شعر و زندگي اوحديمراغي
اوحدیمراغی (673-738 ه .ق) شاعری است برخاسته در روزگار ایلخانی که باوجود غزلیاتی پرمایه و مثنویاتی پرآوازه، چنانکه باید، شناختهشده نیست. کتاب «گزیده اشعار اوحدیمراغی: با نگاهی به زندگی، آثار و زمانه او» نوشته داریوش احمدی، تلاشی است برای بازشناسی این شاعر دانشور و عارف. نویسنده کتاب حاضر کوشیده است در قالب کتابی کمحجم، با گزینش اشعار زیبا و خوشخوان اوحدی و افزودن برخی توضیحات و زندگینامه انتقادی شاعر به آن، جایگاه و شخصیت اوحدیمراغی و نمایی از زمانه و روزگار او را معرفی و روایت کند. اشعار گردآمده در این کتاب شامل سيودو غزل، پانزده رباعی و هفت قطعه از مثنوی «جام جم» است.
این کتاب دارای سه بخش است. در بخش نخست با عنوان «شعر چیست؟»، ماهیت و چیستی شعر از سه دیدگاه عرفانی، هایدگری و ساختارگرایانه/ شکلگرایانه بررسی شده است. نویسنده در آغاز این بخش مینویسد: «ایران سرزمین کهن شعر و شور و شعور است و از آن هنگام که ایرانیان کهن به زبان شعر و در قالب سرودهایی چون گاهان و یَشتها با خدایانشان راز و نیاز میکردند، شعر - این میراث شگرف و بزرگ- همواره افروزنده و برانگیزنده جان دانای ایرانیان است». او میافزاید: «شعر حدیث دلدادگی و دلباختگی است؛ صدای سخن عشق است و عشق جانمایه آدمی است. توفانی است سهمگین و تابرُبای و خِرَدآشوب که عاشق را از خویشتن تهی میکند، هستیاش را میرباید و در پیشگاه دلدار فنا میکند». نویسنده در پاسخ به پرسش «شعر چیست» مینویسد: «هر کوششی برای تعریف شعر ناگزیر به ابزارهای زبانی یا زمینه روانی آن محدود میماند؛ اما مهمترین مایه شعر، تجربه شاعرانه از هستی است. تجربه شاعرانه، آنی دیگر از اشیا و رویدادها و جهان و هستی را بر ما پدیدار میکند که در تجربههای دیگر بشری خود را آشکار نمیکند». نویسنده در پاسخ به سؤال محوری این بخش، از قول مارتین هایدگر مینویسد:
«شعر چیزی نیست جز امتیاز یک لحظه که به سراسر زندگی معنا میدهد. شعر نامیدن بنیادین هستی و گوهر هرچیز است. همه آن چیزهایی را آغاز میکند که زبان بسی دیرتر پیش میکشد. شعر فراتر از هر نشانه و هر آوایی ساحت بنیادین اقامت آدمی در جهان است». احمدی بنا به رویکردی دیگر، شعر را کلامی معرفی میکند که در جهان ممکن دیگری به غیر از جهان واقعیتهای خواننده متن، امکان درک مییابد. بر اساس این رویکرد «آنچه به تمایز زبان ادب از دیگر گونههای زبان میانجامد، نه فقط انواع هنجارگریزی (قاعدهافزایی و قاعدهکاهی) است و نه ویژگیهایی مانند برجستهسازی یا آشناییزدایی، بلکه گونه ویژهای از واقعیتگریزی است که به درک متن ادبی در جهان ممکنی غیر از جهان واقعیتهای پیرامونمان میانجامد».
