قدرت رقابتپذيري برند ملي ايران
محمدرضا رستمي . استراتژيست برندسازي ملي
برند ملي هر کشوري مجموعه ادراک و برداشتي است که بهطور غالب در جامعه داخلي و خارجي از آن کشور به وجود ميآيد و چنين ادراک و برداشتي به تصويری قدرتمند از آن کشور بدل ميشود؛ به نحوي که همه مذاکرات، همکاريها، سياستها، اقدامات، تعاملها، تقابلها و... متأثر از آن شکل ميگیرد.
در کلامي ساده، برند ملي «تصوير، شهرت و قدرتي است که کشور در جذب يا دفع منافع به خود دارد»؛ تصوير و شهرتي که پيش از نشستن بر سر ميز مذاکره به نمايندگي از کشور، طرف مقابل را غالب، مغلوب يا مردد ميكند. قدرت برند ملي، سببساز عدم تصميمگيري براي جنگ با کشوري يا تصميم بر اغتشاش در کشوري ميشود؛ آوازه و شهرتي که سبب خريد کالاهاي توليدي آن کشور در ساير کشورها ميشود يا قدرت اقتصادي ساختهشده و ادراکشدهاي از برند ملي که سبب جذب و رقابت سرمايهگذاران به يک کشور يا برعکس ميشود. برند ملي، شخصيت، هويت و اعتبار يک ملت، حکومت و کشور است که ميتوان به وجود آن باليد، نازيد يا از آن گريزان و متنفر بود. آيا باليدن و نازيدن به «ايرانيبودن»، «آلمانيبودن»، «ژاپنيبودن» و... در ميان مردمان آنها -در درون کشورشان و در بيرون از آن- از يک وزن برخوردار است؟ سايمون آنهولت بر اساس مجموعه مطالعات جهاني و تأثير «برند ملي کشور در توسعه»، شاخص مؤثر بر شکلگيري و قدرت برند ملي را در شش بخش طبقهبندي كرده است که در صورت طراحي برند ملي بر اساس اين شاخصها و تقويت آن در جامعه داخلي و خارجي، نقش «قدرت نرم کشور» براي صيانت و امنيت کشور از طريق برند ملي محقق خواهد شد.
منشور برند ملي آنهولت، اجزاي سازنده برند ملي را به شرح زير طبقهبندي ميکند:
1. مردم: مهمترين عنصر ساخت، ترويج، تقويت و حمايت از برند ملي هر کشوري محسوب ميشود؛ مردمي که دلبسته و عاشق فرهنگ، سنت، تاريخ و تمدن کشورشان باشند و به نظام حاکم بر کشور اعتماد داشته باشند و حاضر به مشارکت اجتماعي-اقتصادي براي ساخت تصويري قدرتمند از کشور باشند.
2. صادرات: تصوير عمومي از کيفيت محصولات و خدمات هر کشوري که سبب جلب اعتماد و وفادارسازي و احترام ساير ملل به مردم کشور ديگر ميشود؛ مثل سوني، تويوتا و... که اعتبار، شهرت، اعتماد و احترام به کشور ژاپن را در ساير ملل ايجاد ميکند و قدرت ژاپن را به رخ ميکشد و فرهنگ ژاپن را صادر ميکند.
3. گردشگري: گردشگران از طبقات مختلف هر کشوري هستند که به ساير مناطق سفر ميکنند و ضمن تأثير مستقيم بر اشتغال و اقتصاد گردشگري مقصد، توان ايجاد تحرک اقتصادي و اشتغالي در بيش از 200 صنف ديگر را نیز دارند. مهمتر از اين، گردشگران قدرت برجستهکردن و تصويرسازي مثبت از مقصد گردشگري را در کشور خودشان دارند که با هيچ روشي امکان تأثيرگذاري اينچنيني در ساير کشورها وجود ندارد. گردشگران در ارتقاي قدرت فرهنگي و سنتهاي کشور مقصد نقش بسزايي دارند و به خودباوري مردمان مقصد ميافزايند و برند ملي کشور مقصد را با خريد سوغاتيها و عکاسي از مناظر و جاذبههاي مختلف توسعه ميدهند و باعث جذب ساير گردشگران و سرمايهگذاران به آن مقصد ميشوند.
