|

بازنمايي ادبي امپرياليسم

شرق: گاياتري چاكراورتي اسپيواك يكي از نويسندگان و منتقدان مهم ادبي و فرهنگي معاصر است كه اگرچه شهرتي جهاني دارد، اما تا چند سال پيش در ايران شناخت چنداني از او وجود نداشت تا اينكه در سال 1392 كتابي از استفان مورتون با ترجمه نجمه قابلي در نشر بيدگل منتشر شد كه به آراي اسپيواك اختصاص داشت. انديشه اسپيواك در نقطه تلاقي ماركسيسم، فمينيسم، واسازي و نظريه پسااستعماري قرار دارد و نظريات او خاصه در حوزه ادبيات تطبيقي، اهميت زيادي دارد. به‌تازگي كتابي با عنوان «نظريه در حاشيه» با ترجمه پيمان خان‌محمدي در نشر بان منتشر شده كه شامل دو مقاله از اسپيواك با اين عناوين است: «متن‌هايي از سه زن و نقدي بر امپرياليسم» و «نظريه در حاشيه: دشمن كوتزي با خوانش رابينسون كروزو/ ركساناي دفو». اين دو مقاله كه توسط مترجم براي انتشار در اين كتاب انتخاب شده‌اند، هر دو هم به صورت مستقل و هم با ويرايشي مجدد در كتاب «نقد عقل پسااستعماري» به چاپ رسيده‌اند. مترجم كتاب در بخشي از مقدمه كوتاهش درباره اين دو مقاله نوشته: «هر دو متن با مصالح مستقيم ادبي و دغدغه‌هاي مشخص سياسي درگيرند و رابطه ميان استعمار و امپرياليسم با ادبيات را بررسي مي‌كنند. اسپيواك به دشوارنويسي شهرت دارد، همان‌طور كه خودش بارها اذعان كرده است، نثر ساده گول‌زننده است، اما سبك نگارش اين دو مقاله دشواري خاص نثر اسپيواك را دارند». آن‌طور كه مترجم نيز در مقدمه‌اش اشاره كرده، براي اسپيواك نقد ادبي به‌عنوان «پتانسيلي براي تصور بديلي در مقابل عقلاني‌سازي اقتصادي جهان» مطرح است و دو مقاله ترجمه‌شده در اين كتاب نيز در پي دستيابي به چنين بديلي هستند. در هر دو متن، اسپيواك به متون ادبي مربوط به دوران اوج‌گيري استعمار بريتانياي كبير و بازنويسي آنها از سوي نويسندگان پسااستعماري توجه كرده است. در بخشي از ابتداي مقاله اول كتاب مي‌خوانيم: «مطالعه ادبيات قرن نوزدهم بريتانيا بدون به‌يادداشتن اين نكته ممكن نخواهد بود كه امپرياليسم، كه رسالت اجتماعي انگلستان انگاشته مي‌شود، بخش عمده‌اي از بازنمايي فرهنگي انگلستان به انگليسي‌ها بود. بنابراين نقش ادبيات را نبايد در توليد بازنمايي فرهنگي ناديده گرفت. اين دو واقعيت آشكار همچنان در خوانش ادبيات قرن نوزدهم بريتانيايي ناديده انگاشته مي‌شوند. خود اين گواهي است بر توفيق مستمر پروسه امپرياليستي، كه با شكل‌هاي مدرن‌تري جايگزين شده و اشاعه‌ يافته است. اگر اين واقعيت‌ها، نه‌تنها در مطالعه ادبيات بريتانيا بلكه در مطالعه ادبيات فرهنگ‌هاي اروپايي استعمارگر دوران طلايي امپرياليسم به ياد سپرده مي‌شدند، مي‌توانستيم روايتي در تاريخ ادبيات از به جهان درآوردن كشورهايي به دست دهيم كه اكنون جهان سوم ناميده مي‌شوند». در اين مقاله اسپيواك مشخصا به «جين اير» كه به‌نوعي «متن آييني فمينيستي» است، توجه كرده است. در پايان كتاب گفت‌وگويي با اسپيواك به‌عنوان ضميمه منتشر شده است كه در آن مي‌توان تا حدودي با انديشه‌هاي او آشنا شد.