در بخش دوم (مقدمهای در شرح احوال و آثار اوحدی) زندگی و سرودههای اوحدیمراغی بهتفصیل و بر اساس منابع دست اول تاریخی و ادبی بررسی شده است. نویسنده با توجه به شواهد و قرائنی که عرضه کرده است، زادگاه اوحدی را اصفهان و زادسال احتمالی او را 673 هجری قمری و درگذشت او را به سال 738 هجری قمری در مراغه دانسته است. احمدی این تصورات را که اوحدی پیرو اوحدالدین کرمانی، لقبش رکنالدین بوده یا در آغاز «صافی» تخلص میکرده، رد میکند. نویسنده در ادامه این بخش اوضاع سیاسی و اقتصادی و فرهنگی زمانه اوحدی (روزگار ایلخانی) را چکیدهوار بررسی کرده است تا بافت و موقعیت تاریخی و فرهنگی دستگاه فکری اوحدی فهمپذیر شود. احمدی مینویسد که با وجود کشتارها و ویرانگریهایی که تهاجم مغولان بههمراه داشت، فرهنگ ایرانی در دوره ایلخانی به آفرینشگریهای شگرفی در عرصه هنرها، علوم و تاریخنگاری دست یافت و اگرچه پدیداری این وضعیّت به کارداران و کارگزاران ایرانی دولت ایلخانی منسوب است، پژوهشهای جدید نشان میدهد که خود ایلخانان نیز از همان آغاز فرمانرواییشان تا اندازهای در این شکوفایی بهطور مستقیم و نامستقیم تأثیر داشتهاند.
بخش سوم کتاب شامل گزیده غزلیات و رباعیات خوشخوان اوحدی و مثنوی «جام جم» او است که اندرزنامهای تأثیرگذار و دانشنامهای اخلاقی و عرفانی و فلسفی است، به همراه توضیح واژهها و تعبیرات دشوار اشعار در پانویس آنها. نویسنده در پیشگفتار کتاب تصریح کرده است که برای استانداردکردن و هرچه گویاتر و خواناتر کردن متن کتاب و اشعار، به طور کامل از دستور خط فرهنگستان و اصول نشانهگذاری پیروی کرده است. کتاب حاضر برای علاقهمندان فرهنگ ایران از هر دو جنبه ادبی و تاریخی میتواند سودمند باشد و امکان آشنایی مناسبی با یکی از شاعران بزرگ و اخلاقگرای ایران را فراهم میکند.
اوحدیمراغی (673-738 ه .ق) شاعری است برخاسته در روزگار ایلخانی که باوجود غزلیاتی پرمایه و مثنویاتی پرآوازه، چنانکه باید، شناختهشده نیست. کتاب «گزیده اشعار اوحدیمراغی: با نگاهی به زندگی، آثار و زمانه او» نوشته داریوش احمدی، تلاشی است برای بازشناسی این شاعر دانشور و عارف. نویسنده کتاب حاضر کوشیده است در قالب کتابی کمحجم، با گزینش اشعار زیبا و خوشخوان اوحدی و افزودن برخی توضیحات و زندگینامه انتقادی شاعر به آن، جایگاه و شخصیت اوحدیمراغی و نمایی از زمانه و روزگار او را معرفی و روایت کند. اشعار گردآمده در این کتاب شامل سيودو غزل، پانزده رباعی و هفت قطعه از مثنوی «جام جم» است.