4. فرهنگ و تمدن: وجه تمايز برجسته و مهمي که هر کشوري به صورت ارگانيک همراه دارد، فرهنگ و تمدن آن است که در شکلدادن به هويت و مزيت رقابتي کشور، نقشی کليدي ايفا ميکند. در رقابت ميان برندهاي ملي جهان، هر کشوري که به فرهنگ و تمدن خود اتکا کرده، موفق به سرعتبخشي در يافتن جايگاه برند جهاني خود شده است. فرهنگ و تمدن از طريق نخبگان ملي، آثار مکتوب، آثار هنري، آثار دستي، آثار تاريخي، ميراث ناملموس و معنوي، فعاليتهاي ورزشي، هنرمندان و... میتواند برندسازي شده و بهعنوان برند ملي به جهان انتقال یابد؛ به نحوي که اين بخش به ارتقاي منافع ملي کشور ميانجامد.
5. حاکميت (سياست داخلي-سياست خارجي و...): برداشتي که افکار عمومي داخلي و خارجي از حاکميت يک کشور دارند که مبناي همکاري و همراهي يا مقابله و تضاد با سياستهاي داخلي و خارجي آن ميشود. در بخش حاکميت برايند فعاليتها در سياستگذاريهاي خرد و کلان کشور و همچنين وجهه داخلي و بينالمللي کارگزاران و سياستگذاران عناصري هستند که موجب تقويت و اثربخشي حداکثري يا حداقلي منشور برند ملي کشور ميشود. عنصر حاکميت در منشور برند ملي بهعنوان پيشاهنگ مناسبات ملي، منطقهاي و بينالمللي برند هر کشور ميتواند عامل قوت يا تضعيف برند ملي کشور در عناصر و شاخصهاي ديگر باشد.
6. سرمايهگذاري-مهاجرت: برندسازي ملي براي سرمايهپذيري نيز متأثر از همه شرايط سياسي-اقتصادي-امنيتي کشورها قابل برنامهريزي و طراحي و ترويج و تقويت در سطح ملي و جهاني است. ميزان جلب و جذب مهاجرت نخبگان سایر ملل مانند نخبگان علمي، جوانان خلاق و نوآور، هنرمندان، مديران، سرمايهگذاران و... در ارتقاي برند ملي کشورها ايفاي نقش مؤثر دارند. بههميندليل نيز کشورهاي توسعهيافته هرساله با شرايطي درباره جذب اين گروههاي مؤثر اجتماعي-اقتصادي از ساير کشورها مبادرت ميکنند.
براساس اين مختصر بايد توجه داشت که هر چقدر برند ملي کشوري برجسته و قدرتمند و فراگير باشد، منافع ملي آن کشور با سهولت بيشتري تأمين ميشود و امنيت ملي پايدار براي آن کشور فراهم ميشود؛ چراکه قدرت سخت که شامل نيروي نظامي و امنيتي و جنگافزارهاي مدرن و زيرساختها است، ميتواند در هر کشوري وجود داشته باشد و بر روي خاک، آب و هوا عمل کند؛ اما قدرت نرم کشور با داشتن لشکرياني از همه جهان در تمام لحظات شبانهروز و در همه مناطق جهان، از هويت ملي و مزيت رقابتي و برند ملي کشور شما دفاع ميکند و ترويج ميدهد و وفادارسازي ميکند.
در نتايج تجميعشده از مطالعات حوزه برندسازي ملي و مزيت رقابتي ايران (نتايج پژوهش مؤسسه ايسپا، مرکز مطالعات مجلس شوراي اسلامي، وزارت ورزش و جوانان، دانشگاه تهران) در سالهاي اخير از گروه نخبگان، شهروندان، جامعه دانشگاهي، فعالان اقتصادي و کارگزاران سياسي شاخصها و حوزههايي که از نظر گروههاي مخاطبان رئوس اصلي برند ملي ايران متصور ميشوند و ميتوانند تأثير مثبت و مؤثري بر برند ملي کشور بگذارند، در گستره شاخصهاي زير قرار گرفته است:
• گستردگي اثرگذاري قلمرو برند ملي در مناسبات جهاني بهعنوان اهرم تعاملات جهاني.
