تصورات شهری
تعريف شهر به هيچ وجه كار سادهاي نيست زيرا شهر چيزهاي بسياري است: مكاني فضايي، واحدي سياسي، واحدي اداري، مكان كار و تفريح، مجموعهاي از رؤياها و كابوسها، آميزهاي از روابط اجتماعي، مجموعه متراكمي از فعاليتهاي اقتصادي و مواردي از اين دست. با توجه به اين تعدد معاني، جداكردن برخي ويژگيهاي شهر، كه آن را از همتاي ظاهرياش يعني روستا جدا كند، بسيار دشوار است. مطالعات شهری در چند دهه اخیر اهمیت روزافزونی یافته است. این اهمیت از یکسو برخاسته از گستردهشدن جغرافياي انساني و ارتباط زندگی روزمره آدميان با شهر و از سوی دیگر به خاطر پيشرفتهاي نظري و بينرشتهاي دانشگاهي درباره اين موضوع است. كتاب «شهر» نوشته فيل هوبارد كه انتشارات علمي و فرهنگي اخيرا در قالب مجموعهاي اختصاصي درباره شهر چاپ دوم آن را منتشر کرده مقدمهاي قابلفهم و در عين حال انتقادي بر يكي از انديشههاي اصلي در جغرافياي انساني است. تعريف و مشخصات شهر همواره در کانون بحثهاي نظريه اجتماعي قرار داشته ولي همچنان مفهومي فرّار است. فيل هوبارد در اين كتاب مفهوم شهر را در متن سنتهاي كنوني انديشه اجتماعي قرار ميدهد و با بحث انتقادي درباره نقش
نظريههاي مختلف، مبنايي براي درك كاربردها و معاني متنوع آن به دست ميدهد.
این اثر در قالب متن درسی و آموزشی تدوين شده و راههاي جديدي را نشان ميدهد كه دانشجويان و پژوهشگران رشتههاي جامعهشناسي، جغرافيا، مطالعات شهري، برنامهريزي و سياست ميتوانند براي درك معاني شهر به كار بندند. كتاب مشتمل بر شش فصل است. هر فصل مروري موضوعي بر برخي رويكردهاي مهم به شهر میکند كه از حوزههاي تخيلي تا مكانهاي زيستشده و شبكههاي ارتباطات را دربر ميگيرد. نويسنده با قراردادن اين سنتها در متن ميراث غني مطالعات شهري و جامعهشناسي شهري معتقد است كه هيچ يك از اين رويكردها به تنهايي به درك ويژگيهاي خاص شهر كمك نميكند. او بر این باور است که نمیتوانیم نظریهای واحد و بزرگ و کلان درباره شهر داشته باشیم که از پس تبیین همه شهرها و همه مسائل آنها برآید. همچنین به این دلیل که در شهر همه چیز جریان دارد و خود آن نیز به شدت پویاست، نظریههای ایستا به کار آن نمیآیند. از این جهت نیازمند آنیم که دائما در حوزه نظریه شهری بازاندیشی کنیم و نظریات گذشته مدام بايد بهروز شود.
انسان شهرنشینی را از هزاران سال پیش آغاز کرده ولي شهرهای آن دوران با شهرهای امروزی قابل مقایسه نیست. شهر مدرن پدیده جدیدی است كه به دوران بعد از انقلاب صنعتی باز میگردد. حدود دویست سال است که شهرهای صنعتی با انواع فراوانی از ساختارها و نظامهای پیچیده سختافزاری و نرمافزاری قد علم کردهاند. غالبا شهر را مکانی با تراکم بالای جمعیت و مرکزیت سیاسی، اداری و تاریخی میدانند که فعالیت اصلی مردم در آنجا غیر از کشاورزی و دامداری است و تحت حاکمیت یک دولت اداره میشود. شهر در مقابل روستا قرار میگیرد و با شاخصهایی از آن متمایز میشود. مهمترین شاخصها در این زمینه عبارتند از وسعت زمین، وضعیت و نوع فعالیت اقتصادی، درجه اشتغال و قشربندی اجتماعی، درجه پیچیدگی روابط و مناسبات انسانی و نهادی، چگونگی بهرهگیری از نهادهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی، میزان و ترکیب جمعيت. نويسنده پس از ارائه تعریفهاي مختلف نظري از شهر به مسائلی همچون کلانشهرها، زندگی روزمره شهری، ساختمانها، تکنولوژی، ارتباطات، طبیعت و محیط زیست، جمعيت، مهاجرت، هنر، اقتصاد، فرهنگ، جهانیسازی ميپردازد.
