|

تكمله سعيد حجاريان بر يادداشت اصلاح‌طلبي و مسئله بقا

اپوزیسیون ملی و غیرملی؟

سعيد حجاريان چندي‌ پيش در يادداشتي با عنوان «اصلاح‌طلبي و مسئله بقا» به چند مورد از نقاط ضعف بنيادين موجود در جريان اصلاحات پرداخت و راه‌حل‌هايي نيز براي آنها ارائه داد. آن يادداشت با واكنش‌هاي متفاوتي روبه‌رو شد؛ زيرا حجاريان دو موضوع مناقشه‌برانگيز را مطرح كرده بود؛ نخست آنكه گفته بود اصلاح‌طلبان هنگام بروز اعتراضات اقتصادي بايد سر خود را پايين نگه دارند تا احيانا با برخوردهاي قهري و سلبي مواجه نشوند. از سوي ديگر او در يادداشت پيشينش بر مشاركت مشروط در انتخابات تأكيد كرده بود كه خود منشأ انتقادهاي بسيار شد. اكنون اين فعال سياسي در يادداشتي جديد به بخشي از انتقادها پاسخ داده است كه در ادامه متن آن را مي‌خوانيد.

انتشار يادداشت اصلاح‌طلبي و مسئله بقا چنان‌که انتظار مي‌رفت، واکنش‌ها و پرسش‌هاي متعددي در پي داشت. طبيعتا نمي‌توان انتظار داشت صاحب اين قلم يکايک نقدها و بعضا اتهامات را پاسخ گويد. به همين جهت به ذکر چند مورد بسنده مي‌کنم.

يکم: عدالت

سکوت و بعضا چشم‌پوشي بخشي از جريان اصلاحات درباره مسئله معيشت و به ‌طور کلي مقوله عدالت، انتقادات بسياري را متوجه اين جريان کرده است. در بخشي از يادداشت مذکور آمده بود، «اصلاح‌طلبان ضمن تمرکز بر عدالت به‌معني‌الاعم، به‌تعبيري بايد سر خود را پايين نگه دارند تا از اين توفان به سلامت گذر کنند». اين عبارت در زمره همان چشم‌پوشي‌ها صورت‌بندي شد. واقعيت آن است که اصلاح‌طلبي نمي‌تواند درباره عدالت بي‌تفاوت باشد؛ اما بايد اين مقوله را مانند نگاه افرادي مثل جان رالز -که کمابيش آن را در مقاله «مناديان عدالت انساني» توضيح داده‌ام- به ‌لحاظ ساختاري تمهيد کرد و ضمن آن فاکتورهايي مانند قانون عادلانه، مبارزه با فساد سيستماتيک، نحوه بازتوزيع و... را پي گرفت؛ اما چرا در اين حوزه،‌ «خيابان»، از دستور کار اصلاح‌طلبي خارج است؟ چنان‌که مشاهده مي‌کنيم، گروهي از مردم به‌ منظور وصول مطالبات‌شان، بعضي به ‌جهت بازپس‌گيري اموالشان، عده‌اي در اعتراض به تعويق تحويل خودروي ثبت‌نامي‌شان، برخي در راستاي تحقق مطالبات صنفي‌شان و... در يک نگاه تک‌علتي مي‌توان همه اين موارد را در ناکارآمدي دولت خلاصه و بحث‌هاي نظري و عميق را تعليق کرد و حکم به «ماندن در خيابان» داد؛ اما تجربيات مديريت اعتراض حاکي از آن است که مي‌توان برخي را پيش از حضور در خيابان تطميع کرد و در مقابل سايرين،‌ چهار عمل اصلي (جمع و ضرب و تفريق و تقسيم) را به کار گرفت و بدون خون‌ريزي و هزينه‌دادن غائله را ختم کرد. چنان‌که آمار رسمي و شنيده‌هاي غيررسمي از قلّت زندانيان معيشتي و کثرت ساير زندانيان حکايت مي‌کند؛ پس مي‌توانيم نتيجه بگيريم آمار زندانيان معيشتي، در حداقل ميزان خود قرار دارد. حتي، متوليان امر «ناراضي معيشتي» را به «زنداني معيشتي» ترجيح مي‌دهند و آن را از‌جمله نشانه‌هاي ضعف قوه مجريه تلقي مي‌کنند؛ اما در همين شرايط، در صورت حضور اندک نيروي سياسي شناسنامه‌دار، سناريوي بازداشت تکرار و همچنين بايد گفت در انديشه اصلاح‌طلبي همواره بايد از تقدم «سازمان» بر «فرد» سخن گفت و ذيل آن،‌ اهميت نهاد و سنديکا را ترويج کرد؛ زيرا مطالبات صنفي سنديکاي مستقل اعم از فرهنگي، کارگري و... به‌تدريج به سياست ختم و در تئوري «فشار از پايين،‌ چانه‌زني در بالا» فرمول‌بندي مي‌شود؛ اما در مقابل، دامن‌زدن به جامعه‌ توده‌وار و دنباله‌روي از توده منتشر، به پوپوليسم و ندامت و فنا ختم خواهد شد؛ چنان‌که احزاب چپ در جهان، اکنون، دنبال‌روي از توده‌ها حتي با گرايش سياسي-انقلابي را از‌جمله اشتباهات استراتژيک خود مي‌دانند و درباره آن عمل، نادم هستند.