• حضور همه ذينفعان و مشارکتکنندگان جامعه ايراني در برنامه توسعه برند ملي.
• نقش صادرات هدفمند بهعنوان شناسنامه اقتصادي برند ايران.
• توجه به موانع پيشبرد و توسعه برند ملي در بخشهاي اجتماعي و فرهنگي.
• فرهنگ و نقش مردم در مناسبات فرهنگي.
• سرمايهگذاري خارجي.
• سياستهاي حاکميتي.
• گردشگري و حمايت از اقتصاد مبتني بر توريسم بهعنوان پيشرانه برند ملي.
اکنون سؤال کليدي اين است که با تصوير نامناسبي که از ايران در صحنه جهاني ساخته و تقويت شده است و سياستهاي داخلي-خارجي و اقدامات ناموزوني که در منازعات داخلي کشور رخ ميدهد و فضاي متشنجي را که از تصویر ايران مخابره ميکند و خدمات و محصولات ايراني نيز حامي و وفاداري در داخل ندارد تا چه رسد به جهان، گردشگر نيز عنصر نامطلوب شناخته ميشود و گردشگران نيز ايران را عموما نميشناسند و آنهايي هم که ميشناسند، بهعنوان کشوري ناامن و توسعهنيافته میدانند (محصول تبليغ گسترده رسانههاي جهاني)، چگونه ميتوان قدرت نرم ايران را به نفع فضاي اقتصادي و اجتماعي ايران ارتقا داد؟
در پاسخ به اين سؤال بايد «برنامه ملي برند ايران» را تدوين کرد و همه ارکان کشور و مردم را در آن دخيل کرد و صدا و تصوير يکپارچه و قدرتمند و مؤثري از ايران صادر کرد.
برند ملي هر کشوري مجموعه ادراک و برداشتي است که بهطور غالب در جامعه داخلي و خارجي از آن کشور به وجود ميآيد و چنين ادراک و برداشتي به تصويری قدرتمند از آن کشور بدل ميشود؛ به نحوي که همه مذاکرات، همکاريها، سياستها، اقدامات، تعاملها، تقابلها و... متأثر از آن شکل ميگیرد.
در کلامي ساده، برند ملي «تصوير، شهرت و قدرتي است که کشور در جذب يا دفع منافع به خود دارد»؛ تصوير و شهرتي که پيش از نشستن بر سر ميز مذاکره به نمايندگي از کشور، طرف مقابل را غالب، مغلوب يا مردد ميكند. قدرت برند ملي، سببساز عدم تصميمگيري براي جنگ با کشوري يا تصميم بر اغتشاش در کشوري ميشود؛ آوازه و شهرتي که سبب خريد کالاهاي توليدي آن کشور در ساير کشورها ميشود يا قدرت اقتصادي ساختهشده و ادراکشدهاي از برند ملي که سبب جذب و رقابت سرمايهگذاران به يک کشور يا برعکس ميشود. برند ملي، شخصيت، هويت و اعتبار يک ملت، حکومت و کشور است که ميتوان به وجود آن باليد، نازيد يا از آن گريزان و متنفر بود. آيا باليدن و نازيدن به «ايرانيبودن»، «آلمانيبودن»، «ژاپنيبودن» و... در ميان مردمان آنها -در درون کشورشان و در بيرون از آن- از يک وزن برخوردار است؟ سايمون آنهولت بر اساس مجموعه مطالعات جهاني و تأثير «برند ملي کشور در توسعه»، شاخص مؤثر بر شکلگيري و قدرت برند ملي را در شش بخش طبقهبندي كرده است که در صورت طراحي برند ملي بر اساس اين شاخصها و تقويت آن در جامعه داخلي و خارجي، نقش «قدرت نرم کشور» براي صيانت و امنيت کشور از طريق برند ملي محقق خواهد شد.