ارزش و اهمیت حوزه نظریه شهری آن است که تلاش میکند واژگان و گفتمانی خاص موضوع شهر ایجاد کند که به دیگر مباحث فروکاسته نشود. غیر از متفكراني که به طور خاص و تخصصی به مطالعات شهری میپردازند، محققان دیگري نیز هستند که در این زمینه نظریهپردازی کردهاند. آنها شهر را از دریچه سیاست، اقتصاد، تاریخ یا مواردي دیگر بررسی میکنند. اما آیا میتوان شهر را به عنوان موضوع مستقلی لحاظ کرد که از درافتادن به سایر حوزهها در امان باشد؟ پاسخ نویسنده مثبت است اما این راه را به هیچ وجه ساده نمیداند. از نظر او شهر مفهومی کاملا متمایز از هرگونه مفهوم دیگر است و نمیتوان آن را به جامعه، منطقه، طبیعت، فضا، مکان، چشمانداز و مشابه این موارد فروکاست. در غیر این صورت فهم ناقص، نارسا و یکجانبهای از آن خواهیم داشت.
هر شش فصل کتاب با یک مقدمه آغاز میشود و با یک جمعبندی و نتیجهگیری به پایان میرسد. در پایان هر فصل نیز برای مطالعه بیشتر منابعی معرفی شده که توضیحات مختصری هم درباره درونمایه آنها آمده است. نظریات و رويكردهاي کلان مربوط به شهر از جمله نظریات مارکسیستی، پستمدرنیستی و پساساختارگرایانه در فصل اول بررسی میشود. اين فصل با ارائه جزئيات نظريههايي كه بر جنبههاي اقتصادي، اجتماعي، سياسي يا فرهنگي زندگي شهري تأكيد ميكنند با شناسايي محدوديتهاي ظاهري چنين نظريههايي در توليد نظريه شهري راستين به پايان ميرسد. فصلهاي دوم تا پنجم نگاهي اجمالي دارند به برخي شيوههاي تفكر جايگزين درباره شهرها و نظريهپردازي درباره فضامندي متمايز آنها. اين فصلها به نوبه خود با ايدههاي مرتبط با بازنمايي فضا، مذاكرات روزمره، مخدوششدن طبيعت و فرهنگ و بسط روابط اجتماعي سروكار دارند. بسياري از ايدههايي كه در اين فصلها بررسي شده است صراحتا با هدف پيشبرد نظريه شهري ايجاد نشدهاند و نميتوان گفت كه هيچ يك از آنها «نظريهاي بزرگ» درباره نحوه كاركرد شهر ارائه ميدهد. بنابراين در فصل ششم نويسنده با بررسي يك مسئله مشخص يعني ارتباط ميان
شهرها و خلاقيت، نشان ميدهد كه چگونه ميتوان با بهرهگيري از اين ايده دانش و درك جديدي از شهر ايجاد كرد.
اين كتاب بر غرب معاصر تمركز كرده است ولي بسياري از ايدههايي كه به ويژه در فصلهاي آخر كتاب ارائه شده براي مطالعه شهرهاي غيرغربي نيز سودمند است. اين ادعا كه شهر آميزهاي كموبيش متراكم از چيزهاي مختلف، يعني فنآوريها، متنها، مردم، حيوانات، رايانهها، كارخانهها و واژهها و تصاوير است و اين چيزها در شبكههاي گستردهاي از ارتباطات وجود دارند، چارچوبي هستيشناسانه را براي انديشيدن درباره «شهريت» فراهم ميسازد كه هيچ مفهوم خاصي از ساختار يا عامليت را ممتاز نميشمارد. اين چارچوب كمك ميكند بفهميم اين عناصر چگونه در موارد خاص و با نيروهايي خاص با يكديگر تركيب ميشوند و چگونه اين بازي تأثيرات و تأثرات ساختارهاي شهري را توليد ميكند.
