بازيگر و گروه اجرايي بود. ميزانسن كار از پيشنهادات اجرايي و موقعيت‌هاي نمايشي متن، ايده مي‌گرفت و بافت كلي متن، تحت تأثير ميزانسن و ويژگي‌هاي اجرا بود». نمايش‌نامه ديگرِ كوروش نريماني، «دُن كاميلو» بازخواني است از رمانِ «دنياي كوچك دن كاميلو» نوشته جوواني گوراسكي و برگردانِ فارسي جمشيد ارجمند. «دُن كاميلو» در ميانه‌هاي دهه هشتاد نوشته و اجرا شد. اين متن بازخواني نمايشي از مجموعه‌داستان «دنياي كوچك دن كاميلو» اثرِ نويسنده و روزنامه‌نگار ايتاليايي از مخالفان موسوليني است كه بخشي از عمرش را در زندان و اردوگاه گذراند. رضا كوچك‌زاده به‌سبكِ ديگر كتاب‌هاي اين مجموعه در شرحي بر بازخواني نريماني از داستانِ گوراسكي آورده است: «نمايش‌نامه دن كاميلو با آن‌كه به خوبي فضاي داستان‌ها را منتقل مي‌كند، در چارچوب و فضاي آن‌ها نمي‌ماند؛ از مرز داستان‌ها مي‌گذرد و آن‌ها را با هم مي‌آميزد. در اين متن با گزينش مناسب رويدادها و كنش‌ها، برگردان درست و متناسبي از فضاي داستان‌ها به زبان صحنه گردانده شده است». در اين شرح به شيوه اجراي نمايش‌نامه نيز اشاره شده است كه شيوه‌ اجرايي ساده‌اي را پيشنهاد مي‌دهد؛ به‌گونه‌اي كه بدون بهره‌گيري از امكانات ويژه، مي‌توان آن را به سادگي و در هر جا اجرا كرد. چه آن‌كه فضاي نمايش را بيش از هر چيز، روابط آدم‌هاي بازي مي‌سازد كه به تئاتر نوين نزديك‌تر است. در اين شرح هم‌چنين به عنصر مهمي در آثار كوروش نريماني اشاره شده است: عنصر طنز كه در غالبِ آثار نريماني به‌نوعي حضور دارد و در اين نمايش پررنگ‌تر نيز هست. «طنز كاريكاتورگونه‌ي فضاي داستان‌ها به ‌درستي به كمدي موقعيت در نمايش‌نامه بدل شده است. و اين موقعيت‌هاي نمايشي و چينش مناسب‌شان، انرژي فراواني در متن ذخيره كرده‌اند». كوروش نريماني در اين اثر با روايتِ داستاني مربوط به يك جغرافياي ديگر توانسته است شباهت‌ها و ارتباطاتي ميان جامعه ما و متن اصلي شناسايي كند و در اجرا چنان آن‌ها را به‌كار بيندازد كه مسئله جامعه ايراني را نيز پيش‌روي مخاطب قرار دهد. از اين‌رو شايد بتوان روايت كوروش نريماني از داستانِ «دنياي كوچك دن كاميلو» را نمونه يك «بازخوانيِ» موفق دانست كه اين روزها باب شده است و نمايش‌نامه‌نويساني دست به دوباره‌نويسي آثار مهم زده‌اند و عده قليلي از ميان‌شان توانسته‌اند به مفهوم بازخواني يا اينجايي‌كردنِ متن نزديك شوند. «شب‌هاي آوينيون» و «دُن كاميلو» در «فرهنگ نشر نو» با همكاري نشر «آسيم» چاپ و منتشر شده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.