منشور برند ملي آنهولت، اجزاي سازنده برند ملي را به شرح زير طبقهبندي ميکند:
1. مردم: مهمترين عنصر ساخت، ترويج، تقويت و حمايت از برند ملي هر کشوري محسوب ميشود؛ مردمي که دلبسته و عاشق فرهنگ، سنت، تاريخ و تمدن کشورشان باشند و به نظام حاکم بر کشور اعتماد داشته باشند و حاضر به مشارکت اجتماعي-اقتصادي براي ساخت تصويري قدرتمند از کشور باشند.
2. صادرات: تصوير عمومي از کيفيت محصولات و خدمات هر کشوري که سبب جلب اعتماد و وفادارسازي و احترام ساير ملل به مردم کشور ديگر ميشود؛ مثل سوني، تويوتا و... که اعتبار، شهرت، اعتماد و احترام به کشور ژاپن را در ساير ملل ايجاد ميکند و قدرت ژاپن را به رخ ميکشد و فرهنگ ژاپن را صادر ميکند.
3. گردشگري: گردشگران از طبقات مختلف هر کشوري هستند که به ساير مناطق سفر ميکنند و ضمن تأثير مستقيم بر اشتغال و اقتصاد گردشگري مقصد، توان ايجاد تحرک اقتصادي و اشتغالي در بيش از 200 صنف ديگر را نیز دارند. مهمتر از اين، گردشگران قدرت برجستهکردن و تصويرسازي مثبت از مقصد گردشگري را در کشور خودشان دارند که با هيچ روشي امکان تأثيرگذاري اينچنيني در ساير کشورها وجود ندارد. گردشگران در ارتقاي قدرت فرهنگي و سنتهاي کشور مقصد نقش بسزايي دارند و به خودباوري مردمان مقصد ميافزايند و برند ملي کشور مقصد را با خريد سوغاتيها و عکاسي از مناظر و جاذبههاي مختلف توسعه ميدهند و باعث جذب ساير گردشگران و سرمايهگذاران به آن مقصد ميشوند.
4. فرهنگ و تمدن: وجه تمايز برجسته و مهمي که هر کشوري به صورت ارگانيک همراه دارد، فرهنگ و تمدن آن است که در شکلدادن به هويت و مزيت رقابتي کشور، نقشی کليدي ايفا ميکند. در رقابت ميان برندهاي ملي جهان، هر کشوري که به فرهنگ و تمدن خود اتکا کرده، موفق به سرعتبخشي در يافتن جايگاه برند جهاني خود شده است. فرهنگ و تمدن از طريق نخبگان ملي، آثار مکتوب، آثار هنري، آثار دستي، آثار تاريخي، ميراث ناملموس و معنوي، فعاليتهاي ورزشي، هنرمندان و... میتواند برندسازي شده و بهعنوان برند ملي به جهان انتقال یابد؛ به نحوي که اين بخش به ارتقاي منافع ملي کشور ميانجامد.
5. حاکميت (سياست داخلي-سياست خارجي و...): برداشتي که افکار عمومي داخلي و خارجي از حاکميت يک کشور دارند که مبناي همکاري و همراهي يا مقابله و تضاد با سياستهاي داخلي و خارجي آن ميشود. در بخش حاکميت برايند فعاليتها در سياستگذاريهاي خرد و کلان کشور و همچنين وجهه داخلي و بينالمللي کارگزاران و سياستگذاران عناصري هستند که موجب تقويت و اثربخشي حداکثري يا حداقلي منشور برند ملي کشور ميشود. عنصر حاکميت در منشور برند ملي بهعنوان پيشاهنگ مناسبات ملي، منطقهاي و بينالمللي برند هر کشور ميتواند عامل قوت يا تضعيف برند ملي کشور در عناصر و شاخصهاي ديگر باشد.