تعريف شهر به هيچ وجه كار سادهاي نيست زيرا شهر چيزهاي بسياري است: مكاني فضايي، واحدي سياسي، واحدي اداري، مكان كار و تفريح، مجموعهاي از رؤياها و كابوسها، آميزهاي از روابط اجتماعي، مجموعه متراكمي از فعاليتهاي اقتصادي و مواردي از اين دست. با توجه به اين تعدد معاني، جداكردن برخي ويژگيهاي شهر، كه آن را از همتاي ظاهرياش يعني روستا جدا كند، بسيار دشوار است. مطالعات شهری در چند دهه اخیر اهمیت روزافزونی یافته است. این اهمیت از یکسو برخاسته از گستردهشدن جغرافياي انساني و ارتباط زندگی روزمره آدميان با شهر و از سوی دیگر به خاطر پيشرفتهاي نظري و بينرشتهاي دانشگاهي درباره اين موضوع است. كتاب «شهر» نوشته فيل هوبارد كه انتشارات علمي و فرهنگي اخيرا در قالب مجموعهاي اختصاصي درباره شهر چاپ دوم آن را منتشر کرده مقدمهاي قابلفهم و در عين حال انتقادي بر يكي از انديشههاي اصلي در جغرافياي انساني است. تعريف و مشخصات شهر همواره در کانون بحثهاي نظريه اجتماعي قرار داشته ولي همچنان مفهومي فرّار است. فيل هوبارد در اين كتاب مفهوم شهر را در متن سنتهاي كنوني انديشه اجتماعي قرار ميدهد و با بحث انتقادي درباره نقش
نظريههاي مختلف، مبنايي براي درك كاربردها و معاني متنوع آن به دست ميدهد.
این اثر در قالب متن درسی و آموزشی تدوين شده و راههاي جديدي را نشان ميدهد كه دانشجويان و پژوهشگران رشتههاي جامعهشناسي، جغرافيا، مطالعات شهري، برنامهريزي و سياست ميتوانند براي درك معاني شهر به كار بندند. كتاب مشتمل بر شش فصل است. هر فصل مروري موضوعي بر برخي رويكردهاي مهم به شهر میکند كه از حوزههاي تخيلي تا مكانهاي زيستشده و شبكههاي ارتباطات را دربر ميگيرد. نويسنده با قراردادن اين سنتها در متن ميراث غني مطالعات شهري و جامعهشناسي شهري معتقد است كه هيچ يك از اين رويكردها به تنهايي به درك ويژگيهاي خاص شهر كمك نميكند. او بر این باور است که نمیتوانیم نظریهای واحد و بزرگ و کلان درباره شهر داشته باشیم که از پس تبیین همه شهرها و همه مسائل آنها برآید. همچنین به این دلیل که در شهر همه چیز جریان دارد و خود آن نیز به شدت پویاست، نظریههای ایستا به کار آن نمیآیند. از این جهت نیازمند آنیم که دائما در حوزه نظریه شهری بازاندیشی کنیم و نظریات گذشته مدام بايد بهروز شود.
انسان شهرنشینی را از هزاران سال پیش آغاز کرده ولي شهرهای آن دوران با شهرهای امروزی قابل مقایسه نیست. شهر مدرن پدیده جدیدی است كه به دوران بعد از انقلاب صنعتی باز میگردد. حدود دویست سال است که شهرهای صنعتی با انواع فراوانی از ساختارها و نظامهای پیچیده سختافزاری و نرمافزاری قد علم کردهاند. غالبا شهر را مکانی با تراکم بالای جمعیت و مرکزیت سیاسی، اداری و تاریخی میدانند که فعالیت اصلی مردم در آنجا غیر از کشاورزی و دامداری است و تحت حاکمیت یک دولت اداره میشود. شهر در مقابل روستا قرار میگیرد و با شاخصهایی از آن متمایز میشود. مهمترین شاخصها در این زمینه عبارتند از وسعت زمین، وضعیت و نوع فعالیت اقتصادی، درجه اشتغال و قشربندی اجتماعی، درجه پیچیدگی روابط و مناسبات انسانی و نهادی، چگونگی بهرهگیری از نهادهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی، میزان و ترکیب جمعيت. نويسنده پس از ارائه تعریفهاي مختلف نظري از شهر به مسائلی همچون کلانشهرها، زندگی روزمره شهری، ساختمانها، تکنولوژی، ارتباطات، طبیعت و محیط زیست، جمعيت، مهاجرت، هنر، اقتصاد، فرهنگ، جهانیسازی ميپردازد.