لازم به ذکر است، پس از انتخابات سال 88 توفاني پديد آمد و کسي در اردوگاه اصلاح‌طلبي سر خود را پايين نگه داشت؛ اما هزينه‌هاي بسياري بر اين جريان وارد آمد و تا امروز، همچنان شرايط پيش از 88، مهيا نشده است. اساسا در توفان‌ها مي‌توان دو نوع سرخم‌‌کردن را در پيش گرفت؛ رويکرد اول، به‌سان سرو است. سرو در مقابل توفان سر خود را پايين نگه مي‌دارد؛ اما جايگاه‌ پيشينش محفوظ است. رويکرد دوم، سر‌خم‌کردن از جنس تملق و ابن‌الوقتي و به ‌قصد کار‌ و ‌کسب سياسي-اقتصادي است و طبعا در انديشه اصيل اصلاح‌طلبي، سرو‌محوري بر ابن‌الوقتي رجحان دارد. البته شايد بتوان از نوع سومي از سر‌خم‌کردن سخن گفت که در آن، فعاليت ايمن در خارج از کشور به حضور پرمخاطره در وطن ترجيح داده مي‌شود.

دوم: اپوزيسيون

در دو بخش از يادداشت مذکور از رويکردهاي اپوزيسيون و استراتژي اصلاح‌طلبي در مقابل آن،‌ سخن به ميان آمد. به‌نظر پس از بررسي مواضع مي‌توان اپوزيسيون را به دو بخش غيرملي و ملي تقسيم کرد. گروه اول، حضور در جلسات ترامپ و همراهان او را از جمله افتخارات خود پنداشته و آن را در صدر شناسنامه سياسي خود نشانده‌اند و از عناصر ‌ملي‌گرايي‌ تنها به لقلقه زبان اکتفا کرده‌اند. همچنان‌که سال‌ها قبل، شاپور بختيار -که خود را ايراني، مصدقي و سکولار مي‌خواند- بازي مشابهي در پيش گرفت و به دامن دشمنان ايران غلتيد و براساس توضيحات محمدباقر بني‌عامري در کتاب «قيام 18 تير نقاب» از دريافت کمک دشمنان ايران، دريغ نکرد. اکنون، با سنتز ملي-آمريکايي و ملي-سعودي و حتي ملي-اسرائيلي مواجه شده‌ايم. در چنين شرايطي، يگانه راه ملي‌شدن اپوزيسيون غيرملي، مراجعه به کنسولگري و اخذ پاسپورت ايراني يا لااقل کوششي عيان در اين جهت است تا در پرتو آن، تفکيک رسمي ميان اپوزيسيون ملي و غيرملي صورت بگيرد. در همين بحث، از ضرورت وجود «رهبر» در ميان اپوزيسيون سخن به ميان آمد و اين امر به بازتوليد استبداد فردي ترجمه شد. طبيعتا مي‌توان رهبري اپوزيسيون را به سازمان رهبري تغيير داد اما اين امر -در صورت اجماع گروه‌هاي اپوزيسيون- نافي دعوا نيست زيرا شواهد از رهبري‌طلبي و جدال حکايت مي‌کند و اپوزيسيون در حسرت تشکيل سازمان رهبري روز را به شب مي‌رساند.