این کتاب دارای سه بخش است. در بخش نخست با عنوان «شعر چیست؟»، ماهیت و چیستی شعر از سه دیدگاه عرفانی، هایدگری و ساختارگرایانه/ شکلگرایانه بررسی شده است. نویسنده در آغاز این بخش مینویسد: «ایران سرزمین کهن شعر و شور و شعور است و از آن هنگام که ایرانیان کهن به زبان شعر و در قالب سرودهایی چون گاهان و یَشتها با خدایانشان راز و نیاز میکردند، شعر - این میراث شگرف و بزرگ- همواره افروزنده و برانگیزنده جان دانای ایرانیان است». او میافزاید: «شعر حدیث دلدادگی و دلباختگی است؛ صدای سخن عشق است و عشق جانمایه آدمی است. توفانی است سهمگین و تابرُبای و خِرَدآشوب که عاشق را از خویشتن تهی میکند، هستیاش را میرباید و در پیشگاه دلدار فنا میکند». نویسنده در پاسخ به پرسش «شعر چیست» مینویسد: «هر کوششی برای تعریف شعر ناگزیر به ابزارهای زبانی یا زمینه روانی آن محدود میماند؛ اما مهمترین مایه شعر، تجربه شاعرانه از هستی است. تجربه شاعرانه، آنی دیگر از اشیا و رویدادها و جهان و هستی را بر ما پدیدار میکند که در تجربههای دیگر بشری خود را آشکار نمیکند». نویسنده در پاسخ به سؤال محوری این بخش، از قول مارتین هایدگر مینویسد:
«شعر چیزی نیست جز امتیاز یک لحظه که به سراسر زندگی معنا میدهد. شعر نامیدن بنیادین هستی و گوهر هرچیز است. همه آن چیزهایی را آغاز میکند که زبان بسی دیرتر پیش میکشد. شعر فراتر از هر نشانه و هر آوایی ساحت بنیادین اقامت آدمی در جهان است». احمدی بنا به رویکردی دیگر، شعر را کلامی معرفی میکند که در جهان ممکن دیگری به غیر از جهان واقعیتهای خواننده متن، امکان درک مییابد. بر اساس این رویکرد «آنچه به تمایز زبان ادب از دیگر گونههای زبان میانجامد، نه فقط انواع هنجارگریزی (قاعدهافزایی و قاعدهکاهی) است و نه ویژگیهایی مانند برجستهسازی یا آشناییزدایی، بلکه گونه ویژهای از واقعیتگریزی است که به درک متن ادبی در جهان ممکنی غیر از جهان واقعیتهای پیرامونمان میانجامد».
در بخش دوم (مقدمهای در شرح احوال و آثار اوحدی) زندگی و سرودههای اوحدیمراغی بهتفصیل و بر اساس منابع دست اول تاریخی و ادبی بررسی شده است. نویسنده با توجه به شواهد و قرائنی که عرضه کرده است، زادگاه اوحدی را اصفهان و زادسال احتمالی او را 673 هجری قمری و درگذشت او را به سال 738 هجری قمری در مراغه دانسته است. احمدی این تصورات را که اوحدی پیرو اوحدالدین کرمانی، لقبش رکنالدین بوده یا در آغاز «صافی» تخلص میکرده، رد میکند. نویسنده در ادامه این بخش اوضاع سیاسی و اقتصادی و فرهنگی زمانه اوحدی (روزگار ایلخانی) را چکیدهوار بررسی کرده است تا بافت و موقعیت تاریخی و فرهنگی دستگاه فکری اوحدی فهمپذیر شود. احمدی مینویسد که با وجود کشتارها و ویرانگریهایی که تهاجم مغولان بههمراه داشت، فرهنگ ایرانی در دوره ایلخانی به آفرینشگریهای شگرفی در عرصه هنرها، علوم و تاریخنگاری دست یافت و اگرچه پدیداری این وضعیّت به کارداران و کارگزاران ایرانی دولت ایلخانی منسوب است، پژوهشهای جدید نشان میدهد که خود ایلخانان نیز از همان آغاز فرمانرواییشان تا اندازهای در این شکوفایی بهطور مستقیم و نامستقیم تأثیر داشتهاند.
بخش سوم کتاب شامل گزیده غزلیات و رباعیات خوشخوان اوحدی و مثنوی «جام جم» او است که اندرزنامهای تأثیرگذار و دانشنامهای اخلاقی و عرفانی و فلسفی است، به همراه توضیح واژهها و تعبیرات دشوار اشعار در پانویس آنها. نویسنده در پیشگفتار کتاب تصریح کرده است که برای استانداردکردن و هرچه گویاتر و خواناتر کردن متن کتاب و اشعار، به طور کامل از دستور خط فرهنگستان و اصول نشانهگذاری پیروی کرده است. کتاب حاضر برای علاقهمندان فرهنگ ایران از هر دو جنبه ادبی و تاریخی میتواند سودمند باشد و امکان آشنایی مناسبی با یکی از شاعران بزرگ و اخلاقگرای ایران را فراهم میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.