6. سرمايهگذاري-مهاجرت: برندسازي ملي براي سرمايهپذيري نيز متأثر از همه شرايط سياسي-اقتصادي-امنيتي کشورها قابل برنامهريزي و طراحي و ترويج و تقويت در سطح ملي و جهاني است. ميزان جلب و جذب مهاجرت نخبگان سایر ملل مانند نخبگان علمي، جوانان خلاق و نوآور، هنرمندان، مديران، سرمايهگذاران و... در ارتقاي برند ملي کشورها ايفاي نقش مؤثر دارند. بههميندليل نيز کشورهاي توسعهيافته هرساله با شرايطي درباره جذب اين گروههاي مؤثر اجتماعي-اقتصادي از ساير کشورها مبادرت ميکنند.
براساس اين مختصر بايد توجه داشت که هر چقدر برند ملي کشوري برجسته و قدرتمند و فراگير باشد، منافع ملي آن کشور با سهولت بيشتري تأمين ميشود و امنيت ملي پايدار براي آن کشور فراهم ميشود؛ چراکه قدرت سخت که شامل نيروي نظامي و امنيتي و جنگافزارهاي مدرن و زيرساختها است، ميتواند در هر کشوري وجود داشته باشد و بر روي خاک، آب و هوا عمل کند؛ اما قدرت نرم کشور با داشتن لشکرياني از همه جهان در تمام لحظات شبانهروز و در همه مناطق جهان، از هويت ملي و مزيت رقابتي و برند ملي کشور شما دفاع ميکند و ترويج ميدهد و وفادارسازي ميکند.
در نتايج تجميعشده از مطالعات حوزه برندسازي ملي و مزيت رقابتي ايران (نتايج پژوهش مؤسسه ايسپا، مرکز مطالعات مجلس شوراي اسلامي، وزارت ورزش و جوانان، دانشگاه تهران) در سالهاي اخير از گروه نخبگان، شهروندان، جامعه دانشگاهي، فعالان اقتصادي و کارگزاران سياسي شاخصها و حوزههايي که از نظر گروههاي مخاطبان رئوس اصلي برند ملي ايران متصور ميشوند و ميتوانند تأثير مثبت و مؤثري بر برند ملي کشور بگذارند، در گستره شاخصهاي زير قرار گرفته است:
• گستردگي اثرگذاري قلمرو برند ملي در مناسبات جهاني بهعنوان اهرم تعاملات جهاني.
• حضور همه ذينفعان و مشارکتکنندگان جامعه ايراني در برنامه توسعه برند ملي.
• نقش صادرات هدفمند بهعنوان شناسنامه اقتصادي برند ايران.
• توجه به موانع پيشبرد و توسعه برند ملي در بخشهاي اجتماعي و فرهنگي.
• فرهنگ و نقش مردم در مناسبات فرهنگي.
• سرمايهگذاري خارجي.
• سياستهاي حاکميتي.
• گردشگري و حمايت از اقتصاد مبتني بر توريسم بهعنوان پيشرانه برند ملي.
اکنون سؤال کليدي اين است که با تصوير نامناسبي که از ايران در صحنه جهاني ساخته و تقويت شده است و سياستهاي داخلي-خارجي و اقدامات ناموزوني که در منازعات داخلي کشور رخ ميدهد و فضاي متشنجي را که از تصویر ايران مخابره ميکند و خدمات و محصولات ايراني نيز حامي و وفاداري در داخل ندارد تا چه رسد به جهان، گردشگر نيز عنصر نامطلوب شناخته ميشود و گردشگران نيز ايران را عموما نميشناسند و آنهايي هم که ميشناسند، بهعنوان کشوري ناامن و توسعهنيافته میدانند (محصول تبليغ گسترده رسانههاي جهاني)، چگونه ميتوان قدرت نرم ايران را به نفع فضاي اقتصادي و اجتماعي ايران ارتقا داد؟
در پاسخ به اين سؤال بايد «برنامه ملي برند ايران» را تدوين کرد و همه ارکان کشور و مردم را در آن دخيل کرد و صدا و تصوير يکپارچه و قدرتمند و مؤثري از ايران صادر کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.