سوم: تحول‌خواهي

در ميان نقدها، يکي از ناقدين که برايشان احترام قائل هستم، فرمودند:‌ «اصلاح‌طلبان بخشي از نيروهاي سياسي ايران هستند اما در نقد و بازسازي خود در «سطح» باقي مي‌مانند و به عمق نمي‌روند. آنان نه در «هدف» و نه در روش که مشخص‌کننده گرايشات اصلاح‌طلبي و براندازي و تحول‌خواهي است، تغييري نکرده‌اند و بدون اين تغيير، بالابردن پرچم تحول‌خواهي به‌جاي اصلاح‌طلبي بيشتر از بيان يک تغيير، يک خطاي اخلاقي و سياسي مبتني بر يک تقلب خواهد بود». پس از مواجهه با اين جمله، به‌ياد واقعه‌اي افتادم که چند سال پيش برايم اتفاق افتاد. ما بنا بود به‌همراه خانواده به ديدار صاحبدلي برويم؛ دخترم از اينکه نزد او بيايد، امتناع داشت و مي‌گفت اهل معنا ما في‌الضمير ما را مي‌خوانند. از او خواستم بيايد و اين مسئله را با خود آن شخص مطرح کند. به منزل ايشان رفتيم و من عبارت دخترم را بازگو کردم. او گفت، «ما سارق نيستيم». مي‌خواهم به ناقد محترم بگويم، ما سارق نيستيم و مصادره متقلبانه واژگان را نيز مقبول نمي‌دانيم. من در يادداشت مذکور ذيل رويکرد فعاليت تمام‌قد اصلاح‌طلبان اشاره كردم آنها بايد روندها و چشم‌اندازها را به‌زبان قابل فهم تحليل و ترجمه کنند و ذيل آن نقش، جايگاه و کارکرد خود را به‌عنوان نيروي تحول‌خواه تعريف کنند. به اعتقاد من، اصلاح‌طلبي يا به‌تعبير دقيق‌تر هر اصلاح‌طلب بايد سه مرحله را طي کند و سپس خود را اصلاح‌طلب بخواند. اولين آن‌ مراحل براندازي است؛ اين مرحله معطوف به شخص است چنانکه در ادبيات ديني‌مان مي‌خوانيم، موتو قبل ان تموتوا يا حاسبوا انفسکم قبل ان تحاسبوا. براندازي، يعني بميريد پيش از آنکه ميرانده شويد. همچنان‌که در موضوع هسته سخت اصلاحات از مراحل چندگانه و آزمون تمحيص سخن گفتم. چنانکه مي‌دانيم، يادداشت اصلاح‌طلبي و مسئله بقا در حال‌وهواي نوروز منتشر شد و من در دل آن مطلب، براي حال و روز اصلاح‌طلبي دعا کردم که تحولي رخ دهد و به مرتبه احسن‌الحال نائل و در نهايت، به صفت جمعي تحول‌خواه شوند؛ به آن معنا که رهبري و سازمان و همچنين تاکتيک و استراتژي اصلاحات متحول شود؛ البته بر واژه رجيستر‌شده! تحول‌خواهي اصرار نمي‌ورزم و تغييرخواهي يا حتي تطورخواهي را جايگزين آن مي‌کنم. پس از طي دو مرحله براندازي نفس و تغيير جمعي -که اتفاقا در آياتي نظير «ان الله لا يغير ما بقوم حتي يغيروا ما بانفسهم» به آن اشاره شده است- اصلاحات بيروني ممکن خواهد شد و اصلاح‌طلبان قادر خواهند بود بر جامعه خود و نيز ساخت قدرت تأثير بگذارند.