هم‌صحبتي با دوشان
«مارسل دوشان: هم‌صحبتي در عصر» عنوان كتابي است از كالوين تامكينز كه با ترجمه پيمان غلامي توسط نشر بان منتشر شده است. اين كتاب درواقع شامل سه گفت‌وگوي تامكينز با دوشان است که در سال 1964 انجام شده‌اند و در ابتداي كتاب نيز مصاحبه‌اي با تامكينز درباره اين سه‌ گفت‌وگو منتشر شده است. دوشان از مهم‌ترين نقاشان و مجسمه‌سازان فرانسوي است كه آثارش، خاصه پس از جنگ جهاني اول، اهميتي فراوان دارند. دوشان هنرمندي پيشرو بود كه مي‌خواست همه‌چيز و حتي خود هنر را به پرسش بكشد. كالوين تامكينز در بخشي از مصاحبه‌اي كه با او درباره دوشان شده، با اشاره به اين نكته مي‌گويد: «...نگرش او در قبال آزادي كامل يكي از مهم‌ترين مؤلفه‌هاست: آزادي از سنت، آزادي از هر نوع جزم. همين‌طور شيوه‌اي كه با آن هيچ‌چيز را مسلم يا بديهي نمي‌گرفت. او درباره اين موضوع حرف زد كه چطور به همه‌چيز شك دارد و با شك به همه‌چيز شيوه‌هايي براي نزديكي به چيزي نو پيدا مي‌كند. اين قطعا بخشي از ميراث اوست: اين نياز، اين شوق به‌پرسش‌كشيدن همه‌چيز، حتا ماهيت خود هنر. نكته واقعي حاضرآماده‌ها در امكان تعريف هنر بود. هر چيزي مي‌تواند هنر باشد. هنر يك ابژه يا حتا يك تصوير نيست، هنر فعاليت روح است. و اين ايده به همه آثارش یاري مي‌رساند. به خاطر آن آزادي كه توانسته بود براي خودش بيابد، همين چيزهايي به وجود آمدند كه قبلا هيچ‌كس انجام نداده بود. و او از آن شدت مسئوليت‌پذيري‌ها كه مي‌توانستند مانع آزادي‌اش شوند اجتناب كرد. بي‌نهايت ساده زندگي كرد، با پولي بسيار كم. خواسته‌هايش را به حداقل محض كاهش داد كه همين او را براي جست‌و‌جو آزاد مي‌گذاشت. اين نگرش آزمونگرانه شايد مؤثرترين هديه‌اش است». در پايان كتاب تصاويري از برخي از آثار دوشان منتشر شده است.

شرق: گاياتري چاكراورتي اسپيواك يكي از نويسندگان و منتقدان مهم ادبي و فرهنگي معاصر است كه اگرچه شهرتي جهاني دارد، اما تا چند سال پيش در ايران شناخت چنداني از او وجود نداشت تا اينكه در سال 1392 كتابي از استفان مورتون با ترجمه نجمه قابلي در نشر بيدگل منتشر شد كه به آراي اسپيواك اختصاص داشت. انديشه اسپيواك در نقطه تلاقي ماركسيسم، فمينيسم، واسازي و نظريه پسااستعماري قرار دارد و نظريات او خاصه در حوزه ادبيات تطبيقي، اهميت زيادي دارد. به‌تازگي كتابي با عنوان «نظريه در حاشيه» با ترجمه پيمان خان‌محمدي در نشر بان منتشر شده كه شامل دو مقاله از اسپيواك با اين عناوين است: «متن‌هايي از سه زن و نقدي بر امپرياليسم» و «نظريه در حاشيه: دشمن كوتزي با خوانش رابينسون كروزو/ ركساناي دفو». اين دو مقاله كه توسط مترجم براي انتشار در اين كتاب انتخاب شده‌اند، هر دو هم به صورت مستقل و هم با ويرايشي مجدد در كتاب «نقد عقل پسااستعماري» به چاپ رسيده‌اند. مترجم كتاب در بخشي از مقدمه كوتاهش درباره اين دو مقاله نوشته: «هر دو متن با مصالح مستقيم ادبي و دغدغه‌هاي مشخص سياسي درگيرند و رابطه ميان استعمار و امپرياليسم با ادبيات را بررسي مي‌كنند. اسپيواك به دشوارنويسي شهرت دارد، همان‌طور كه خودش بارها اذعان كرده است، نثر ساده گول‌زننده است، اما سبك نگارش اين دو مقاله دشواري خاص نثر اسپيواك را دارند». آن‌طور كه مترجم نيز در مقدمه‌اش اشاره كرده، براي اسپيواك نقد ادبي به‌عنوان «پتانسيلي براي تصور