ارزش و اهمیت حوزه نظریه شهری آن است که تلاش میکند واژگان و گفتمانی خاص موضوع شهر ایجاد کند که به دیگر مباحث فروکاسته نشود. غیر از متفكراني که به طور خاص و تخصصی به مطالعات شهری میپردازند، محققان دیگري نیز هستند که در این زمینه نظریهپردازی کردهاند. آنها شهر را از دریچه سیاست، اقتصاد، تاریخ یا مواردي دیگر بررسی میکنند. اما آیا میتوان شهر را به عنوان موضوع مستقلی لحاظ کرد که از درافتادن به سایر حوزهها در امان باشد؟ پاسخ نویسنده مثبت است اما این راه را به هیچ وجه ساده نمیداند. از نظر او شهر مفهومی کاملا متمایز از هرگونه مفهوم دیگر است و نمیتوان آن را به جامعه، منطقه، طبیعت، فضا، مکان، چشمانداز و مشابه این موارد فروکاست. در غیر این صورت فهم ناقص، نارسا و یکجانبهای از آن خواهیم داشت.
هر شش فصل کتاب با یک مقدمه آغاز میشود و با یک جمعبندی و نتیجهگیری به پایان میرسد. در پایان هر فصل نیز برای مطالعه بیشتر منابعی معرفی شده که توضیحات مختصری هم درباره درونمایه آنها آمده است. نظریات و رويكردهاي کلان مربوط به شهر از جمله نظریات مارکسیستی، پستمدرنیستی و پساساختارگرایانه در فصل اول بررسی میشود. اين فصل با ارائه جزئيات نظريههايي كه بر جنبههاي اقتصادي، اجتماعي، سياسي يا فرهنگي زندگي شهري تأكيد ميكنند با شناسايي محدوديتهاي ظاهري چنين نظريههايي در توليد نظريه شهري راستين به پايان ميرسد. فصلهاي دوم تا پنجم نگاهي اجمالي دارند به برخي شيوههاي تفكر جايگزين درباره شهرها و نظريهپردازي درباره فضامندي متمايز آنها. اين فصلها به نوبه خود با ايدههاي مرتبط با بازنمايي فضا، مذاكرات روزمره، مخدوششدن طبيعت و فرهنگ و بسط روابط اجتماعي سروكار دارند. بسياري از ايدههايي كه در اين فصلها بررسي شده است صراحتا با هدف پيشبرد نظريه شهري ايجاد نشدهاند و نميتوان گفت كه هيچ يك از آنها «نظريهاي بزرگ» درباره نحوه كاركرد شهر ارائه ميدهد. بنابراين در فصل ششم نويسنده با بررسي يك مسئله مشخص يعني ارتباط ميان
شهرها و خلاقيت، نشان ميدهد كه چگونه ميتوان با بهرهگيري از اين ايده دانش و درك جديدي از شهر ايجاد كرد.
اين كتاب بر غرب معاصر تمركز كرده است ولي بسياري از ايدههايي كه به ويژه در فصلهاي آخر كتاب ارائه شده براي مطالعه شهرهاي غيرغربي نيز سودمند است. اين ادعا كه شهر آميزهاي كموبيش متراكم از چيزهاي مختلف، يعني فنآوريها، متنها، مردم، حيوانات، رايانهها، كارخانهها و واژهها و تصاوير است و اين چيزها در شبكههاي گستردهاي از ارتباطات وجود دارند، چارچوبي هستيشناسانه را براي انديشيدن درباره «شهريت» فراهم ميسازد كه هيچ مفهوم خاصي از ساختار يا عامليت را ممتاز نميشمارد. اين چارچوب كمك ميكند بفهميم اين عناصر چگونه در موارد خاص و با نيروهايي خاص با يكديگر تركيب ميشوند و چگونه اين بازي تأثيرات و تأثرات ساختارهاي شهري را توليد ميكند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.