چهارم: مشارکت مشروط

شماري از نقدها بيانگر يک پرسش اساسي بود؛ «اصلاح‌طلبان براي چه کسي شرط مي‌گذارند؟» و بر مبناي همين پرسش، مشارکت مشروط به‌ عنواني غيرعقلايي و انتزاعي تفسير شد. واقعيت آن است؛ در مقطعي که دست‌اندرکاران انتخابات در خلوت و جلوت، علاوه بر قوانين منصوص از شروط تکميلي سخن مي‌گويند، طرح مشارکت مشروط عجيب به‌نظر نمي‌رسد. تجربه ادوار اخير مجلس، از ضعف جدي پارلمان حکايت مي‌کند و تعدد فيلترها پيام مثبتي به ما مخابره نمي‌کند. از اين رو بايد گفت سويه اول مشارکت مشروط اصلاح‌طلبان نه معطوف به خود و حضورشان در قدرت، بلکه از سر دغدغه براي تشکيل پارلمان قوي و غني در راستاي منافع مردم است. هرچند نبايد از سويه دوم که همان فيلتريزاسيون اصلا‌ح‌طلبان باشد، غافل شد تا در پرتو آن راه‌ قدرت‌طلبي و رانت‌خواري در پوشش‌ اصلاح‌طلبي مسدود شود. البته در اين ميان، وجود و کارکرد پارلمان به‌دليل تناقضات و تعارضات به‌طور جدي محل پرسش قرار گرفته است و شايد، تمهيد حاکميت يگانه و پايان‌دادن به اين معضل، از معبر استعفاي رئيس‌‌جمهور و برگزاري هم‌زمان دو انتخابات در اسفند ماه سال جاري بگذرد تا نتيجتا، مجلس و دولتي همسو مصدر امور قرار بگيرند.

سعيد حجاريان چندي‌ پيش در يادداشتي با عنوان «اصلاح‌طلبي و مسئله بقا» به چند مورد از نقاط ضعف بنيادين موجود در جريان اصلاحات پرداخت و راه‌حل‌هايي نيز براي آنها ارائه داد. آن يادداشت با واكنش‌هاي متفاوتي روبه‌رو شد؛ زيرا حجاريان دو موضوع مناقشه‌برانگيز را مطرح كرده بود؛ نخست آنكه گفته بود اصلاح‌طلبان هنگام بروز اعتراضات اقتصادي بايد سر خود را پايين نگه دارند تا احيانا با برخوردهاي قهري و سلبي مواجه نشوند. از سوي ديگر او در يادداشت پيشينش بر مشاركت مشروط در انتخابات تأكيد كرده بود كه خود منشأ انتقادهاي بسيار شد. اكنون اين فعال سياسي در يادداشتي جديد به بخشي از انتقادها پاسخ داده است كه در ادامه متن آن را مي‌خوانيد.

انتشار يادداشت اصلاح‌طلبي و مسئله بقا چنان‌که انتظار مي‌رفت، واکنش‌ها و پرسش‌هاي متعددي در پي داشت. طبيعتا نمي‌توان انتظار داشت صاحب اين قلم يکايک نقدها و بعضا اتهامات را پاسخ گويد. به همين جهت به ذکر چند مورد بسنده مي‌کنم.