بديلي در مقابل عقلاني‌سازي اقتصادي جهان» مطرح است و دو مقاله ترجمه‌شده در اين كتاب نيز در پي دستيابي به چنين بديلي هستند. در هر دو متن، اسپيواك به متون ادبي مربوط به دوران اوج‌گيري استعمار بريتانياي كبير و بازنويسي آنها از سوي نويسندگان پسااستعماري توجه كرده است. در بخشي از ابتداي مقاله اول كتاب مي‌خوانيم: «مطالعه ادبيات قرن نوزدهم بريتانيا بدون به‌يادداشتن اين نكته ممكن نخواهد بود كه امپرياليسم، كه رسالت اجتماعي انگلستان انگاشته مي‌شود، بخش عمده‌اي از بازنمايي فرهنگي انگلستان به انگليسي‌ها بود. بنابراين نقش ادبيات را نبايد در توليد بازنمايي فرهنگي ناديده گرفت. اين دو واقعيت آشكار همچنان در خوانش ادبيات قرن نوزدهم بريتانيايي ناديده انگاشته مي‌شوند. خود اين گواهي است بر توفيق مستمر پروسه امپرياليستي، كه با شكل‌هاي مدرن‌تري جايگزين شده و اشاعه‌ يافته است. اگر اين واقعيت‌ها، نه‌تنها در مطالعه ادبيات بريتانيا بلكه در مطالعه ادبيات فرهنگ‌هاي اروپايي استعمارگر دوران طلايي امپرياليسم به ياد سپرده مي‌شدند، مي‌توانستيم روايتي در تاريخ ادبيات از به جهان درآوردن كشورهايي به دست دهيم كه اكنون جهان سوم ناميده مي‌شوند». در اين مقاله اسپيواك مشخصا به «جين اير» كه به‌نوعي «متن آييني فمينيستي» است، توجه كرده است. در پايان كتاب گفت‌وگويي با اسپيواك به‌عنوان ضميمه منتشر شده است كه در آن مي‌توان تا حدودي با انديشه‌هاي او آشنا شد.
هم‌صحبتي با دوشان
«مارسل دوشان: هم‌صحبتي در عصر» عنوان كتابي است از كالوين تامكينز كه با ترجمه پيمان غلامي توسط نشر بان منتشر شده است. اين كتاب درواقع شامل سه گفت‌وگوي تامكينز با دوشان است که در سال 1964 انجام شده‌اند و در ابتداي كتاب نيز مصاحبه‌اي با تامكينز درباره اين سه‌ گفت‌وگو منتشر شده است. دوشان از مهم‌ترين نقاشان و مجسمه‌سازان فرانسوي است كه آثارش، خاصه پس از جنگ جهاني اول، اهميتي فراوان دارند. دوشان هنرمندي پيشرو بود كه مي‌خواست همه‌چيز و حتي خود هنر را به پرسش بكشد. كالوين تامكينز در بخشي از مصاحبه‌اي كه با او درباره دوشان شده، با اشاره به اين نكته مي‌گويد: «...نگرش او در قبال آزادي كامل يكي از مهم‌ترين مؤلفه‌هاست: آزادي از سنت، آزادي از هر نوع جزم. همين‌طور شيوه‌اي كه با آن هيچ‌چيز را مسلم يا بديهي نمي‌گرفت. او درباره اين موضوع حرف زد كه چطور به همه‌چيز شك دارد و با شك به همه‌چيز شيوه‌هايي براي نزديكي به چيزي نو پيدا مي‌كند. اين قطعا بخشي از ميراث اوست: اين نياز، اين شوق به‌پرسش‌كشيدن همه‌چيز، حتا ماهيت خود هنر. نكته واقعي حاضرآماده‌ها در امكان تعريف هنر بود. هر چيزي مي‌تواند هنر باشد. هنر يك ابژه يا حتا يك تصوير نيست، هنر فعاليت روح است. و اين ايده به همه آثارش یاري مي‌رساند. به خاطر آن آزادي كه توانسته بود براي خودش بيابد، همين چيزهايي به وجود آمدند كه قبلا هيچ‌كس انجام نداده بود. و او از آن شدت مسئوليت‌پذيري‌ها كه مي‌توانستند مانع آزادي‌اش شوند اجتناب كرد. بي‌نهايت ساده زندگي كرد، با پولي بسيار كم. خواسته‌هايش را به حداقل محض كاهش داد كه همين او را براي جست‌و‌جو آزاد مي‌گذاشت. اين نگرش آزمونگرانه شايد مؤثرترين هديه‌اش است». در پايان كتاب تصاويري از برخي از آثار دوشان منتشر شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.