يکم: عدالت

سکوت و بعضا چشم‌پوشي بخشي از جريان اصلاحات درباره مسئله معيشت و به ‌طور کلي مقوله عدالت، انتقادات بسياري را متوجه اين جريان کرده است. در بخشي از يادداشت مذکور آمده بود، «اصلاح‌طلبان ضمن تمرکز بر عدالت به‌معني‌الاعم، به‌تعبيري بايد سر خود را پايين نگه دارند تا از اين توفان به سلامت گذر کنند». اين عبارت در زمره همان چشم‌پوشي‌ها صورت‌بندي شد. واقعيت آن است که اصلاح‌طلبي نمي‌تواند درباره عدالت بي‌تفاوت باشد؛ اما بايد اين مقوله را مانند نگاه افرادي مثل جان رالز -که کمابيش آن را در مقاله «مناديان عدالت انساني» توضيح داده‌ام- به ‌لحاظ ساختاري تمهيد کرد و ضمن آن فاکتورهايي مانند قانون عادلانه، مبارزه با فساد سيستماتيک، نحوه بازتوزيع و... را پي گرفت؛ اما چرا در اين حوزه،‌ «خيابان»، از دستور کار اصلاح‌طلبي خارج است؟ چنان‌که مشاهده مي‌کنيم، گروهي از مردم به‌ منظور وصول مطالبات‌شان، بعضي به ‌جهت بازپس‌گيري اموالشان، عده‌اي در اعتراض به تعويق تحويل خودروي ثبت‌نامي‌شان، برخي در راستاي تحقق مطالبات صنفي‌شان و... در يک نگاه تک‌علتي مي‌توان همه اين موارد را در ناکارآمدي دولت خلاصه و بحث‌هاي نظري و عميق را تعليق کرد و حکم به «ماندن در خيابان» داد؛ اما تجربيات مديريت اعتراض حاکي از آن است که مي‌توان برخي را پيش از حضور در خيابان تطميع کرد و در مقابل سايرين،‌ چهار عمل اصلي (جمع و ضرب و تفريق و تقسيم) را به کار گرفت و بدون خون‌ريزي و هزينه‌دادن غائله را ختم کرد. چنان‌که آمار رسمي و شنيده‌هاي غيررسمي از قلّت زندانيان معيشتي و کثرت ساير زندانيان حکايت مي‌کند؛ پس مي‌توانيم نتيجه بگيريم آمار زندانيان معيشتي، در حداقل ميزان خود قرار دارد. حتي، متوليان امر «ناراضي معيشتي» را به «زنداني معيشتي» ترجيح مي‌دهند و آن را از‌جمله نشانه‌هاي ضعف قوه مجريه تلقي مي‌کنند؛ اما در همين شرايط، در صورت حضور اندک نيروي سياسي شناسنامه‌دار، سناريوي بازداشت تکرار و همچنين بايد گفت در انديشه اصلاح‌طلبي همواره بايد از تقدم «سازمان» بر «فرد» سخن گفت و ذيل آن،‌ اهميت نهاد و سنديکا را ترويج کرد؛ زيرا مطالبات صنفي سنديکاي مستقل اعم از فرهنگي، کارگري و... به‌تدريج به سياست ختم و در تئوري «فشار از پايين،‌ چانه‌زني در بالا» فرمول‌بندي مي‌شود؛ اما در مقابل، دامن‌زدن به جامعه‌ توده‌وار و دنباله‌روي از توده منتشر، به پوپوليسم و ندامت و فنا ختم خواهد شد؛ چنان‌که احزاب چپ در جهان، اکنون، دنبال‌روي از توده‌ها حتي با گرايش سياسي-انقلابي را از‌جمله اشتباهات استراتژيک خود مي‌دانند و درباره آن عمل، نادم هستند.

لازم به ذکر است، پس از انتخابات سال 88 توفاني پديد آمد و کسي در اردوگاه اصلاح‌طلبي سر خود را پايين نگه داشت؛ اما هزينه‌هاي بسياري بر اين جريان وارد آمد و تا امروز، همچنان شرايط پيش از 88، مهيا نشده است. اساسا در توفان‌ها مي‌توان دو نوع سرخم‌‌کردن را در پيش گرفت؛ رويکرد اول، به‌سان سرو است. سرو در مقابل توفان سر خود را پايين نگه مي‌دارد؛ اما جايگاه‌ پيشينش محفوظ است. رويکرد دوم، سر‌خم‌کردن از جنس تملق و ابن‌الوقتي و به ‌قصد کار‌ و ‌کسب سياسي-اقتصادي است و طبعا در انديشه اصيل اصلاح‌طلبي، سرو‌محوري بر ابن‌الوقتي رجحان دارد. البته شايد بتوان از نوع سومي از سر‌خم‌کردن سخن گفت که در آن، فعاليت ايمن در خارج از کشور به حضور پرمخاطره در وطن ترجيح داده مي‌شود.

دوم: اپوزيسيون

در دو بخش از يادداشت مذکور از رويکردهاي اپوزيسيون و استراتژي اصلاح‌طلبي در مقابل آن،‌ سخن به ميان آمد. به‌نظر پس از بررسي مواضع مي‌توان اپوزيسيون را به دو بخش غيرملي و ملي تقسيم کرد. گروه اول، حضور در جلسات ترامپ و همراهان او را از جمله افتخارات خود پنداشته و آن را در صدر شناسنامه سياسي خود نشانده‌اند و از عناصر ‌ملي‌گرايي‌ تنها به لقلقه زبان اکتفا کرده‌اند. همچنان‌که سال‌ها قبل، شاپور بختيار -که خود را ايراني، مصدقي و سکولار مي‌خواند- بازي مشابهي در پيش گرفت و به دامن دشمنان ايران غلتيد و براساس توضيحات محمدباقر بني‌عامري در کتاب «قيام 18 تير نقاب» از دريافت کمک دشمنان ايران، دريغ نکرد. اکنون، با سنتز ملي-آمريکايي و ملي-سعودي و حتي ملي-اسرائيلي مواجه شده‌ايم. در چنين شرايطي، يگانه راه ملي‌شدن اپوزيسيون غيرملي، مراجعه به کنسولگري و اخذ پاسپورت ايراني يا لااقل کوششي عيان در اين جهت است تا در پرتو آن، تفکيک رسمي ميان اپوزيسيون ملي و غيرملي صورت بگيرد. در همين بحث، از ضرورت وجود «رهبر» در ميان اپوزيسيون سخن به ميان آمد و اين امر به بازتوليد استبداد فردي ترجمه شد. طبيعتا مي‌توان رهبري اپوزيسيون را به سازمان رهبري تغيير داد اما اين امر -در صورت اجماع گروه‌هاي اپوزيسيون- نافي دعوا نيست زيرا شواهد از رهبري‌طلبي و جدال حکايت مي‌کند و اپوزيسيون در حسرت تشکيل سازمان رهبري روز را به شب مي‌رساند.

سوم: تحول‌خواهي

در ميان نقدها، يکي از ناقدين که برايشان احترام قائل هستم، فرمودند:‌ «اصلاح‌طلبان بخشي از نيروهاي سياسي ايران هستند اما در نقد و بازسازي خود در «سطح» باقي مي‌مانند و به عمق نمي‌روند. آنان نه در «هدف» و نه در روش که مشخص‌کننده گرايشات اصلاح‌طلبي و براندازي و تحول‌خواهي است، تغييري نکرده‌اند و بدون اين تغيير، بالابردن پرچم تحول‌خواهي به‌جاي اصلاح‌طلبي بيشتر از بيان يک تغيير، يک خطاي اخلاقي و سياسي مبتني بر يک تقلب خواهد بود». پس از مواجهه با اين جمله، به‌ياد واقعه‌اي افتادم که چند سال پيش برايم اتفاق افتاد. ما بنا بود به‌همراه خانواده به ديدار صاحبدلي برويم؛ دخترم از اينکه نزد او بيايد، امتناع داشت و مي‌گفت اهل معنا ما في‌الضمير ما را مي‌خوانند. از او خواستم بيايد و اين مسئله را با خود آن شخص مطرح کند. به منزل ايشان رفتيم و من عبارت دخترم را بازگو کردم. او گفت، «ما سارق نيستيم». مي‌خواهم به ناقد محترم بگويم، ما سارق نيستيم و مصادره متقلبانه واژگان را نيز مقبول نمي‌دانيم. من در يادداشت مذکور ذيل رويکرد فعاليت تمام‌قد اصلاح‌طلبان اشاره كردم آنها بايد روندها و چشم‌اندازها را به‌زبان قابل فهم تحليل و ترجمه کنند و ذيل آن نقش، جايگاه و کارکرد خود را به‌عنوان نيروي تحول‌خواه تعريف کنند. به اعتقاد من، اصلاح‌طلبي يا به‌تعبير دقيق‌تر هر اصلاح‌طلب بايد سه مرحله را طي کند و سپس خود را اصلاح‌طلب بخواند. اولين آن‌ مراحل براندازي است؛ اين مرحله معطوف به شخص است چنانکه در ادبيات ديني‌مان مي‌خوانيم، موتو قبل ان تموتوا يا حاسبوا انفسکم قبل ان تحاسبوا. براندازي، يعني بميريد پيش از آنکه ميرانده شويد. همچنان‌که در موضوع هسته سخت اصلاحات از مراحل چندگانه و آزمون تمحيص سخن گفتم. چنانکه مي‌دانيم، يادداشت اصلاح‌طلبي و مسئله بقا در حال‌وهواي نوروز منتشر شد و من در دل آن مطلب، براي حال و روز اصلاح‌طلبي دعا کردم که تحولي رخ دهد و به مرتبه احسن‌الحال نائل و در نهايت، به صفت جمعي تحول‌خواه شوند؛ به آن معنا که رهبري و سازمان و همچنين تاکتيک و استراتژي اصلاحات متحول شود؛ البته بر واژه رجيستر‌شده! تحول‌خواهي اصرار نمي‌ورزم و تغييرخواهي يا حتي تطورخواهي را جايگزين آن مي‌کنم. پس از طي دو مرحله براندازي نفس و تغيير جمعي -که اتفاقا در آياتي نظير «ان الله لا يغير ما بقوم حتي يغيروا ما بانفسهم» به آن اشاره شده است- اصلاحات بيروني ممکن خواهد شد و اصلاح‌طلبان قادر خواهند بود بر جامعه خود و نيز ساخت قدرت تأثير بگذارند.

چهارم: مشارکت مشروط

شماري از نقدها بيانگر يک پرسش اساسي بود؛ «اصلاح‌طلبان براي چه کسي شرط مي‌گذارند؟» و بر مبناي همين پرسش، مشارکت مشروط به‌ عنواني غيرعقلايي و انتزاعي تفسير شد. واقعيت آن است؛ در مقطعي که دست‌اندرکاران انتخابات در خلوت و جلوت، علاوه بر قوانين منصوص از شروط تکميلي سخن مي‌گويند، طرح مشارکت مشروط عجيب به‌نظر نمي‌رسد. تجربه ادوار اخير مجلس، از ضعف جدي پارلمان حکايت مي‌کند و تعدد فيلترها پيام مثبتي به ما مخابره نمي‌کند. از اين رو بايد گفت سويه اول مشارکت مشروط اصلاح‌طلبان نه معطوف به خود و حضورشان در قدرت، بلکه از سر دغدغه براي تشکيل پارلمان قوي و غني در راستاي منافع مردم است. هرچند نبايد از سويه دوم که همان فيلتريزاسيون اصلا‌ح‌طلبان باشد، غافل شد تا در پرتو آن راه‌ قدرت‌طلبي و رانت‌خواري در پوشش‌ اصلاح‌طلبي مسدود شود. البته در اين ميان، وجود و کارکرد پارلمان به‌دليل تناقضات و تعارضات به‌طور جدي محل پرسش قرار گرفته است و شايد، تمهيد حاکميت يگانه و پايان‌دادن به اين معضل، از معبر استعفاي رئيس‌‌جمهور و برگزاري هم‌زمان دو انتخابات در اسفند ماه سال جاري بگذرد تا نتيجتا، مجلس و دولتي همسو مصدر امور قرار بگيرند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.